INTELLEKTÝALDY MEKTEP IIRIMDERI

20 ıntellektýaldy mektepke oqý­shylar konkýrspen qabylda­na­dy. Birinshi synypqa psıho­lo­gııalyq-pedagogıkalyq dıagnostıka negizinde synaq júrgiziletin bolsa, 2-11 synyptarǵa irikteý konkýrsy negizgi pánder boıynsha bilimdi ke­shendi testileý, beıin, pánderdi úı­rený qabiletin anyqtaýda jazbasha tekserý jumysyn alý, tilderdi bilý deńgeıin anyqtaý boıynsha júrgi­ziledi. Eldiń irgesin bekitip, ketken esesin birte-birte qaıtarýǵa qol jetkizgen táýelsizdiktiń tamyryn budan bylaıǵy kezeńde tereńge baılaıtyn, altyn arqaýyn úzbeı bodandyqtyń qasiretin tuńǵıyqqa batyryp, bostandyqtyń sharapa­tyn tanytatyn uly joldy ur­paqtan urpaqqa jalǵaý isi aldyńǵy tolqynnyń moınyna júktelgen. Oı ólshemderi ýlanbaǵan jańa za­man jastarynyń bul jumysta or­ny erekshe bolatynyn Elbasy er­t­e ańǵaryp, olardyń bilim, bili­gin jetildirýge den qoıdy. Sóıtip, 1993 jyly “Bolashaq” halyqara­lyq baǵ­darlamasyn ómirge ákeldi. Sol baǵ­darlama aıasynda myńdaǵan jas ál­em­niń myqty degen joǵary oqý or­yndarynda bilim jetildirdi. Qazir júzdegen túlek qyrandaı tú­lep, Elbasyna qolqanat bolyp júr. Alǵyr da alymdy, talantty ul-qyzdy qarǵadaıynan qamqorlyqqa alyp, mektepten bilim nárine qan­dyryp, topshysyn bekitip, topty jaryp shyǵý jolyndaǵy taǵy bir ıgilikti iske Memleket basshysy uı­­yt­qy boldy. Ol tuńǵysh Pre­zı­­denttiń 20 ıntellektýaldy mektebi edi. Bul bilim ordalarynyń tabysty jumysy týraly Prezıdent óziniń bıylǵy Joldaýynda erekshe atap ótkeni belgili. Atalmysh mektepter ekonomıkanyń mańyzdy sala­la­rynda jáne el ǵylymynda qabi­let­ti menedjerler daıyndaýdy kóz­deıdi. Osy bilim uıalarynyń damý baǵyttaryna kelsek, birinshiden, dúnıejúzilik sapa jáne bilimniń ótimdiligi, ekinshiden, dara bilim jáne qabilettilerdi baýlý, úshin­shi­den, jaratylystaný – mate­ma­tıkalyq baǵyttardaǵy pánderdi te­reńdetip oqytý arqyly beıindi bi­lim berýdi qalyptastyrý. Tórtin­shi­den, úsh tildi bilý úlgisin iske asy­rý, besinshiden, jańa aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııa­lar­dy engizý bolyp tabylady. Barlyq mektepter fızıka-matematıkalyq jáne hımııa-bıologııalyq baǵyt­tar­da sabaq júrgizetinin eske sala ketsek deımiz. Mundaı mektepter­diń birinshisi ótken jyly Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Astanada ashylsa, odan keıin Semeı jáne Kókshetaý qalalarynda iske qosyldy. Al bıyl Astana, О́skemen qalalarynda hımııa-bıologııalyq baǵyttaǵy jáne Taldyqorǵan qalasynda fızıka-matematıka mektepteri óz esigin úmitkerlerge ashatyn bolady. 2012 jyly 20 ıntellektýaldy mektep túgeldeı derlik jumys isteý máselesi josparlanyp otyr. Biz osy ıntellektýaldy mektep­terdiń qazirgi tirlik-tynysy, alda atqaratyn baǵyt-baǵdarlary qan­­­­­­daı degen suraqtarymyzdy Úki­met­tiń arnaıy qaýlysymen qurylǵan “О́rken” AQ tóraıymy Kúlásh Shámshıdınovaǵa qoıǵanymyzda ol bylaı dep áńgime jelisin órbitti. – Biz qazir izdenis ústindemiz. Onyń birinshisi – qandaı mazmunda bilim beremiz, ekinshisi – bizde qan­daı maman jumys isteýi kerek, úsh­inshisi – materıaldyq-tehnıkalyq baza qalaı bolýy qajet. Al osy­lardan týyndaıtyn máseleler bar­shylyq. Olardy atap aıtar bolsam, ıntellektýaldyq mektepti qalaı qalyptastyramyz, ýaqyt ólshemine saı bilim berý men tárbıeni qatar alyp júrýdiń joldary qandaı já­ne jańa mektep talabyna saı ózi­miz­de jınaqtalǵan tájirıbeni ál­em­dik úrdispen ushtastyrý, tárbıeni tálimdi ete otyryp, ár oqýshyny otanshyldyq rýhta el múddesin sanasyna sińire otyryp júrgizý – osy sııaqty jumystar bar. Son­dyqtan “Bizderde mynandaı bar, mynandaı bar” (S.Toraıǵyrov) deýden góri, sondaı kúnge jetýdiń jo­lyn qarastyrý ústindemiz. Da­nyshpan Abaı: “Sen de bir kirpish dúnıege, Ketigin tap ta bar, qalan”, – dese, Alash arysy Mirjaqyp Dýlatov: “Mekteptiń maqsaty – jalǵyz qurǵaq bilim úıretý emes, bilimmen qosa, jaqsy tárbıeni qosa berý”, – depti. Shynynda, bilim men tárbıeni qatar úıretip, ár jasty qatarynan ozdyrý, sóıtip eline qyzmet etýge baýlý biz úshin qaryz ári paryz dep bilemin. Bıylǵy Joldaýda Elbasy: “...qazirdiń ózinde tabysty jumys istep jatqan “Intellektýaldyq mektepter” sekildi jobalar erekshe basymdylyqqa ıe bolmaq”, – deı kelip, “...otandyq bilim berý júıe­siniń flagmany bolyp, osy zaman­ǵy oqý baǵdarlamalaryn keıinnen olardy búkil respýblıka boıynsha engizetindeı etip ázirleý men baıqap kórý jónindegi basty alańǵa aınalýy úshin qoldan kelgenniń bárin jasaý qajet”, – degen edi. Endi osy mektepterdegi naqty jumystardyń oryndalý barysy týraly aıtsaq, osy kúnderi Elbasy júktegen mindet údesinen shyǵý jo­lynda ıntellektýaldy mektepter­diń strategııalyq maqsattary, bilim baǵdarlamalary, qyzmet baǵyttary, ishki qurylymdary, syrtqy baı­lanystary jan-jaqty úılestirilý ústinde. Álemdik bilim deńgeıine kirigý úshin ózimizde barmen shek­telip qalmaı, ony zamanaýı jaqsy jetistiktermen ushtastyrýdyń paı­dasy qashanda zor. Árıne, álemdik bilim úrdisinen jaqsy nátıjelerdi alǵanda ózimizdegini shet qaldyrý degen eshqashan da bolmaıdy. Biz bárin qatar qarastyra otyryp, ın­tel­lektýaldy mektepterdegi pán­der­di oqytýdyń durys jolyn tań­daý­ǵa den qoıdyq. Qazaqstandyq jáne halyqaralyq bilim berý baǵ­darlamalaryna kiriktirilgen oqý bizde úsh deńgeıde júrgiziledi. Olar – bastaýysh mektep – negizgi mek­tep – joǵary mektep. Intellek­týaldy mektepterde tek qana bilim úıretip qana qoımaı, oqýshynyń bilimdi júıeli alýynyń, boıyna sińirip, aqylmen paıdalanýyn or­nyqtyrýymyz kerek. Árbir oqýshy aldymen jaza, oqı alatyn, odan soń túsinip, túsingenin erkin jet­kize alatyn, qajetin ózi taba bile­tin, taqyrypty taldaıtyn bolýy tıis. Bul qalaı júzege asady degen suraq týa qalsa, berer jaýabym, atam qazaq qyrandy qalaı baýlysa, adam taǵdyry senip tapsyrylǵan biz de sol dástúrdi qoldanyp, zaman talabyna qaraı úıretýimiz kerek. Bilim quzireti bilim berýmen qatar, tárbıege de táýeldi. Tárbıesiz ber­gen bilim qumǵa quıǵan sýmen teń degen Ál-Farabı babamyz. Endeshe, bilim berýmen tárbıeni ushtastyra júrgizgende ǵana nátıjeli bolady. Biz sol tárbıeni eldik turǵyda be­rýi­miz qajet. Oqý úsh tilde júr­giziledi deımiz. Qadap aıtarym, ózge tilder memlekettik tilge eshqashan kóleńkesin túsirmeıdi. Keıde tár­bıelik pánder qataryna tarıh, til, ádebıetti jatqyzatynymyz bar. Aqıqatyna kelsek, mektepte júre­tin ár pánniń óz róli, berer taǵy­lymy, tárbıesi bólek-bólek. My­saly, tereńdetip bilim berip jatqan fızıka-matematıka, hımııa-bıo­logııa pánderiniń de tárbıelik máni zor. Tipti deneshynyqtyrý páninen alar qanshama jaqsylyqtar bar. Ony oqýshynyń sanasyna jetkizý muǵalimniń qabiletine tikeleı baı­lanysty. Aıtalyq, bastaýysh – orta – joǵary bilim – úsheýi birin biri tolyqtyryp otyrýy kerek. On­syz bilim de, tárbıe de óz nátı­je­sin bere qoımaıdy. Taǵy bir qa­dap eske salarym, barlyq pán ıe­leri táýelsiz el azamatyn daıyn­daı­tynyn árkez esten shyǵarmaýy tıis. Osy kúni talapty balaǵa jaǵ­daı jasap, olımpıadaǵa daıyndaý kerek degen uǵym bar. Olımpıadaǵa qatysatyn oqýshy ondaı nátıjege muǵalimniń kúndelikti bergen bilimi boıynsha qol jetkizýi tıis. Sonda ǵana ustazdyń eńbegi kórinedi. Biz osyny úrdiske aınaldyrsaq qana bilim sapasy artady. Eger birer balany toptan jyryp alyp kúndiz-túni oqytyp, ol júlde alyp kelse, onyń nátıjesin kimniń qanjyǵa­syna baılaımyz? Birneshe jyl oqytqan muǵalimderdiń be, bolmasa ol oqyǵan mekteptiń be? Sondyq­tan bizdiń mektepte oqyǵan bala­lardyń qaı-qaısysy da ondaı jeke dara daıyndyqtan ótpeı-aq bilim saıysynda júldeli oryndardan kórinýi tıis. Bul turǵydan kelgende oqýshysy mekteptegi alǵan bilimmen qatar, álgindeı jarystarda ozyp kelgen júırikterdiń muǵalimderine ózgelerge qaraǵanda, jaqsy múmkin­dikter jasaý, aılyǵyn ósirý, qo­sym­sha aqy tóleý máseleleri jolǵa qoıylady. Jalpy, oqýshyny bó­lek­temeı, ortaǵa tárbıeleý isin de jandandyrsaq degen nıetimiz bar. Máselen, bilim uıalarynda ártúrli komandalar jumys isteıdi. Sol komandalardyń kóshbasshylary nemese basqa bir múshesi ketse bul komandanyń tirligi quldyraıdy, qurıdy degen oıdan aýlaq bolý jaǵyn birinshi kezekte oılastyr­ǵanymyz lázim. Sebebi, bereke-bir­likke, yntymaqqa uıytý mektepten bastap ornyǵýy tıis. Álgi koman­danyń ár múshesi men basqa jaqqa aýyssam, qasymdaǵy dosym jalǵap ketedi degen uǵym kóńilinde bekem turýy qajet. Árıne, meniń bul pikirlerim oryndalmaıtyndaı kórinýi múmkin. Bilim berý, tárbıe úıretý ústinde oqýshylardy sondaı qoǵamsyzdyqqa, qaıyrymdylyqqa úıretýdiń paıdasy mol. Jekeleý ózimshildikke men ǵana bilemdikke uryndyrady, – deıdi tóraıym. Aksıonerlik qoǵam basshysy­nyń sózine qaraǵanda, bilim berý, tárbıe úıretý – bári de oqýshyǵa, ata-anaǵa túsinikti bolýy tıis eken. Ásirese, oqýdaǵy jetistikti baǵalaý, basqarý júıesin oqshaýlamaı, jurt­­qa túsinikti etip júrgizý, ár iste mamannyń pikirin eskerip otyrý jaıy týraly oı qozǵalǵan ol te­reńdetip oqytylatyn pándermen qa­tar bilim standartyna saı barlyq sa­baqtar birge júretinin, bul oqý­shy­nyń kúni erteń kez kelgen jo­ǵary oqý ornyna túsýine múmkindik bolatynyn alǵa tartty. – Matematıka-fızıka, hımııa-bıologııa baǵyty dep mektepter arasyn alshaqtatýdyń jóni joq. Barlyq pán birine biri baılanysty, jalǵas oqytylady. Sózim jalań shyqpas úshin dáıek keltireıin, nanotehnologııa, bıotehnologııa matematıka men fızıkasyz júzege asa ma? Sol sebepti biz pánderdi qarama-qarsy qoıýdan árqashan aýlaq bolýymyz kerek. Bizdiń ın­tel­lektýaldy mektepti bitirgen ta­lapker otandyq, sondaı-aq shetel­derdiń joǵary dárejedegi oqý or­yn­daryna óz qalaýymen túsýge múm­kindik alady, – degen Kúlásh Na­ǵataıqyzy, – ıntellektýaldy mek­tepterdegi bilim ózge bilim uıa­laryna qaraǵanda, aýqymdy júr­giziledi. Joǵary oqý oryndarynyń tómengi kýrstarynda oqytylatyn pánderdiń keıbir taraý-tarmaqtary qamtylady. Sonyń baǵdarlamasyn ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetimen, Q.Sátbaev atyn­daǵy tehnıkalyq bilim ordasymen, Jańa halyqaralyq ýnıversıtetpen birlikte jasap jatyrmyz. Bizdiń túlekterdiń bir ereksheligi – ózge mektepterdegideı emes, joǵary oqý ornynda ótetin keıbir baǵdarla­ma­lardy bilim uıamyzda oqyp qoıady. Al bilim sapasynyń qaı dárejede ekenin anyqtap otyrý úshin ár eki jyl saıyn monıtorıng júrgizip otyramyz. 20 ıntellektýaldy mektepke oqý­shylar konkýrspen qabylda­na­dy. Birinshi synypqa psıho­lo­gııalyq-pedagogıkalyq dıagnostıka negizinde synaq júrgiziletin bolsa, 2-11 synyptarǵa irikteý konkýrsy negizgi pánder boıynsha bilimdi ke­shendi testileý, beıin, pánderdi úı­rený qabiletin anyqtaýda jazbasha tekserý jumysyn alý, tilderdi bilý deńgeıin anyqtaý boıynsha júrgi­ziledi. Mektepterdegi qandaı jumys bolsa da, onyń ishinde qarjy­lan­dyrý da bar ashyq bolatynyn nazarǵa sala ketýdi jón sanaımyn. Basty maqsatymyz, muǵalim – oqýshy – ata-ana – basshylyq arasyndaǵy túsinbeýshilikti atymen bol­dyrmaý. Osy kúngi bilim uıa­la­rynda ata-analar komıteti degen bar. Biraq onyń bıligi kóp jaǵ­daı­da joq. Biz bul isti táýelsiz júr­gi­zýge, mektep basshylyǵyna da, ak­sıo­nerlik qoǵamǵa da táýeldi emes qamqorshylar keńesin qurýdy jos­parladyq. Qamqorshylar keńesiniń quramynda 19 adam bolsa, onyń 12-sin synyptyń, mekteptiń ata-ana­lar komıteti, 6-yn pedagogıkalyq keńes, 1 adamdy “О́rken” AQ usy­nady. Olardyń saýatty shyǵarǵan sheshimin biz oryndaýǵa tıistimiz. Bul arada biz ata-ananyń rólin, bedelin, jaýapkershiligin arttyra otyryp, ujymdyq jumysty or­nyq­tyrýdy maqsat ettik. AQ jetekshisi budan keıin ın­tellektýaldy mektepterdiń 7-11 synyp oqýshylary tuńǵysh Pre­zı­denttiń “О́rken” bilim berý gran­tyn taǵaıyndaý erejesine sáıkes irikteý kezinde grant alatynyn, ony jyl saıyn ótetin testileý ke­zinde dáleldeý arqyly oqýyn jal­ǵastyratynyn, bilim oryndaryna muǵalim qabyldaý jaıy týraly da óz baılamyn ortaǵa saldy. Peda­gogıkalyq qyzmetkerlerdi irikteý sharty mekteptiń ereksheligine saı júrgiziledi eken. Onyń eń bastysy, konkýrsqa qatysýǵa nıet bildirgen muǵalimniń arnaıy kásibı bilimi, ujymmen jumys isteý qabileti, ın­novasııalyq qyzmetke daıyndyǵy, pándik bilimin keshendi qoldaný, shyǵarmashylyqpen jumys isteı alýy qazirgi zamannyń aqparatty-kommýnıkatıvtik tehnologııalaryn jetik meńgerýi, qazaq, orys, aǵyl­shyn jáne ózge de tilderdi jetik meńgerýi basty kórsetkish bolmaq. – Muǵalim – mekteptiń tiregi deımiz. Tirek qashanda myqty bolý kerek. Sol úshin ıntellektýaldy mektepte sabaq beretin bolashaq ma­­mandardy joǵary oqý oryn­darynda qalyptastyrýdy qolǵa aldyq. Bul turǵyda Abaı atyndaǵy memlekettik pedagogıkalyq ýnıver­sıtetimen jumys istep jatyrmyz. Úsh­inshi kýrs stýdentterinen ar­naıy top jasaqtalyp, olarǵa bizdiń talap deń­­geıinde bilim beriledi. Tájirı­beden ıntellektýaldy mek­tep­terde óz qalaǵan mamandyǵy boı­ynsha ótetin bolady. Olar jo­ǵary oqý ornyn bitirgennen keıin arnaıy konkýrs arqyly qabyl­danatynyn da aıta ketsem deımin. Sol sekildi, aǵylshyn tiline qajet mamandar men magıstratýra týraly Brıtan­dyq keńespen kelisim jasap jatyr­myz. Bolashaqta solardyń kómegine súıene otyryp, bilikti oqytýshylar ázirlenetin bolady. Joǵaryda da aıttym, muǵalimniń jalaqysy eń­begine qaraı tólenedi. Talapqa saı sabaq berip júrip, óz bilimin je­til­dirgen, shyǵarmashy­lyq­pen jumys istegen, ózge de paı­daly istermen aınalysqan oqytý­shylarǵa jaǵdaı keńinen jasalady. Muǵalimder 2 jylda bir ret attes­tasııadan ótedi. Qazir keıbir azamattar aǵylshyn tilinen beretin mamandar bar ma, degen suraqty aldymyzǵa jıi tar­tady. Izdegenge ondaı mamandar­dyń bolatynyn kórip júrmiz. Eger tabylmaǵan jaǵdaıda oqýshynyń oqý tiline qaraı burynǵysha pánder oqytyla beredi. Bizdegi basty talap, oqýshy bilim úırenýmen qatar, bilim ala bilýi kerek. Alǵan bilimin jet­kize alýy tıis. Oqyǵanyn túsinip aı­ta alatyn bolýy qajet. Bul kún­de­likti úrdiske aınalǵanda ǵana oqýshynyń alǵan bilimi baıandy bo­lady. Ke­shendi bilim degenimiz osy. Taǵy bir másele, ıntellektýal­dy mektepderdiń oqý ǵımaraty qalaı bolý kerek, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy qalaı júzege asady – osyny da qarastyryp jatyrmyz. Mektep ǵımaraty bar­lyq jaǵynan tıimdi, energııa kóz­deri boıynsha únemdi bolýy qajet. Stanıslavskıı bir sózinde, teatrda kıim ilgishtiń ózi bos turmaýy kerek degeni bar edi. Sol sııaqty, bul mek­tepterde basy artyq, anda-san­da bir qoldanatyn, odan keıin esi­ginen qulpy úzilmeıtin bos oryn­dar bolmaýy tıis dep oılaımyn. Tipti, ashanada oqýshylardyń ta­maq­tanýynyń ózindik úlgisin qa­lyptastyrý jaǵy da nazardan tys qalyp otyrǵan joq. Munyń bári de balaǵa jaǵdaı jasaý, muǵalimge múmkindik berý, ata-ananyń ditte­gen jerinen shyǵý úshin qarasty­rylyp jatqan jumystar. Joǵaryda Elbasy Joldaýyn­daǵy úlgi bolý kerek degen sózin dáıekke keltirgendegi bir maqsat, osyndaı úrdisti ıntellektýaldy bilim uıalarynda qalyptastyrý boıynsha Otanymyzdaǵy barlyq mektepterge sondaı jaǵdaıdy en­gi­zý arqyly birkelki bilim berý júıe­sin ornyqtyrsaq degen nıet­ten týǵan edi. Munda da ultymyz­dyń aqyny Abaı: “Ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa ǵylym súıseńiz” demeıtin be edi, – dep Kúlásh Shám­shıdınova sóz aıaǵyn túıindedi. Súleımen MÁMET.