Jazdyń jaıma shýaq kúnderiniń birinde Qazaqstandaǵy eń úlken qala – Almatydan joǵaryraq ornalasqan Tuıyqsý muzdyǵy shekten tys erip jatty. Muzdyqtyń juqarǵan erneýinen aqqan jylǵa tómen qaraı quldılaı jóneledi.
Henrı FAÝNTEIN,
«Nıý-Iork Taıms»
Anglııadaǵy Redıng ýnıversıtetiniń muztanýshysy Marıa Shagedanova Tuıyqsýdy tekserýge kelgen. Bul áreketin ol jıyrma jyldan beri jasap keledi. Shartaraptaǵy eń uzaq zerttelgen muzdyq retinde Tuıyqsý klımat ózgerýiniń álem muzdaryna áserin anyqtaýǵa kómektesedi.
Qazaqstan Geografııa ınstıtýtyndaǵy áriptesterimen birge Shagedanova Almatydan 24 shaqyrym soltústikke qaraı oıly-qyrly jolǵa shyqty. Jol Keńes dáýirinen qalǵan zertteý stansasyna baryp tireledi. Mekeme Tuıyqsý sekildi bir kezde dáýirlep turǵan edi. Zertteýshiler muzdy oıyp, ishinde qaldyrylǵan quraldardaǵy esepterdi tirkemekshi.
Byltyr jazǵy erý maýsymynyń sońynda komanda músheleri muzdyń bıiktigin ólsheıtin arnaıy belgi qaldyrǵan bolatyn. Bir jyldan keıin ınstıtýt zertteýshileriniń biri Nıkolaı Kasatkın men Shagedanova hanym erigen muz kóleminiń ózgergenin baıqady. Erý maýsymynyń aıaqtalýyna áli birneshe aı bar ekenine qaramastan, Tuıyqsýdyń keı bólikteri bir metrge deıin juqaryp ketken.
Muzdyqtar ǵasyrlar boıy jaýyp, ábden nyǵyzdalǵan qardan qalyptasqan. Tıan-Shan taýynyń osy bóliginde olardyń qalyńdyǵy 300 metrge deıin jetedi. Jazda baıaý erip, ózen sýyna aınalady. Qysta jaýatyn qar men jazda erıtin muzdyń kólemi birdeı emes. Alaıda jahandyq jylyný saldarynan erigen muzdyń kólemi jaýǵan qardan asyp túsip, muzdyqtardyń jyldan-jylǵa azaıýyna ákelýde.
Eki jarym shaqyrymǵa sozylyp jatqan Tuıyqsý jyl ótken saıyn kemip, juqaryp barady. Zertteý stansasy 1957 jyly salynǵan kezde Tuıyqsý júzdegen metr qashyqta jatqan bolatyn. Qazir muzǵa jetý úshin bir saǵat boıy soqpaq jolmen jaıaý júrýge týra keledi. Alpys jyldyń ishinde muzdyq 1 shaqyrymǵa deıin qysqarǵan.
Qazaqstannyń ońtústik shyǵysyndaǵy taýlarda bolyp jatqan oqıǵa shartaraptyń túkpir-túkpirinde kezdesedi. Grenlandııa men Antarktıkadaǵy muz jabyndaryn qospaǵanda álemdegi shamamen 150 000-ǵa jýyq muzdyqtar jer betiniń 500 000 sharshy shaqyrymyn alyp jatyr. Sońǵy qyryq jylda ondaǵy muz qabaty 20 metrge juqarǵan.
Sondaı-aq olardyń kóbi qysqaryp bara jatyr. And taýlary men Soltústik Amerıkadaǵy Seńgir taýlaryndaǵy shaǵyn muzdyqtar áldeqashan joıylyp ketken. Tipti parnıktik gaz shyǵarý kólemi kúrt kemise de, álemniń ár túkpirindegi muzdyqtardyń azaıýyna jetkilikti jylý bólinip úlgerdi. Mundaı jahandyq jylyný prosesi teńiz sýynyń kóbeıýine ákep soǵady. Al ol óz kezeginde sý elektrin óndirýge áser etedi. Joıqyn tasqyndar men selder paıda bolady. О́zender men ekojúıelerdi buzady. Al munda, Tıan-Shanda jahandyq jylyný adamdar men aýyl sharýashylyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan sýǵa keri áser etýi múmkin. Tuıyqsý erigen saıyn jylǵalar aǵysqa aınalyp, jer betinen kanaldar qazyp alady.
Tuıyqsý muzdyǵynan aqqan sý kele-kele Kishi Almaty ózenine quıady. Osy jáne basqa da muzdyqtardan sý alatyn ózender qalanyń aınalasynda aǵyp jatyr. Olar aımaqtaǵy eki mıllıon halyqty aýyz sýmen, sondaı-aq egistik alqaptaryn sýmen qamtamasyz etip otyr.
Shagedanova jáne onyń áriptesteri Kishi Almaty men basqa ózenderdegi sýdy zerttep júr. Ondaǵy sýdyń bári erigen muzdan kelmeıdi. Keı bóligi jańbyr sýynan, qardyń erýinen jınalady. Keı klımat modelderine súıensek, keleshekte mundaı jaǵdaı ulǵaıa túsýi múmkin. Budan bólek qatqan taý shyńdarynan, muzdyqtar astyndaǵy muzdar men alyp qoıtas bólikterinen erigen sý da ózenderge quıady.
Shagedanova jáne basqa zertteýshiler ózen qaınaryn anyqtaý úshin sýdyń úlgilerin saraptamadan ótkizedi. Olar aǵystyń qanshalyqty ózgergenin tirkeý úshin aǵyndy esepteıdi.
Ýaqyt óte kele ózenderdiń qanshalyqty ózgeretinin boljaý úshin olardyń qaınary qaıdan keletinin anyqtaý mańyzǵa ıe. Muzdyqtyń erýi alǵashqyda aǵyndy ulǵaıtýy múmkin. Alaıda ýaqyt óte kele mundaı prosess aqyrǵy núktege jetip, erigen sý azaıa beredi.
«Aqyrynda olar qazirgideı sýmen qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan sýdyń basy-qasynda júrgender úshin osy aqyrǵy núktege qashan jetetinin bilý mańyzǵa ıe», deıdi Sıýrıhtegi Shveısarııa federaldy tehnologııalyq ınstıtýtynyń zertteýshisi Mattıas Hýss.
Al Qazaqstandaǵy muzdyqtardan aqqan sý keleshekte azaıa beredi. Sonymen qatar Ortalyq Azııadaǵy basqa muzdyqtar da zııan shegedi. Ásirese ońtústik aımaqtarǵa jahandyq jylyný qatty áser etedi. Munda Azııadaǵy alyp ózender basseınin qamtamasyz etip otyrǵan sansyz muzdyqtar bar. Tıbet ústirti boıynda, Gımalaıda, Qaraqorym qyrattaryndaǵy muzdyqtar sany myńdap sanalady. Al ondaǵy ózenderge táýeldi turǵyndardyń sany júz mıllıonnan asady. Osy jaqtan Pákistandaǵy Úndi, Úndistandaǵy Gang, Qytaıdaǵy Sary jáne Iаnszy, Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy Mekong ózenderi bastaý alady.
Germanııalyq konsaltıng kompanııa FutureWater-dyń gıdrologi Artýr Lıýtstyń aıtýynsha, ýaqyt óte kele joǵaryda atalǵan ózender de muzdyqtardyń sheginýiniń zııanyn kóredi. Áıtse de, árqaısysyna ártúrli ýaqytta áser etýi múmkin. Máselen, Úndi ózeni qaınaryn jańbyr maýsymynda jınalatyn sýdan alatyn Gangqa qaraǵanda, muzdyqtyń erýine kóbirek táýeldi.
«Taýlardan keletin sý kóleminiń shamamen 2050 jyldarǵa qaraı kóbeıý yqtımaldyǵy joǵary», deıdi doktor Lıýts.
Al Qazaqstanda sýdyń azaıýy kóp uzamaı bastalýy múmkin. Eldegi fermalarda sýdy saqtap, ónimdilikti arttyratyn tamshylatyp sýarý sekildi jetildirý jumystary, qarjy jáne bastama kóp emes. Alaıda Qazaqstan úshin eń bastysy – muzdyqtardan bastaý alatyn ózender sýy azaıǵan kezde sýdy tıimdi basqarý menedjmenti qajet.
Fermer Alekseı Gorbatýktyń Almatydan 40 shaqyrym qashyqtaǵy Qaraoı degen jerde 150 gektar jeri bar. Ol tamshylatyp sýarý ádisin qoldanǵysy keledi. Onyń sý shyǵynyn azaıtýǵa kómektesetinin de biledi. Sondaı-aq uzaq merzimde aqshasyn únemdep, egistiginen kóbirek ónim alatyn edi. Biraq ádis – óte qymbat.
Gorbatýktyń jaǵdaıy doktor Hýsstyń aıtqanyn eske túsiredi. «Taýlar men muzdyqtardan keletin sýdyń azaıýy – basty másele emes. Eń negizgi suraq sýdy qalaı tıimdi qoldanýǵa tikeleı qatysty», deıdi ol.
Maqalany aýdarǵan
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
«Nıý-Iork Taıms»