Qazirgi tańda shetel asyp, bilim alý, jumys isteý ońaıǵa aınaldy. Sondyqtan shyǵar, keıingi jyldary syrtqy kóshi-qon tolastamaı tur. Ásirese jaıly ómir izdegen jastar jat jurttan «jumaq» izdep, muhıt asyp jatady. Statıstıka komıtetiniń derekterine súıensek, jyl saıyn 14-28 jas aralyǵyndaǵy 8 myńǵa jýyq jas shetel asady eken. Sarapshylardyń aıtýynsha, munyń birneshe sebebi bar. Turaqty jumystyń bolmaýy, bolǵan kúnniń ózinde jalaqysynyń mardymsyzdyǵy, eń ózektisi – baspana máselesi jastardyń «jaıly ómir» izdep shetel asýyna óz «septigin» tıgizip otyrǵan.
Basty problema – baspana
Jaıly ómir demekshi, ras, kim bolsyn, óz elinen pana taýyp, otbasyn asyrap, úlken ómirge qanat qaqqysy keledi. Eshqandaı da kedergilerge tap bolmaı, turaqty jumysyn istep, eńbegine saı jalaqysy men syıaqysyn alyp otyrsa, ásirese baspanasy bolsa – budan ózgeni surap otyrǵan jastar ókilderin kórmedik. Qasym aqyn aıtqandaı, «Bermeseń, bermeı-aq qoı baspanańdy, báribir tastamaımyn astanamdy» dep júrgender de az emes.
Búginde elimizdegi 20 men 35-ke deıingi jas otbasylardyń basym kópshiligi aılyǵyn shaılyǵyna jetkize almaı, ildáldalap kún kórip júr... Jalaqysynyń teń jartysyn jaldap turyp jatqan páterine tóleıdi. Al azyq-túlik, janarmaı, jolaqy, sondaı-aq turmysqa qajetti taýarlar baǵasynyń sharyqtap turǵany – óz aldyna bólek áńgime.
Baspana demekshi, Elbasy ózi bastamashy bolǵan «7-20-25» baǵdarlamasyn júzege asyrýshylar kóp nárseni eskermegen sekildi. О́ıtkeni pátersiz júrgen jastar úshin bank tarapy qoıǵan talap ońaıǵa soqpaı tur.
Máselen, páter 20 mln teńge turatyn bolsa, onyń 20%-y – 4 mln teńge. Sonda qalǵan 16 mln teńgeni 25 jylǵa bólip tóleý kerek. Oǵan 7 paıyzdyq ústemeni qosqanda aı saıyn 113 000 teńgeden shyǵady. Sonda eń tómengi aılyq jalaqy osy aı saıynǵy tóleıtin somanyń 2 esesine teń bolýy kerek, ıaǵnı, 226 000 (113 000 h 2) teńge.
Osy úıdi alý úshin joǵaryda mysal keltirgen kámeletke tolmaǵan 3 balasy bar otbasynyń eń tómengi ortasha tabysyn eseptesek: otbasynyń aılyq eń tómengi yqtımal shyǵyny – 129 500 teńge; aılyq qosymsha yqtımal shyǵyn – 100 000 teńge; úıdiń baǵasyna baılanysty belgilengen eń tómengi jalaqy – 226 000 teńge. Jalpy: 129 500 + 100 000 + 226 000 = 455 500 teńge.
455 500 teńge – osy otbasy úshin 20 mıllıon teńgeniń úıin alýǵa múmkindik beretin eń tómengi aılyq kiristiń mólsheri, dep túsindiredi bank qyzmetkerleri.
Elbasynyń ózi de jas otbasylarǵa arnalǵan baspana máselesi iri qalalarda ótkir ekenin eskere otyryp, Úkimetke aldymen Astana, Almaty jáne Shymkentte jumys isteıtin jastar úshin jylyna 1 myń páterden kem emes qurylysty qamtamasyz etý qajet ekenin qadap aıtty. Sondaı-aq bul páterler jaldamaly baspana sanatyna jatqyzylýy tıis ekenin eske salyp, osy máseleni sheshýge, sondaı-aq búginde júzege asyrylyp jatqan «7-20-25» baǵdarlamasy baryn da aıtty.
Memleket basshysynyń dál osy sózi de el jastaryna zor úmit syılap, bolashaǵyna alańdap júrgenderdiń kóńilin bir kóterip tastaǵany anyq. Osy oraıda, júzege asyrýshylar «7-20-25» baǵdarlamasyn qaıta pysyqtap, ásirese jas, sondaı-aq kóp balaly otbasylarǵa birinshi kezekte kóńil bólip, nesıeni az paıyzben bergen durys bolar edi.
«Shetelde neń bar edi, qulynym?..»
Bilimimdi jetildiremin degenderdi qospaǵanda, joǵaryda atalǵan dál osy problemalarǵa shydamaǵan keı jastar, osylaısha, shetel asýǵa májbúr. Ol jaqta da shekesi shylqymaıtyny belgili. Degenmen, elimizge qaraǵanda, qara jumys istese de birshama jaqsy jalaqy alyp, erkin ómir súrýge beıimdelip qalǵandary da joq emes. Tipti keıbiri ózderi bilim alyp ne eńbek etip jatqan elderde birjola qalýdyń qamynda júr.
Árıne, bul – ár adamnyń óz quqy, jeke ómiri desek te, jastardyń muhıt asyp, «qaǵanaǵy qaryq» bolyp jatqany shamaly. Áıtpese «Bálen jerde altyn bar, barsań, baqyr da joq» degenniń kúıin keship, otanymyzǵa ash-jalańash oralyp jatqan zamandastarymyz kóptep sanalady. Shetelge jaıly jumys izdep baryp, quldyqtyń qurbanyna aınalǵandar týraly osy kúnge deıin az estigen joqpyz. Work&Travel boıynsha AQSh-qa jumys izdep baryp qaza tapqan Aınur Ahmetovanyń jaǵdaıy áli esimizde. 2011 jyly Aýstralııaǵa attanǵan Saǵynaı Batyrhanovanyń qaıtys bolýy da qoǵamda qyzý talqyǵa tústi. Sanamalaı berseń, mundaı tizim bitpeıdi. Aýyr jumystarǵa, jynystyq qyzmetke jegilip, otanyna áreń oralǵan qarakózderimizdiń taǵdyry da eshkimdi beıjaı qaldyrmasa kerek.
Elimizdegi áleýmettanýshylar qazaq jastary negizinen damyǵan Kanada, AQSh, Germanııa, Túrkııa sekildi memleketterge qonys aýdarýǵa qushtar ekenin aıtady. Áleýmettik zertteý júrgizgen sarapshylar qazaq jastarynyń óz otanynan alystaýǵa ıtermeleıtin negizgi jaǵdaı kiristiń tómen deńgeıinen dep túsindiredi.
Statıstıka komıtetiniń deregine júginsek, 29 jasqa deıingi qazaq jastarynyń 32 paıyzy, ıaǵnı árbir úshinshi qazaq balasy shetelge ketýge beıil eken. Bir ókinishtisi, jat jerden «jumaq» izdegen jastardyń basym bóliginiń jasy 19 ben 23 aralyǵynda eken. Máselen, 2018 jyly elimizdiń ár óńirinen 7838 jas ár memleketke «jumaq izdep» ketken kórinedi. Bir aıtatyny, olardyń kóbi, ásirese negizinen ózge ult ókilderi tyǵyz qonystanǵan oblystardan bolyp otyr. Máselen, Qaraǵandy oblysynan – 1061, Qostanaı oblysynan – 1167, Pavlodar óńirinen – 838, Soltústik Qazaqstannan – 828 adam syrtqa ketse, shyǵysqazaqstandyq jastar kósh bastap tur. Bul óńirden 1288 jas shetel asypty. Al ózge aımaqtarda bul kórsetkish tómen deńgeıde.
Resmı málimetterge súıensek, joǵary bilimdi mamandarymyzdyń kóship ketý qubylysy bar. Munda da ártúrli sebepter baıqalady. Parlament Senatynyń depýtaty Murat Baqtııaruly da osy máselege qatysty aıtqan bir pikirinde jastardyń shetelderge aǵylýyna negizgi sebep – elimizdegi jalaqynyń tómendigi ekenin atap ótken bolatyn.
«Qynjyltatyny, elimizden kóship ketetinderdiń arasynda qazaqtar da bar. Ásirese mektep bitirgen soń balalary UBT tapsyrmaı, Reseımen shekaralas Omby, Orynbor, Tom qalalaryna kóship, sol jerde joǵary oqý oryndarynda bilim alyp jatady. О́kinishtisi sol, kópshiligi qaıtyp kelmeıdi. Memleket orta bilim berýde ár balaǵa 1-synyptan bastap 11-synypqa deıin orta eseppen birneshe mıllıon teńgege jýyq qarajat bóledi. Sol azamattar keıin basqa memleketke ketip qalady. Muny zańmen sheshý múmkin emes. Máseleni sheshýdiń bir joly – joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý sapasyn kóterý, jalaqyny joǵarylatý, jumys oryndaryn kóbeıtý. Elimizdiń azamattary da jalaqyǵa narazy bolyp, shetelge kóship ketedi. Buǵan memlekettik turǵyda qaraý kerek» deıdi senator.
Taǵy bir zamandasymyz – zańger Aınur Kóketaeva búginde AQSh-ta qyzmet etedi. Ol Amerıkaǵa tehnologııa salasynda qyzmet kórsetetin kompanııanyń shaqyrtýy boıynsha barypty. Qazirgi ýaqytta AQSh-ta jumyssyzdyq deńgeıi tómen, sondyqtan kóptegen adam jumys taba alady. Alaıda bul elde ıntellektýal mamandyqtar joǵary suranysqa ıe. Sondyqtan shetelden kelgenderdiń jalaqysy joǵary jerde jumys istep ketýi sırek».
Shetel asqan jastardyń áńgimelerinen uqqanymyz, olardyń Qazaqstanǵa qol bulǵaýynyń basty sebebi tek bilim alý ǵana emes, jalaqysy joǵary jumys tabý, qarjylyq máselelerdi sheshý eken. Endeshe, Elbasynyń 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalaýyn naǵyz der kezinde jasalǵan qadam dep uqqanymyz jón. Endi osy múmkindikti tıimdi paıdalanyp, ózimiz jıi aıtatyn «bolashaǵymyzdyń» áleýmettik jaǵdaıyna zer salyp, onyń sheshý joldaryn tezdetip júzege asyrǵanymyz abzal.
Ǵanıbet ǴALYMBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»