...ún qosady
Bıik tanym, tereń bilim kerek
Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy búkil qazaq jurtshylyǵyn eleń etkizdi. Árkimniń kóńilinde, oıynda júrgen kókeıtesti máselelerdi saralap, salalap, tarazylap berdi. Túsinikti tilmen, tereń ǵylymı derekterge súıene otyryp jazylǵan bul maqala-baǵdarlama barsha qazaq halqyn qýantatyn erekshe týyndy. Tarıhymyzdy baǵalaı bilip, jas urpaqqa júıeli túrde túsindirip tárbıeleý baǵytynda aǵa urpaqqa bolashaqta úlken mindet júkteıdi. Saıasattanýshylar, depýtattar, ǵalymdar, kópshilik bolyp ózderiniń oı-pikirlerin, quptaýlaryn jarysa jazyp jatyr.
О́te durys, der kezi. Biraq urandap, asyra siltep, jalań-jaıdaq sózben jaıtańdap óte shyqpaı, «Uly dalanyń jeti qyrynyń» árbirine naqty jeke baǵdarlama jasalsa deımin. Elbasynyń árbir pikirinde, árbir sózinde tereń mán jatyr. Naýqanshyldyqqa salynbaı – erinbeı, adal eńbek etsek, alynbaıtyn qamal joq.
Taǵy bir oıymda júrgen másele – keıbir joǵary laýazymdaǵy shendilerimiz tolyqqandy óz mindetterin atqara almaı ma deımin. Keıbiri qazaqsha taza sóıleı almaıdy, óz oılaryn aıtýǵa qınalady. Olar Elbasynan nege úlgi almasqa! О́z ana tilinde sóıleı almaǵandardyń sol ana tilinde logıkalyq tereń oılaýy da kem bolady, endeshe el tarıhyna tereń boılap, týǵan tiliniń qasıetine jete ala ma?
«Ulylyq degen − bilim keńdigi. Úlken tarıhy bar elge úlken mádenıet, bıik tanym, tereń bilim kerek», – dep jazady Elbasymyz Nursultan Ábishuly. Sondyqtan ózimiz bilgen ónegeli is-áreketimizdi jas urpaqqa uǵyndyrý – ortaq paryzymyz.
Ǵalııa IBRAIYM,
zeınetker
Shyǵys Qazaqstan oblysy
...maqtan tutady
Qanysh qazdyrǵan qudyq
Imantaı men Jápek aýyldarynyń arasy 14-15 shaqyrymdaı jer. Sonaý jyldary osy aradan sapyrylysqan jolaýshylar arylmaıtyn. Qulama taýlardyń etegimen alys saparǵa shyqqan saýdagerler bolsyn, issaparmen ketip bara jatqan myrzalar ma, áıteýir olaı-bulaı ótken júrginshilerden kóz súrinetin. Osy jolmen Dalbadaǵy apa-jezdesiniń (Haıdar Japekuly, Bısá Jáminqyzy) úıine Qanysh Sátbaev ta kelip júrdi. Bala jasynan dala kezip, túrli-tústi tastardy jınaýdan jalyqpaıtyn bolashaq ǵalym, bul jaqta da kóńili jaı tappaı taý-tasty sharlap, sharshap-shaldyǵyp úıge kesh bata bir-aq qaıtatyn. Jýantóbe taýynyń yǵyndaǵy Jápek aýylynyń adamdary ejelden aýyz sýǵa zárý. Qazǵan qudyqtarynyń sýy ashy bolyp, mal sýarýǵa ǵana jaraıtyn bolǵandyqtan jaz aılarynda sýdy taý asty bulaqtarynan tasymaldap, qysta muz eritip, áıteýir ábigerge túsip jatatyn. Instıtýttyń stýdenti Qanysh Jýantóbedegi atasynyń úıine taǵy da bir kelgende mańaıdy muqııat zerttep júrip, bir oıpań tusqa toqtap, aýyl jigitterine:
– Mine, qudyqty týra osy jerden qazyńdar. Sýy onsha tereńde emes ári tushy bolady, – dep qazdyrǵan qudyǵy – Babyr qoryǵyndaǵy Temeshbaı qystaýynan júz metr jerde kúni búginge deıin «Qanysh qudyǵy» atalyp, halyqqa qyzmet kórsetip tur. Bir ǵajaby, ǵalymnyń boljaǵanyndaı eki metrge jetpeıtin jerden tasqyn sý shyǵyp, tirshilik kózi taýsylmas qorǵa aınaldy. Qazaq halqynyń aıaýly perzenti, akademık Qanysh Imantaıuly Sátbaevty Jańatilek aýylynyń turǵyndary árkez iltıpatpen eske alyp, onyń halyqqa istegen jaqsylyǵyn umytqan emes.
Muhamet-Qaıyr ShÁRIPOV
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany
...saqtandyrady
Jatjurttyq kúıeýler jarylqamaıdy
Búgingi kúni qazaq qyzdarynyń sheteldik azamattarǵa turmysqa shyǵýy jıilep ketti. Ol týraly aqyn Muhtar Shahanov aǵamyz da talaı jazdy da, aıtty da.
Meniń oıymsha, barlyǵy otbasyndaǵy tárbıeden. Buryn halqymyz qyzdarynyń ózge ult azamattarymen nekelesýine qarsylyq bildirip otyrǵan. Sol sebepti qazaq halqynyń qaımaǵy buzylmaı, ulttyq tegin saqtap qaldy. Al qazir she? Qazir ata-anasy qyzynyń qulaǵyna kishkentaı kúninen bastap: «Baı jigitke turmysqa shyq, sonda esh qıyndyq kórmeısiń. Bastysy aqshasy bolsa, baqytty bolasyńdar» dep mıyna quıyp qoıady. Muny estip, kórip ósken qyz baı-manaptardy izdemegende qaıtsin? О́zine kóz salǵan jigittiń áleýmettik jaǵdaıy nashar bolsa, ol ishteı oılanyp turady. Sebebi oǵan birinshi orynǵa mahabbatty emes, dúnıeni qoıýdy úıretken.
Ǵalamtor betin ashyp qalsań, «Túrikke shyqqan qazaq qyzy shalqyp ómir súrýde. Nemiske tıgen qyz armanyna jetti jáne t.b» sekildi arandatýshy maqalalar órip júredi. Ony kórgen qyz «Nege men de sheteldiń baı azamatyna tıip, álemdi aralamaımyn?» degen oıǵa keledi. Sodan onyń qarapaıym qazaq jigitine degen kóńili sýıdy. Bul durys emes. Sol sebepti, jastardyń sanasyn ýlaıtyn, teris nasıhat jasaıtyn «sheteldik kúıeýbalalar» jaıly maqalasymaqtarǵa tyıym salý kerek dep oılaımyn. Jáne de úıdegi ata-ana qyzyn adamı qundylyqtarǵa baýlyp, «kúıeýiń baı bolsa da, kedeı bolsa da qazaq bolsyn» dep tárbıelese, basymyzǵa túsken qasirettiń odan ári ýshyǵyp ketýiniń aldyn alar edik.
Ádilhan ÁTEMOV
Shymkent
...súısinis bildiredi
Kıeli jerlerge taǵzym
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn basshylyqqa ala otyryp Mańǵystaý aýdanynyń 90 jyldyǵy qarsańynda aýdandyq jastar ortalyǵynyń uıymdastyrýymen mektep oqýshylarynyń tarıhı tanymdyq jan dúnıesin kúsheıtý jáne memlekettik baǵdarlamany jastar arasynda keńinen nasıhattaý úshin jastardyń tanymdyq sharasy ótkizildi.
Osy oraıda Mańǵystaý aýdanyna qarasty Shebir aýylynyń jastary kıeli oryndarǵa saıahat jasap, eljandylyq sezimin nyǵaıtty. Aýdandyq jastar ortalyǵy uıymdastyrǵan saıahatta 50-ge jýyq oqýshy Shebir aýylynyń mańyndaǵy Qaratóbe qorymyna arnaıy sapar shegip, ondaǵy Dosan batyr, Shotan batyr, aqyn Abyl Tileýuly zırattaryna arnaıy toqtap taǵzym etti. Dosan Tájiuly 1867 jyldary orys patshalyǵyna qarsy shyqqan halyq batyry. Shotan Nazaruly da 15 jasynda el bastaǵan halyq batyry. О́ziniń ónerimen kózge túsken Abyl aqynnyń da Mańǵystaý halqy úshin eńbegi erekshe. Jastar aksııa aıasynda osyndaı túbekke tanymal tulǵalardyń ótken ómiri men erligi jaıynda estip bildi.
Dına JOLDASBAIQYZY
Mańǵystaý oblysy