Ulttyq kod jáne jańa álipbı

Álbette, biz eń aldymen tól dástúrimizdiń ómirsheń tustary degende, bar dástúrimizdi, jal­py mádenıetimizdi, tutas ulty­myzdy saqtaýshy ana tilimizdi aıtamyz. Jańa jahandaný zama­nynda tilimizdiń ultty saq­taı­tyn qoǵamdyq hám rýha­nı quraly retindegi bar­lyq alǵy­sharttary men múmkin­dik­teri bar. Birinshiden, ol óziniń sózdik qorynan, beıneli­ligi­nen, stılıstıkalyq múm­kin­dikterinen quralǵan úlken áleýetke ıe. Ekinshiden, qazaq tilinde sóıleýshilerdiń sany san mıllıondap sanalady, aıtalyq qazir álemde 16 mıllıonǵa jýyq qazaq bar desek, sonyń kem degende 11-11,5 mıllıony ózi­niń ana tilin biledi. Iаǵnı, bul tildi qajet etetinderdiń sany qazir­gi ǵalamdyq ólshemmen al­ǵanda joǵary. Úshinshiden, qazaq tili – Konstıtýsııa boıyn­sha memlekettik til. Bu­larǵa qo­symsha qazaq tili qoǵam­nyń barlyq salasynda qol­da­­ny­lady, ıaǵnı bilim men ǵy­lymnyń, qoǵamdyq qatynastyń, bıznes pen bıliktiń tili. Osyn­daı múmkindigi zor tildi sol qoǵam­nyń barlyq salasynda jetek­shi tilge aınaldyrý máselesi tur.

Bul retten kelgende, tilimiz óz elinde áli de osyndaı jetek­shi fýnksııaǵa aınaldy dep aı­ta almasaq kerek. Rýhanı jań­ǵy­­rý­­dyń ózegi – qoǵamdyq sa­na­­ny­ jańa sapaǵa kóterý desek, on­da tildiń osyndaı úlken maq­sat­ty sheshetin áleýetin nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Til – tek qarym-qatynas quraly bol­sa, onda órkenıetti álemde oǵan onsha mán de, maqsat ta úste­me­le­­mes edi. Til tek – qa­ty­nas qu­raly­­nan da joǵary qu­by­­lys. Til­di saqtaý ultty saq­taý­­dyń ti­­ke­­leı kepili ekenin Ah­met Baı­­­­tur­­synuly bastaǵan Alash zııa­­­l­y­­lary, keshegi Baýyr­jan Mo­mysh­­­uly sııaqty ult tul­ǵalary san ret aıtty, sol úshin kúresti de.

Ahań HH ǵasyrdyń tańynda: «О́z tilimen sóılesken, óz tili­men jazǵan jurttyń ult­tyǵy esh ýaqytta adamy qury­maı jo­ǵal­maıdy. Ulttyń saq­talýy­na da, joǵalýyna da se­bep bolatyn nárseniń eń qýat­tysy – tili», dese, keńestik ult­syz­dandyrý tusynda: «Til degeni­miz qaı halyqtyń bolmasyn keshegi, búgingi ǵana taǵdyry emes, búrsigúngi de taǵdyry», dep jazǵan bolatyn. Ult qaırat­ker­leriniń osy pikirleri áli kúnge deıin ózekti. Sebebi til – qashanda ultty saqtaýshy hám tanytýshy mańyzdy qural. Eger til osyndaı orasan qyzmetke ıe bolsa, onda ol sol ulttyń barsha bolmysyn tanytatyn da qubylys. Bul jóninde Elbasy: «Ǵasyrlar boıy qazaqtyń ult retindegi mádenı tutastyǵyna eń negizgi uıytqy bolǵan onyń ǵajaıyp tili», dep jazdy.

Jalpy, ultymyzdyń barsha qasıetin, áleýetin tanytý men ashýǵa kúsh-jigerin arnap kele jatqan Prezıdentimiz joǵary­da atalǵan dáýirlik eńbeginde ult­­tyq kod máselesin kóterdi. Osy eńbeginde: «Ájeptáýir jań­ǵyr­ǵan qo­ǵamnyń óziniń tamyr-tarı­hy­nyń tereńinen bastaý ala­tyn rýhanı kody bar. Jańa tur­patty jańǵyrýdyń eń basty shar­ty – sol ulttyq kodyńdy saq­taı bilý ári dáripteý qajet. Onsyz jańǵyrý degenimizdiń qur jań­ǵy­ryqqa aınalýy op ońaı» – dedi.

Ulttyq kod degenimiz – ult­tyq qasıet, onyń mádenıeti, áde­bıeti. Eń bastysy, ultty ult etetin ulttyń jany, ulttyq kody – tili. Qazirgi qazaq qoǵa­myn­da qazaq tiline betburys óte jaqsy. Ata-analar ózderi qazaqsha bilmese de balalaryn qazaq tildi mektepke berip jatyr. Bilim berý mekemelerinde Elbasy bergen tapsyrma boıynsha úsh tilde sabaq berý júıesi engizilip ketti. Prezıdent 2006 jyly qazaqstandyqtardyń úsh til bilýi kerektigin aıtqan edi. Biraq qazaq tili úsh tildiń biri emes, ol – negizgisi Hám ma­ńyz­dysy, ol memlekettik til ekeni de basa aıtyldy.

Degenmen, búgingi tańda otbasynda, balabaqshada, mektepte synyptan shyqqan soń da balalar bir-birimen oryssha sóılesedi. Bul jaǵdaıda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy bılik birinshi qamqorshy bolatyn til memlekettik til bolýy tıis.

Ulttyq kodtyń jınalatyn, saqtalatyn, urpaqtan-urpaqqa beriletin qory da, qazynasy da, tasymaldaýshysy da onyń osy tili. Endeshe, til – bizdiń barymyz. Sondyqtan jahandaný tusynda aqparatpen, kınomen, tutynatyn taýarmen, mýzykamen, bilimmen, qazaq eline kelip jatqan barlyq qubylystar men quraldardyń barshasynda tildik derekter bar deıtin bolsaq, onda olar qazaqtyń sa­na­syna ornyǵyp ta jatyr. Ál­bette, shetelden kelgen dú­nıe­­ler tartymdylyǵy, qyzyq­ty­lyǵy jaǵynan elimizde óndi­ri­letin sondaı zattardan ne­mese basqa da aqparattyq dú­nıe­lerden artyq bolýy múm­kin. Bul, ásirese, jastary­myzdy baýlıdy. Ol bizdiń sana­myz­ǵa, sezimimizge kún saıyn mys­qal­dap enedi. Sodan kún­derdiń kúnin­de ózinikinen aını­tyn, óz­ge­nikin joǵary qoıatyn ur­paq qalyptasady.

Onyń bastapqy jemisteri qazir de kórinip jatyr. Jańa jań­ǵyrý dáýiri qaı halyqtan bol­sa da damýdy hám saqtana oty­­ryp damýdy qajetsinedi. Bul – sol ár halyqtyń kele­sheg­i­niń qamy. Ol búginnen bas­t­a­lady. Qazaqtyń jeri, tili ózi­ni­ki. Tur­mysymyzda, jalpy ómiri­­mizde ózgelerdiń jasaǵan dú­nı­esin kóbirek qoldanatyn zaman­da turmyz. Dúnıe bútindeı ara­­las­ty, tutastaı sabaqtasyp, ol úr­dis osylaı qaraı júre de ber­e­tini baıqalady. Elbasy maqa­lasy – osyndaı álemdegi qazaq­tyń, Qazaqstannyń aldy­men ózin saqtaý, sodan baryp ór­ken­deý barysyn kórsetý nıe­tinen týǵan eńbek. Odan sabaq alý, onyń mindetterin júze­ge asyrý barshamyzdyń min­deti­miz desek, jalpylap keter edik, durysy – el basqarǵan, ási­­re­se jas urpaqqa tárbıe men bilim berýdiń basynda tur­­ǵan aza­mat­tardyń paryzy. Osyn­­daı eldik borysh – qazaq ata-ana­synyń da eń basty ári mańyzdy mindeti.

Tildiń osyndaı erekshe ma­­ńyzyn uǵynǵan Elbasy maqa­lasynda qazaq tilin latyn álip­bıine kóshirýdi birin­shi min­det retinde qoıdy. О́ıt­keni bú­gingi naǵyz halyq­ara­lyq tańbalar júıesine aınal­ǵan latyn álipbıi elimizdi, hal­qy­myzdy qazirgi jahandaný dáýi­rinde jańa bıikterge bastaı­tyn qadam bolmaq ekendigin my­na de­rek­terden anyq ańǵaramyz. 

Álem halyqtarynyń 80 pa­ıy­zy latyn grafıkasyn meń­gerip, ıgiligine paıdalanyp, álem­dik aqparattyń 70 paıyzyn osy tańbamen taratýda. Qazirgi tań­da álem halyqtarynyń ishin­de latyn álipbıin paıdalanatyn halyqtar sany 1,5-2 mıllıardqa jýyq. Kırıllısany ustanyp otyrǵandar 300 mıllıondy quraıdy. Sondyqtan Qazaq eli bilimniń, ǵylymnyń, IT tehno­logııanyń tórine, órkenıettiń órine jeteleıtin tóte jolǵa túsýi kerek. Búgingi tańda kırıllısa jazýyn álemniń 12 memleketi ǵana paıdalansa, qalǵan memle­ket­terdiń kóbi latyn álipbıin qol­danady. Álemdegi eń damy­ǵan 30 memlekettiń 22-si latyn álipbıin paıdalanady, eń myq­ty ekonomıkasy bar 10 mem­lekettiń – 7-eýi, álemdegi eń baı 20 memlekettiń 18-i latyn álip­bıin tutynady. Dúnıe júzinde bıznes júrgizýge eń qolaıly 30 memlekettiń 25-i de latyn álip­bıin qoldanýshy elder.

Taǵy bir dáıek, 2005-2015 jyl­dary 12,5 mıllıon maqala shyq­qan eken, sonyń 55-75%-y latyn qarpinde jazylypty. Eń kóp silteme jasalatyn ǵylymı mátinderdiń 61 paıyzy latyn, 2,7 paıyzy kırıll qarpinde ekenin ǵalymdar men sarapshylar alǵa tartyp otyrǵany qaı-qaısymyzdy da oılandyrsa kerek. Sonymen birge fızıkadaǵy birlikter júıesi, hımııadaǵy ele­mentterdiń perıodtyq jú­ıe­si, matematıkadaǵy, geog­ra­fııa­­daǵy, bıologııadaǵy jáne ta­­ǵy da basqa ǵylymdardaǵy tańbalar, shartty belgiler osy latyn álipbıinde. Endeshe, qazir oqyp júrgen oqýshylar men stý­dentter bul álipbıdi jaq­sy biledi. Mekteptiń ózinde oqý­shy­ǵa latyn álipbıiniń tańbalary kúndelikti birneshe pánde kez­desedi. Eresekterge kelsek, biz de hımııany, fızıkany, matematıkany oqydyq, ıaǵnı bul álipbı bizge de beıtanys emes.

Oǵan qosa, latyn álipbıi kóshe­ler men dúkenderdegi jar­nama­­larda, taýarlarda tur. Qal­­ta­myzdaǵy qujatymyz da, tele­fonymyzǵa kúndelikti der­lik kelip jatqan aýa raıy týraly málimetter de taǵy tur. Tur­mysymyzda tutynatyn teh­nı­kalyq zattardyń barlyǵy shetel­diki, endeshe olarda da latyn jazýy – negizgi jazý. Aı­nalyp kelgende, latyn tańba­lary bizdiń turmystyq jáne qoǵamdyq ómirimizge áldeqashan engen. Sondyqtan ol qazaqqa jat, tosyn jazý emes. 

Qazir álemdegi túrki halyq­tarynyń sany shamamen 200 mln deıtin bolsaq, solardyń 55,5 paıyzy latyn álipbıinde, 25 pa­ı­yzy arab jazýynda, 17 paıy­zy ǵana kırıll tańbasynda, qalǵandary ártúrli álipbılerdi qoldanady eken. О́z aldyna derbes Ázerbaıjan, Túrkııa, Qazaq­stan, Qyrǵyzstan, О́zbek­stan, Túri­k­menstan sııaqty memleket­ter bolsa, sonyń ekeýi ǵana, ıaǵnı biz ben Qyrǵyzstannan bas­qa­sy latyn álipbıinde. Altaı, Bash­qurt­stan, Qabarda-Balqar, Qara­shaı-Sherkesh, Tatarstan, Tyva, Haqas, Chývash, Iаkýt sııaq­ty avtonomııalarǵa kiná qoıa almaı­syz, óıtkeni olar Reseıdiń ishin­de. Qalǵan túrki haly­q­tary­nyń avtonomııalyq qury­lym­dary joq, olar ártúrli mem­le­ket­­ter­diń ishinde júr. Mol­do­va­­nyń quramyndaǵy Ǵa­ǵaýyz av­to­­no­mııasy latyn álipbıine kóshken. 

Endi jańa álipbıdi úırený­ge keleıik. Álbette, qoǵamdaǵy mem­­leket tarapynan jasalatyn reformanyń qaısysy bolsyn kópshilikti oılandyrady. Bul – tabıǵı, qalypty jaǵdaı. Elbasy bekitken álipbıde 32 árip bar. Solardyń jıyrmaǵa jýyǵy  bárimizge belgili áripter. Belgi­sizi úshten biri ǵana. Endeshe, osyn­sha áripti úırenip alýǵa áb­den bolady ǵoı. Bul arada máse­le nıette jáne oǵan úlken mán berýshilikte. Mundaı mán berý­shilik ár qazaqtyń elshil sanasymen tikeleı baılanys­ty. Sebebi jańa álipbıge kóshý – Qazaqstannyń bolashaǵymen sabaqtas. Eger Elbasy bastamasy bolashaqpen sabaqtas bolatyn bolsa, onda biz nege 10-15 áripti úırenýge ýaqytymyzdy bólip, shyn nıettenip, keleshegimizdiń qamyn oılamasqa?! Barlyǵy sanamyzdy daıarlaýda. Babamyz ál- Farabıdiń: «Dúnıeni ózgertkiń kelse, aldymen óziń ózger», degen danalyq sóziniń mánisi de osy emes pe?!

Elbasy latyn álipbıine ótý qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtetinine senim bildire­di. Eger olaı bolmasa, latyn álip­bıine ótýdiń qajettiligi týyn­damas edi. Aldymen álipbı arqyly, onyń emle erejeleri arqyly kezinde burmalanǵan til tabıǵatyna tán qajettilikter qalpyna keltiriledi. Álipbımen birge jazý reformasy jasalady. Tilderdi damytý men qol­daný­dyń memlekettik baǵdarla­masynyń úshinshi baǵytynda «Qazaq jazýyn jetildirý» dep kórsetilgen. Mundaı jetildirý jumystary sanaǵa serpilis beredi. Osyndaı serpilis qazaq­tar­dyń ana tiline degen qajet­tiligin arttyrady. Jańa álipbı tańbalardyń jaı jıyntyǵy emes, ómirdi tanýdyń hám ony baǵalaýdyń jańasha qatynasy dep uǵynamyn. «Latynshaǵa kóshý­diń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, son­daı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵyly­mı jáne bilim berý úrdisiniń erekshelikterine baılanysty»,  dedi Memleket basshysy.

Latyn álipbıine kóshý – qazaq halqynyń alǵa jyljýy­na, jańa zaman talabyna saı ósip-órkendeýine, bolashaqta elimizdiń jan-jaqty damýyna úlken úles qosady. Buǵan mysaldy álemdik tájirıbelerden kúndelikti jaqsy ańǵaryp júrmiz. Onyń memleketimizdiń eldigin sıpattaýǵa, eshkimge eliktemeı, ulttyq kodymyzdy odan ári nyq qalyptastyrýǵa da septigin tıgizeri kámil.

Orazkúl ASANǴAZY,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri