Sapaly et óndirý baǵytynda belsendi is-qımylǵa kóshken bordaqylaý alańy elimizdiń aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa, Astana qalasynyń azyq-túlik beldeýin nyǵaıtýǵa eleýli úles qosyp, ekinshi jaǵynan jergilikti jurttyń nesibesin molaıtýǵa septigin tıgizýde.
«Shýche sút zaýyty» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń bordaqylaý alańy Zerendi aýdanynyń Málik Ǵabdýllın atyndaǵy aýylynyń mańynda ornalasqan. Kásiporyn «KazBıff» kompanııasynyń quramynda. Jalǵyz bordaqylaý alańy ǵana emes, tól alý, alynǵan tóldi ósirip jetkizý, onyń jemshóbin daıyndaý satylaı uıymdastyrylǵan. Birjan sal aýdanyndaǵy Mamaı aýylynda 4600 bas angýs jáne gereford tuqymdy analyq mal baǵyp, odan tól alyp otyrsa, bordaqylaý alańynan jóneltilgen maldy qabyldaıtyn Shýche qalasynda ornalasqan et óńdeıtin kásiporny bar. Osy kásiporynda óńdelgen sapaly et Astana qalasyna jetkiziledi. Seriktestik aldaǵy ýaqytta ónimderin taıaý shetelderge shyǵarýdy mejelep otyr. Et óńdeý kásipornynda ótken jyly óndiristi keńeıtý maqsatynda jańǵyrtý jumystary júrgizilgen.
Bir aıta keterligi, bul arada el ústinen kún kóretin eshbir deldal joq. Bar sharýanyń sabaqtasa damýy – ónimniń ózindik qunynyń tym qymbattap ketpeýine ıgi áserin tıgizýde.
Bordaqylaý alańyna buzaýlar 200-250 kılo salmaqpen jetkiziledi. О́zimiz kórgendeı, alań birneshe bólikke bólingen, jas shamasy jáne salmaǵyna qaraı buzaýlar jeke baǵylady. Bordaqylaý alańynda ár maldyń ortasha salmaǵy 500-550 kıloǵa jetken kezde et kombınatyna jóneltiledi. Nátıjesinde elordany sapaly ári arzan et ónimderimen qamtamasyz etý arqyly azyq-túlik beldeýine zor úles qosýda.
Mal mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, qara mal 18 aıdyń ishinde 400 kılodan astam salmaq jınap, et kombınattaryna tapsyrylýy tıis eken. Odan uzaq, 20 nemese odan kóp aı baǵylatyn bolsa, ózindik quny sharyqtap ketedi. О́ıtkeni osy aralyqta qanshama jemshóp qajet emes pe? Al bordaqylaý alańdarynyń tıimdiligi, onda birinshiden, etti baǵyttaǵy asyl tuqymdy mal baǵylady. Bul maldyń árqaısysy osy 18 aıdyń ishinde 500 kılodan astam salmaq jınaıdy. Eger jergilikti tuqymnyń tirileı salmaqtan shyǵatyn et kólemi 45 paıyzdy qurasa, asyl tuqymdy mal 55 paıyz ónim beredi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, maldyń tirileı salmaǵynyń jartysynan astamy sapaly et.
– Et óndirýdiń qyr-syry óte kóp. Bizdiń asyl tuqymdy malymyz qysy-jazy ashyq sharbaqta baǵylady. Angýs jáne gereford tuqymdary sýyqqa óte shydamdy. Arqanyń aqyrǵan aıazynda da, boran-shashynynda da osylaı tura beredi. Esesine tábeti arta túsedi. Bul – sheteldik tájirıbe, – deıdi seriktestik dırektorynyń orynbasary Danııar Kenjeǵulov. – Qanshalyqty shydamdy, kónterili bolǵanymen, veterınarlyq qyzmet joǵary deńgeıde uıymdastyrylǵan. Ár kún saıyn baǵymdaǵy maldy veterınarlar qatań qadaǵalaıdy. Búgin mine, juqpaly aýrýlardyń aldyn alý úshin ekpe egip jatyrmyz.
Seriktestik dırektorynyń orynbasary bul salaǵa kezdeısoq kelgen kisi emes. Seriktestik basshylarynyń barlyǵy shetelde bilim alǵan, ozyq tájirıbeni meılinshe ıgergen, istiń kózin biletin azamattar. Danııar Kenjeǵulov ta Aýstralııada agrobıznesti uıymdastyrý baǵytynda eki jyl bilim alǵan. Pikirleri de qyzyq. Máselen, ol qazaqstandyq et óndirýshilerdiń talaı jıynyna qatysqanyn, sol jıyndarda tek nesıe men sýbsıdııa máselesi ǵana kóteriletinin aıtady. Álemniń biraz memleketin et ónimderimen jarylqap otyrǵan Aýstralııada mundaı jıyndarda óte aýqymdy máselelerge nazar aýdarylady eken. Mysaly, álemdik naryqta kezdesetin kedergilerdi joıý joldary. Aýstralııanyń ózi álemniń AQSh, Qytaı, Japonııa, Koreıa, Malaızııa tárizdi 11 memleketimen erkin saýdaǵa kelisim jasasa da, bul taqyryp basym baǵytqa ıe. Sebebi kelesi kezekte Gonkong, Indonezııa, Úndistan tárizdi memleketter tur. Halyqaralyq naryqta zertteýge aıryqsha nazar aýdaryp, qyrýar qarjy bólip otyrǵany sol. Olardyń bul talpynystary nátıjesiz de emes. Qazirgi kúni osy memlekettiń et óndirýshiler qaýymdastyǵy ónimderin satýǵa 600 mıllıon AQSh dollary kóleminde shart jasaǵan. Onyń 180 mıllıony – ınvestorlardyń enshisinde. Fermerlerine mal sharýashylyǵy salasyndaǵy ǵylymı jańalyqtardy izin sýytpaı jetkizip otyrady, ónimderin shetelde jarnamalaýǵa basa kóńil bóledi. Osylaısha qyrýar tabys taýyp otyryp, biz nazar aýdara bermeıtin máselelerge de kóńil bólýde. Baǵymdaǵy qara maldan ekologııaǵa zııandy metan gazy bólinedi. Sondyqtan olar qazir mal basyn kóbeıtýge emes, qolda bar maldan molyraq ónim alýǵa tyrysýda. Sheteldikter sharýanyń alǵa basýy eń aldymen kadrdyń daıyndyǵyna baılanysty ekendigin de jaqsy biledi.
Bizde kerisinshe mal jaıyn jaqsy biletin, halyqtyq tájirıbe men álemdik ozyq tehnologııany ıgergen maman túgili, tehnıka tilin jetik biletin mehanızator tabý qıyn eken. Jastar kóp turaqtamaıdy. Birer aı jumys istegennen keıin aýdan nemese oblys ortalyǵyna ketip qalady.
– Sý ishken qudyǵymyzǵa túkirmesek te, osylaı aıtýǵa týra keledi, – deıdi seriktestik dırektorynyń orynbasary. – Árıne halyqqa topyraq shashýdan aýlaqpyz. Tek jastardyń boıyndaǵy kúsh-qýat, ynta-yqylas jalyndap turmaǵan soń qıyn eken. Qazir «alma pis, aýzyma tús» deıtin zaman emes qoı. Bizdiń kásiporynda jumys istemese de, óz tirlikterin qaýzaıtyn kez keldi emes pe?!
Bordaqylaý alańy Mamaıdaǵy asyl tuqymdy tabynnyń tólimen tolyqtyrylady. Jergilikti jerdegi malsaq qaýymnyń baǵymyndaǵy qara maldyń sińire býdandastyrylǵan tóli de sep. Mal mamandarynyń pikirinshe, jergilikti tuqym asyl tuqymmen býdandastyrylǵan kezde tórtinshi tóli taza qandy asyl tuqymǵa aınalady. Bul jergilikti halyq úshin óte tıimdi. Máselen, tuqymy azyp ketken jergilikti qara maldy qanshama shyǵyn shyǵaryp eki jyl baqqanda, 250-280 kıloǵa áreń jetedi. Al asyl tuqymmen býdandastyrylǵan soń eńbekteri janatyndyǵy anyq. Máselen, bordaqylaý alańy jergilikti sharýa qojalyqtarynan óz talaptaryna saı keletin buzaýdy satyp alǵan kezde tirileı salmaǵynyń ár kılosy úshin 650 teńge tólemaqy tóleıdi. Oǵan memleket tarapynan ár kıloǵa 200 teńge sýbsıdııa tólenetinin eskerseńiz, sharýa qojalyǵy utyp shyǵady. Sonda tirileı salmaqtyń ár kılosy 800 teńgeniń tóńireginde aınalady. Al alypsatarlar aýyldan qara maldyń taza etin osy somaǵa alyp jatyr. Mine, osylaı eseptegende bordaqylaý alańyna tapsyrylǵan tóli úshin eki ese paıda tabady.
Aýyldyq okrýg turǵyndarynyń qolynda 6381 bas qara mal bar. «Bekqoja», «Jaısań», «Aınur», «Ábilhan» tárizdi sharýa qojalyqtary mal basyn kóbeıtýde. Osy baǵymdaǵy maldy tegis asyldandyrsa oń bolar edi. Demek, kompanııa quramyndaǵy bul ujymnyń aýyldyń eńsesin kóterýge septigi tıip jatyr dep aıtýǵa ábden bolady.
Sharýa qojalyǵy baǵymyndaǵy on bas sıyrdan on buzaý aldy eken delik. Kóktemde týǵan buzaýdy kúzdi kúni bordaqylaý alańyna tapsyryp jiberse, qysqy mashaqatynan qutylar edi. Bordaqylaý alańynyń basymdyǵy – ondaǵy mal azyǵynyń ártúrliligi men moldyǵy. Sharýa qojalyǵynda ondaı múmkindik joq qoı. Olardyń qolynda saban men shóp qana bar. Jemdi taba alsa ǵana beredi. Onyń ústine baǵasy da sharyqtap tur. Demek, eń yńǵaılysy – qara maldy birtindep asyldandyryp, buzaý kúıinde tapsyrý. Bordaqylaý alańyndaǵy qara maldyń árqaısysy táýligine orta eseppen bir kılo salmaq qosýda. Mundaı kórsetkish jergilikti malsaq qaýymnyń túsine de enbeıdi.
Bul aradaǵy bir másele, tóńirektegi aýyldardyń mal tuqymyn asyldandyrýǵa áli de jete mán bermeı otyrǵandyǵy. Iаǵnı, ózderiniń aldynan ashylǵan múmkindik qaqpasyn kóre almaýda. Biz osy jaıdy naqtylap bilmek bolyp bordaqylaý alańy ornalasqan Málik Ǵabdýllın aýyldyq okrýginiń ákimi Janna Ábilqasovaǵa saýal qoıǵan edik. Ákimniń aıtýynsha, ótken jyldary birer azamat talpynys jasaǵanǵa uqsaıdy. Ýájinen uqqanymyz, aldaǵy ýaqytta bul máseleni myqtap nazarǵa alý kerektigi. Al seriktestik bul oraıda arnaıy baǵdarlama qabyldaǵan. Asyl tuqymdy buqalardy jalǵa beredi. Jeke sharýaǵa emes, toptasqan sharýa qojalyqtaryna. Jalǵyz-aq talap – býdandastyrylǵan tólderin bordaqylaý alańyna tapsyrýy kerek. Joǵaryda biz aıtqan mal baqqan qaýymǵa óte tıimdi baǵamen. Sonda eki jaq ta utysqa shyǵady.
Kásiporyn ótken jyly úsh eńbekkerine úı salyp bergen eken. Bıyl taǵy 4-5 úıdi satyp alyp jóndep, malsaq qaýymnyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýdy mejelep otyr. Aýyldaǵy orta mektepke, qarttarǵa qolushyn berip turady. Alańda jumys isteıtin adamdardyń jemshóbine, otyn-sýyna qaraılasady. Bul degenińiz tup-týra jarty aýyl. Qysta jol tazalaýdy da óz mindetterine alǵan.
Osylaısha is oń jolǵa qoıylǵannan keıin bordaqylaý alańyna bereke bitti.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy