Taqyr...(áńgime)

Qyrkúıek ortalanǵan mezgil­diń ińiri áne-mine degenshe kólegeı tartyp, qabyrshyǵy byt-shyt jary­lyp kebersigen aıtaqyrdyń ústin jym-jyrt kesh jaılady. Ulan-ǵaıyr taqyrdyń uzyna boıy­­men josyla jóńkip, Ana­lyq eshkimen qatarlasyp, úıirdi bas­ta­ǵan saqa teke, aıdyndy keńis­tik­tiń shetine taqaı bere ekpinin kenet báseńdetip aldyńǵy aıaǵyn dik etkize qadap, qalt kidirdi. Ta­qyrǵa tóne jaǵalaı turǵan ma­shı­­na­lardyń ar-gúr gújili, ár-ár tus­tan qaz-qatar ornatylǵan ál­debir abajadaı nárselerdiń jar­qyl-jurqyly kıikterdi keı­in orǵytty. Úıirbasy Ana­lyq eshki­men qaptaldasyp júıt­kigen, keń tanaýy par-pur de­leń­­degen saqa teke kıik úıirin taqyrdyń batys búıirine taman oıystyrǵysy kelip edi, ol jaqtan da sol úreıli tosqaýyl aldarynan antalap shyǵa keldi... 

Taqyrdyń o sheti men bu she­ti­­ne qaraı alma-kezek jantala­sa josylǵan kıikter endi bir sát­­te tyǵyryqtan shyǵyp keter sańy­laý tappaı alasurdy. Ári-beriden soń ymyrt qarań­ǵy­ly­ǵy ábden úıirilip, aıdyn­dy taqyrdyń keń qoltyǵy qýsyrylyp qalǵandaı boldy da, álgibir jarqyldyń ótkir taspadaı sáýlesi aıqysh-uıqysh sharlap, kıikterdi turǵan-turǵan ornynan tapjyltpaı tas­tady. Sáýlege shaǵylysqan kıik kózderiniń ottaı janǵan sarǵysh jasyl noqaty tún qoınaýy ­jut­yp qoıǵan aıtaqyrdyń be­tinde jul­dyz­daı janyp, jylt-jylt etip jatty...

– Ǵajap kórinis!.. – Qaladan kıik atýshy kásipker ańshylar to­byn bıylǵy kúz birinshi ret bas­qaryp kelgen, osy mekemeniń jańa bastyǵy, qalyń shúıdeli, jýan moıyn eńgezerdeı, sepkil sary kazak-orys Erofeı Egorych myna kóriniske tańdanysyn jasyra almady. – Da-a! Mundaı ohotany birinshi kórýim!

Qas-qaǵymda bir janyp, bir sónip, sodan soń qaıta jaryq etip qoıý qarań­ǵy­lyqty tilgilegen pro­jektorlardyń qýatty jary­ǵy­­na arbalyp, túngi taqyrǵa qa­­ma­l­ǵan myń qaraly kıiktiń kó­z­i­­­nen jyltyraǵan, sansyraǵan san­­syz-sansyz ushqynnan kózin al­­maǵan Egorych oqtalǵan qos ­aýzyn ­daıyn ustaǵan qalpy taq­yr jıe­gine taman jaqyndaı berdi. 

Úıirdiń bergi qaptalynda tur­ǵan, ádemi bitken qaıqy múıi­­­zi on oram saqa teke taqyr she­ti­nen áldekimniń aıaq dybys qoz­ǵa­ly­syn túısikteı sezip, tanaýy deleń etti. Basyn oqys tómen salyp, kózin qamaǵan jaryqtan bir mezet tasalanyp, ári yǵysyp júre berdi. О́zimen birge entelese qozǵalysqa túsken Analyq eshki bastaǵan úıirdi de jedel iles­tire jóneldi. Qaýiptiń tym ­jaq­yn jerden oqystan sezilgenin ańdatyp, úıirdi taqyrdyń ortasyna qaraı oıystyra berdi.

Kózderi shoqtaı janyp jaı­ba­ra­qat turǵan kıikterdiń aıaq astynan ári yǵysyp ketkeni ańshy bastyq Egorychtyń qy­tyǵyna ábden tıgeni anyq edi. Birin-biri qaǵa-soǵa, baǵyt-baǵdarsyz josa jó­nelgen kıiktiń qalyń tobynyń sońynan júgire túsip baryp, myltyǵynyń qos shúrippesin kezek-kezekpen basyp jiberdi. 

Qaıqy múıizin birer silkip al­yp jóńkigen saqa tekeniń so­ń­y­­nan, kóz sharasy shyradaı ja­nyp, jan-jaǵynan taspadaı os­qy­­laǵan tajal sáýlege qamal­ǵan kıik tobyry demigin basa almaı taqyr ústin shıyrlaı, shyrq aınalyp, joıqyn jantalasqa túsken kúıi úzdiksiz josı berdi. Taq­yr ústindegi tún beıkúná ma­­qul­­yqtar úshin naǵyz tamuq tuza­ǵy­na aınaldy. 

Baıyz tappaı árli-berli ala-shap­qynǵa túsken kıikterdi bir-birlep ny­sa­n­aǵa alyp jaıratý bul iske ábden kánigilengen ań­shy­lar úshin ońaı sharýa bolmady. 

Jylda osy mezgildegi kıik atý naý­­qa­ny bastalǵannan bular­dy osy­laısha taqyrǵa qamap, sheti­nen jaıratyp, refrıjeratorly uzyn-uzyn mashınalaryna syqap tıep alatyn ańshylar búgingideı myna kóriniske ań-tań boldy.

– Barlyq pále bar ǵoı, anaý teke­de, múıiziniń ushy qa­ı­­­qı­ǵan anaý nemede! – dedi Ego­rych en­tigin basyp, sál dem sha­­qyr­­ǵasyn. – Sonyń kózin al­­dy­­men qur­tý qajet! Kıik­ter­­­di qaıyr­­malap olaı-bulaı uıyt­qy­typ júrgen sol! Sonyń ózi!.. Projek­tor­lardy taqyrdyń ishi­ne ta­man apa­ryp, tekeni bó­lek­­­tep jaryqqa qamap, atyp tastaý ker­ek, kóreıik sosyn...

Ańshy-bastyqtyń buıryǵy eki etilmedi. Akkýmýlıatorlarǵa qosylǵan sam­saǵan joıqyn ja­ryq­ty rettep tur­ǵan­dar tún qoı­naýyn aıqysh-uıqysh qaq jaryp, kıiktiń qalyń tobyrynan á, degennen saqa tekeni shettetip tas­taý­ǵa tyrysty.

Qolyndaǵy myltyǵyn atýǵa daıarlaı ıkemdep, ańshylar qa­tar­ynyń aldynda júrgen jýan sarynyń demikken aıqaıy shyq­qan tustan ármen yǵysa bergen saqa teke endigi bir mezet­te jalt bu­r­ylyp, úıirdiń ekin­shi búıirine shy­ǵyp ketti. Osylaı­sha bultyń-bul­tyń etip, sońynan qýalaǵan ja­ryqty adastyryp ketýge barynsha jantalasyp baqty.

– Bylaı turyńdar entele­meı, ózim atam ony, sender tıis­­peń­der! – dep aıqaı salǵan Egor­ych­ty ańshylyq qumar­lyq­tan góri yryqqa kónbeı, óz­de­rin bul­ta­lań­men áýre-sarsańǵa tú­sir­gen ma­qulyqqa degen óshpendi yza birjola bılep alǵan edi.

Qaıqy múıiz álginde ǵana tula boıyn túrshiktirgen qaý­ip­ten ada-juda aryl­ǵandaı essiz kúıde, oqtyn-oqtyn seki­rip túsip, yrǵyp-yrǵyp júıtkı ber­di. Dálme-dál ústinen túsken ja­ryq­tan kóz iles­tir­mesteı jyl­dam­­­­dyqpen syty­lyp shyǵyp, Egorych­tyń jón-josyqsyz, jobal­­aı ny­sanalaǵan oǵyn eki-úsh márte daryt­paı ketti. 

Anta­laı samsaǵan ajal-ja­ryq­­tan qas-qaǵymda qutylyp, tos­qaýylsyz qalǵan qaptalǵa qaraı zamatta yǵysyp ketken Analyq eshki bastaǵan kıik úıiri endi oń-sol aınalasyn aıqyn ajyratyp, taqyrdyń shetine qaraı dúbirleı jóneldi. 

Barlyq projektorlarymen jal­ǵyz saqa tekeni qýalaǵan ań­shy­­lar qalyń kıikten, qan­dy­aýyz­ǵa túskeli turǵan oljadan bir­jola adasyp qala­tyn­da­ryn bul mezetterde áli bilgen de, sezgen de joq edi.

– Atpańdar!.. О́zim! О́zim kózin joıamyn onyń!..

Egorychtyń tún qoınaýyn qa­qy­ratyp elirgen aıqaıynan qu­l­aq tunyp, taqyr ústi alabóten jańǵyryp turdy. Myltyǵyn ońtaılap alǵan ol aldynan-artynan, oń-solynan tutastaı jamy­ra­ǵan jaryqtyń ortasynda jan-jaǵyna alaqtaǵan kúıi daǵdaryp turyp qaldy. 

Jalǵyz tekeniń sońyna tús­ken ańshylar kıiktiń úıirinen aıyrylyp qalǵanyn osy kezde bir-aq bilip, ah urdy. 

– Kıikterden aıyryldyq!.. Ketti áne, taqyrdan shyǵyp barady!.. 

– Jaryqty, jaryqty jet­kiz­iń­der solaı qaraı!.. Tez, tezirek!..

Tekeni qýalaǵan projektor­lar­dyń antalaǵan kózi endigi sátte jalt-jult jarqyldap, ta­q­yr sheti­nen asyp bara jatqan kıik­terge qaraı buryldy.

Tam­uq taqyrdyń keńis­­ti­­gi­n­en shyq­qan kıikter pro­­­jek­torlardyń aıqysh-uıqysh jar­y­­ǵy­nan alys­tap, tún qoı­­na­ýy­­­na si­ńe bergen edi.

Saqa tekeniń janyn alqymǵa alǵan jaryq taqyr ústinen kenet zym-zııa boldy da, aınala sol boıda qara túnekke orandy. Qýǵyn úreıinen bir sát qaltarys qalǵan saqa teke bir-eki yrǵyp baryp, artyna jalt burylǵanda eńgezerdeı qap-qara sulbanyń qarań-qurań etken kóleńke-nobaıy emis-emis qana kórindi.

Qaýiptiń áli seıilmegenin túı­sik­tese de, saqa teke manaǵydaı jan­ushyra qutylýdyń amalyna salmady. Eleń etip, deleńdegen tanaýyn kóterip, taqyrdyń shyǵys jaq betine qaraı moınyn burdy. Úıirlesteriniń taqyrdan shyǵyp, birtin-birtin alystap bara jatqan dúbirin osy qas-qaǵymda áldebir túısikpen emis-emis ańdaǵandaı boldy. 

Endigi jerde qýǵynnyń qor­qy­nysh, túrshigis ataýlysynan bir demde alystaǵan tekeni tún qarań­ǵysyna shomǵan aıtaqyrdyń ulan keńistigi óz qushaǵyna qym­ta­p alǵandaı edi, biraq álgi eń­­gezerdeı páleniń demikken ty­­nysy jaqyn mańnan taǵy da se­zil­gendeı boldy. Teke sál pysq­yryna túsip, taǵy da úr­ge­lek­tep qaldy. Úrgelektese de, nege ekeni, bul joly ytyrynbady, qashpady. 

Saqa tekeniń sol mań­nan uza­­­­­­ma­ǵanyn ba­jaılaǵan Egorych myl­­­­­tyǵyn atyp qalýǵa daıar us­­tap, tún-túneginde alǵa qar­ma­nyp, aıaǵyn ár-ár jerden nobaılap basyp, mysyqtabandap kele jatty.

Osy bir aralyqta teke ózin ań­dy­ǵan qarasulba tajaldyń tý syrtyna qaraı yǵysyp, bury­la berdi. Sodan soń kóz iles­pes­­teı shalt aınalyp kelip, onyń qarsy aldynan shyqty da, qaı­qy múıiziniń ushyn qadaı us­tap, joıqyn ekpinimen keýde tusyn súzgileı uryp qaǵyp ótti. Shalqa­synan túsip mort qulaǵan ańshy-bastyqtyń ashy daýysy bir-aq ret yshqynyp qatty shyqty da, taqyr ústi tym-tyrs tynyp, múlgip qaldy. 

Sońǵy dármeni túgesile kelip, ala-shapqyn súrginnen tirsegi diril­dep, ábden qaljyraǵan ma­qu­lyq sol yrǵyn ekpinimen toń­qa­lań asyp tumsyǵymen jer súze qulady. Saqa tekeniń qantalaǵan kóz sharasynan yrshyp ketken bir tamshy qyp-qyzyl jas kene­ze­si keýip, beti byt-shyt bolǵan aıtaqyrǵa úzilip tústi...

Mádı AIYMBETOV