HV ǵasyrda Amerıkany jaýlap alýǵa degen talpynys klımattyń ózgerýine alyp keldi. Mıllıonǵa tarta adam qaza taýyp, ormandardyń qaýlap ósýi nátıjesinde parnıktik gazdardyń atmosferaǵa bólinýi kúrt azaıdy.
London ýnıversıtetiniń ǵalymdary osyndaı sheshimge kelgen. Olar Ortalyq jáne Ońtústik Amerıkaǵa ıspandyqtar kele bastaǵanda ormandarmen qatar ósip kele jatqan aýyl sharýashylyq ónimderi joıylǵanyn aıtady. Nátıjesinde atmosferadaǵy kómirqyshqyl gazynyń mólsheri azaıyp, bul jer sharynda sýyq klımattyń qalyptasýyna alyp kelgen. Eýropalyqtardyń jazbalarynda HV ǵasyr «Kishigirim muz dáýiri» dep atalǵan. Ol kezde Gollandııa kanaldary qar jamylyp, Londondaǵy Temza ózenine de muz qatqan. Al Shyǵys Eýropada egin shyqpaı, ashtyq beleń alǵan edi. «Tórtinshi ǵylymı pikirler» jýrnalyna jaryq kórgen maqalada: «Amerıkalyq baıyrǵy halyqtardyń jappaı quryp ketýi egistik jerlerdiń joıylýyna ákelip soqty. Nátıjesinde ormandar kóbeıip shyǵa keldi. Bul atmosferadaǵy kómirtegi dıoksıdi mólsheriniń ózgerýine alyp keldi. Osylaısha jahandyq temperatýra ózgerdi», deıdi Aleksandr Koh pen onyń áriptesteri.
Zertteýshiler 1492 jylǵa deıin Amerıka halqynyń sany qansha bolǵandyǵyn eseptedi. Osy jyldan keıin qyzylsha, sheshek, basqa da ınfeksııalyq aýrýlardan, áskerı shabýyldan, quldyqtyń áserinen, sondaı-aq órkenıettiń quldyraýynan adamdar sany kúrt kemigen. London ýnıversıteti ǵalymdarynyń pikirinshe, XV ǵasyrdyń sońynda Amerıkada 60 mıllıonǵa jýyq adam ómir súrgen. Bul – dúnıejúzi halqynyń 10%-y. Al 100 jyldan soń bul san 10 esege deıin qysqaryp, 5-6 mıllıon adam ǵana qalǵan.
Ǵalymdar jergilikti turǵyndar ósirgen qansha gektar egistik jer joıylǵanyn jáne bul klımatqa qalaı áser etkendigin anyqtady. Basqynshylardyń kesirinen qazirgi Fransııanyń jer kólemimen shamalas 56 mln gektar jer ıesiz qalǵan. Bul óńirdegi tropıkalyq, sýbtropıkalyq klımat ormannyń tez ósýine ákeledi. Osydan soń atmosferadaǵy kómirqyshqyl gazyn sińirý mólsheri edáýir ulǵaıdy.
«Osy eki ǵasyrda álemde «Kishigirim muz dáýiri» dep atalatyn dáýir boldy. Ony tabıǵı sebeptermen túsindirý qıyn. Munyń negizgi sebebi - genosıd nátıjesinde CO2 deńgeıiniń tómendeýi», deıdi professor Mark Maslın.
Adam qolymen álemge jasalǵan qastandyq osyndaı tarıhtaǵy uly oqıǵalardyń týýyna sebep boldy. Shekten shyqqan ozbyrlyqtyń kesirinen ózgergen klımat tabıǵattaǵy tepe-teńdiktiń saqtalýǵa tıis ekenin eske salatyndaı.
Saltanat ShYNÁDIL