Otanymyz – ortaq úıimiz

Otanymyz – ortaq úıimiz

Seısenbi, 23 qazan 2012 7:26

Nursultan Nazarbaev:

Qazaqstandy, qazaqty dostyq­tyń kıeli shańyraǵyna teńesek, túrli etnostar onyń altyn araı­ly ýyqtary ispetti.

Seısenbi, 23 qazan 2012 7:26

Nursultan Nazarbaev:

Qazaqstandy, qazaqty dostyq­tyń kıeli shańyraǵyna teńesek, túrli etnostar onyń altyn araı­ly ýyqtary ispetti.

Bul rette baıtaq mekende bar­shamyzdy biriktire túsetin ortaq qundylyqtar bar.

Ol – bizdiń talaıly taǵdyry­myzdy tutastyratyn shejireli tarıhymyz.

Ol – bizdiń baıtaq mádenı muramyz ben qazyǵy berik memlekettik tilimiz.

Bizdiń jasampaz tarıhymyz­dy eldiń árbir azamaty maqtan etýge tıis.

Sondyqtan, biz tamyryn te­reń­ge tartyp, táýelsizdikpen birge máýesin jaıǵan tarıhı tanym­dy urpaq sanasyna sińirýimiz qajet.

El birligin eseleıtin bul qun­dylyqtar otanshyldyq sezimin ornyqtyrady. Sonda táýel­sizdigimiz máńgi, ulysymyz yrys­ty bolady.

Bul rette táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy biz úshin mereıli meje ǵana emes, bolashaqqa baǵdar bolatyn baıypty beles.

Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sessııasynda sóılegen sózinen.

 

Kóp tilegi qabyl bolsyn!

Koreı etnosynyń Qazaqstanda turyp jatqanyna  bıyl 75 jyl bolypty. Qostanaı jerine kúzdiń qara sýyǵynda aryp-ashyp, júk vagonymenkelgenin,  qazaq halqynyń  bir úzim nanyn  bólip berip,  baýyrynabasqanyn koreıler umytqan joq. Sol  surqaı, arqanyń sýyǵyna shydamaı qyrylǵan kúnderdiń kýágerleri aramyzda áli  júr. Qostanaıqalasynyń syrtynda  bir qystyń ishinde ǵana úlken koreıler beıitipaıda bolǵan eken. Sodan bergi jyldarda qazaqtarmen qıyndyqtardy da,qýanyshtardy da birge kórdik. Soǵystan keıingi jylap-syqtaǵan, tyńkóterý jyldaryndaǵy kúni-túni tynym kórmeı eńbek etken ýaqyttyńbarlyǵynda qazaqtarmen birge boldyq. Keńqoltyq, baýyrmal, tózimdihalyq ultymyzdy, tilimizdi bólektegen joq.

 

Qazaqstan Táýelsizdigin alǵanda qa­zaq­tarmen birdeı qýanǵan koreılermiz. Qazir osy baýyrmal halyqpen tatý-tát­ti turyp qana qoımaımyz, tipti qud­andaly bolyp kettik. Alysqa baryp qaıteıin, ózimniń týǵan nemerem qa­zaq­tyń qyzyna úılendi. Kelinim tamasha! Al týǵan sińlimniń qyzy  qazaqqa tur­mysqa shyqty. Barlyǵy da ósip-ónip ja­tyr. Qudalarmen bótendigimiz asa biline de qoımas. О́ıtkeni, barly­ǵy­myz­dyń kózimiz, shashymyz, támpıip mur­ny­myz da uqsap tur.

Kúni keshe ǵana Qostanaıda koreı etnomádenı birlestigi Qazaqstanda tu­ryp jatqanymyzdyń 75 jyldyǵyn ata­dy jáne qarttarymyzǵa  dastarqan jaıdyq. Osy sharaǵa arnap uıym­das­tyrylǵan konsertte koreıdiń ánshileri qazaqtyń ánderin  syzyltyp salǵanda  qulaqtyń quryshyn qandyrdy. Kóp­tir­meı-aq aıtaıyn,  bizdiń  koreıdiń áýeıi ánshileri Shámshiniń ánderin qazaq­tar­dyń ózinen bir de kem salmaıdy.

Qazaqtarda «kórpeshe salsań, ózińe salasyń» degen maqal bar. Qazaq pen ko­reıdiń syılastyǵynda shek joq. Jyl saıyn Qurban aıt kelgende mu­syl­­man­dardy osy dinı meıramymen quttyq­taı­myz. Qazaqtar dastarqan jaıyp, qur­bylar men kórshi-qolańnan «aıt shaıyn» ishemiz. Munyń barlyǵy da qazaqtardyń, jalpy musyl­man­dar­dyń dinine degen qurmet bolyp taby­lady. Jaratqan ıemiz jumyr jerdiń aman­dyǵyn, elimizdiń tynyshtyǵyn bersin!  Qurban aıtta kóp tilegi qabyl bol­syn!

Lıýdmıla NAM,

Qostanaı oblystyq koreı etnomádenı birlestigi

tóraǵasynyń orynbasary.

QOSTANAI.

 

Asyl qazynamyzdy ardaqtaıyq

Oblystyq «Qazaq tili men mádenıeti» qoǵamdyq birlestiginiń qurylyp,jumysqa kiriskenine bir jyldan endi asty. Osy ýaqyttyń ishindeqoǵamdyq uıym memlekettik tildi damytý men ony qoldanýdyń aıasynkeńeıtýdi jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń tilder jáne mádenıet týralyzańdarynyń oryndalýyn baqylaýǵa alyp, tilge qatysty máselelerdiretteýdiń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrýǵa edáýir yqpal etipkeledi.

Adamnyń jańǵyrýy – qoǵamnyń jań­ǵyrýy. Sana jańǵyrmaı, til de jańǵyrmaıdy. Bizdiń qoǵam múshe­le­ri­niń atqaryp jatqan jumysynda memlekettik tilge degen oń kózqarasty qa­lyp­tastyrý basymdyq alady. Qazaq­stan­dyq azamattyń adamı kapıtalynyń ósý kórsetkishi eljandylyq, rýhanı birlik bolsa, oǵan memlekettik tildi meńgerip baryp jetýge bolady. Bul kásibı bi­lik­tiliktiń de, mádenıettiliktiń de ónegeli tuǵyry dep bilemiz.

Egemendi el bolyp, tynysh zamanda ómir súrip jatyrmyz. Odan buryn da ózge ulttyń ókilderimen yntymaqty bir­likte, berekeli túsinistikte qatar júr­dik. Bárimizdiń júregimizge jy­ly­lyq uıalatatyn qarapaıym qaǵıdat bar. Al búgingi kúni óziń turǵan el hal­qy­nyń tilin bilý adamdar arasyndaǵy qa­rym-qatynastaǵy buljymas zańdylyq ekendigi barynsha aıqyndala túsýde. Bul – bárimizge kerek qajettilik. Mun­daıda jergilikti halyqtyń jaýapkershiligi de, úlgi-ónegesi de eselene tús­pek. О́ki­nish­ke qaraı, ózimizdiń keıbir jastar óziniń ana tilin bilmegendi kemshilik sana­maı­dy. Biz jastarǵa ulttyq tárbıe berýde adamnyń rýhanı da­mýy­na, jetilýine Abaı oılarynyń fılo­so­fııalyq tálim túıininiń mańyzdylyǵyn nasıhattaı almaı júrmiz. Qoǵamy­myz­dyń qazirgi damý satysynda qazaq jas­taryn olar­dyń ishki álemine úńilip, adamı qasıet­terdi jetildirý negizinde tárbıeleý aı­ryqsha mańyz almaq. О́ıt­keni, ult pen ulys talǵamaıtyn osynaý moraldyq fı­losofııa júregi elim dep soqqan, qaıratyn adamzat baqytyna jumsaı­tyn, aqylyn asyl isterge ba­ǵyt­taıtyn tolyqqandy adam tárbıe­sine negizdelgen. Mundaǵy basty túıin – adam­shyl­yq­ty saqtaı otyryp, ha­lyq­­pen birge bolý, birge ósý.

Jumysymyzdy osy baǵytta qura oty­ryp, ortaq iske ózge de qoǵamdyq uıymdardy tartýǵa tyrysýdamyz. Biz­diń birlestikke musylman áıelderi lı­ga­synan, gýmanıtarlyq zertteý qory­nan, bilim ordalarynan, teatr men kitaphanadan músheler tartylǵan. Qo­ǵamdyq uıymymyzda «Aqsaqaldar», «Asyl ájeler», «Imandylyq», «Ja­lyn­dy jastar» toptary qurylyp, ju­mys isteýde. Al jetpistiń jota­syn­daǵy Nyǵmet Erhanuly tastandy ba­la­lardyń analarymen jumys istep júr.

Qazaq halqynyń dástúrli toı-mere­ke, saýyq-saıran jáne ulttyq oıyn­da­ry­nyń shyǵý tarıhy men onyń mánine sıpattama bergen belgili ǵalym-et­no­graf Bıqumar Kámalashulynyń mektep oqýshylaryna, balabaqsha jetkinshekterine arnalǵan kitabyn bilim orda­la­rynda ádistemelik qural retinde paıdalaný jóninde oblystyq bilim bas­qar­masyna hat joldaǵanbyz. Usynysymyz qabyldanyp, oblys mektepterine nus­qaý jiberildi. Qazirgi zamanda teledıdar men kompıýterge qadalyp, kózin aýyrtyp, qozǵalmaı otyrý den­saý­lyqqa zııan, psıhıkasyna keri áser etetinin BAQ aıtyp ta, jazyp ta jatyr. Mine, osy turǵydan alyp qaraǵanda, asyq oıynynyń áleýmettik jáne pedagogıkalyq mańyzy zor. Ol úshin kúrdeli sport alańynyń qajeti joq. Kez kelgen tegis jerde oınaı berýge bolatyn, ár balaǵa qoljetimdi oıyn. Bizdiń usynysymyz Kókshetaý qalalyq ákimdigi tarapynan qoldaý taýyp, 4 mekteptiń qatysýymen qanatqaqty joba sheńberinde asyq oıynynan jarys ótkizildi. Ony dástúrge aınaldyryp, ulttyq oıyndardyń basqa túrlerimen birge jalǵastyratyn bolamyz.

«Qazaq tili men mádenıeti» qoǵam­dyq birlestigin aralas mektepter prob­lemasy qatty tolǵandyrady. Osy maqsatpen oblys ortalyǵyndaǵy №11 jáne №13 mektepterdiń nemese №17 jáne №19 mektepterdiń negizinde taǵy bir taza qazaq mektebin ashý jóninde másele kóterdik. Ol jergilikti atqarý organy tarapynan qoldaý tabady degen úmittemiz.

Meırambek KIIKOV,

Aqmola oblysy Qazaqstan halqy

Assambleıasynyń múshesi, «Qazaq tili men mádenıeti»

qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy.

 Aqmola oblysy.

 

Qazaqtyń kelini, hakas qyzy – Raısa

Adam taǵdyry qyzyq. О́ziń oılamaǵan jaılardyń bári kútpegen jerden bolady. Qazaq jerine ǵumyrlyq bolyp baýyr basyp qalǵan Raısa apanyń taǵdyry da dál sondaı. Oılamaǵan jerden mahabbaty kútip aldy.

– Bizdiń aýdan ortalyǵynda óz aǵa­myzǵa turmysqa shyqqan hakas apamyz bar edi, – dep aýdan ákimi Janat Shu­ǵaev kelgen saıyn qulaqqaǵys etip jú­retin. Ári qazaqqa kelin bolyp túsken orys, ýkraın, nemis qyzdaryn, ıa bolmasa kerisinshe bizge kúıeýbala bolǵan ózge etnostyń jigitterin jıi kezdestiremiz.

Al hakas sııaqty az ult ókilderimen otbasyn qurǵan qazaqtardy sırek estısiz. Sondyqtan, bizdiń qazaqqa kelin hakas apamyzdy kórgimiz keldi.

Qazaqstanda bul kúnderi 400-deı hakas turady eken. Al Raısa apanyń aıtýynsha, oblys boıynsha ózi jalǵyz bolsa kerek, surastyryp kórgende, esh derek kezdespepti.

– Oıbý, qyzym-aı, 70 jasqa kelip qaldyq. Elim, jerim – Qazaqstan, Jelezınka aýyly, aýdan ortalyǵy, bala-shaǵam úbirli-shúbirli, bári de erjetti, nemerelerim qasymda, otbasym, otaǵasy Esimjan, mine, janymda, olar meniń bú­kil ǵumyrym, baqytym ǵoı, – deıdi Raısa apa. Qazaq tilinde ózimizdeı sóılep otyr. Bir kórgen adam hakas qyzy dep oılamaıdy da. Tili, bolmysy, tynysy-tirshiligi túgelimen qazaq bolyp ketken. Baýyrsaǵyn pisirip, etin asyp das­tar­qan jaıyp, keńpeıil óz apa-ájele­rimiz­deı-aq. Iá, qazaqqa kelin bolyp túsken ózge ult ókilderi qyzdarynyń bári ota­ǵasynyń ultyna qaraı qazaqy bol­mys­qa sińip, ul-qyzdaryn da qazaq etip ósir­se degen oıǵa qalasyń.

– Men 1943 jyly Krasnoıarsk ólke­sinde týdym. Ákemdi Andreı, sheshemdi Evdokııa dep ataıtyn. Sol jerde mektepte oqydym, boıjettim, Abakandaǵy mýzykalyq shaǵyn oqý ornyn bitirdim. Sol 60-jyldardyń kezi. Ombyda aıaldamada turǵan jerimde qazaq jigiti Esimjanmen tanystym. Taǵdyr degen sol. Atalaryń ol kezde Ombydaǵy dá­rigerlik ýchılısheni bitirip, Almatyda dárigerlik oqýyn ári qaraı jal­ǵas­tyr­maq bolyp júrgen eken. Jastyq shaq, al­byrt kezderimiz ǵoı. Bir-birimizdi unat­tyq. Oıymyzda sen qazaq, mynaý hakas degen bóliný, bul qalaı bolar eken degen oı bolǵan joq.

– Qazaq tilin qalaı úırendińiz?

– Aýylǵa kelin bolyp tússeń, qalaısha qazaqsha úırenip, sóılemeısiń, qyzym-aý. Esimjannyń sheshesi Máken enem men kelin bolyp túskende Raıhan degen at berdi. Raıhan bolǵan soń, qa­zaq­tyń úıine kelin bolǵan soń sol ha­lyq­tyń tilin, dinin, bolmys-bitimin qabyl­daýǵa mindettisiń degen sóz. Ol ýaqytta kelinder ıbaly, úlken kisilerge oryssha sóılep júrgen de uıat. Hakas tiliniń qazaq tilinen aıyrmashylyǵy j-ch, ı-z, u -o dybystary aýysyp keledi. Mysaly, chyl – jyl, naa – jańa, azah – aıaq, sol – ul. Hakas tili, jalpy alǵanda, qazaq, qyr­ǵyz tiline uqsas, jaqyn, bárimiz de tarıhy, taǵdyry dalamen baılanysty túrki teginen shyqqan halyqtarmyz ǵoı, – deıdi Raısa apa. Hakastyń, mýzykalyq kóne aspaby – chathan qazaqtyń jetigeni tárizdi. Eki ishekti shertip oınalatyn homys degen aspap bar. Onyń sopaqsha kelgen aǵash shanaǵy qoıdyń nemese buǵynyń terisimen qaptalady. Ishegi jylqynyń qyly, perne taǵylmaıdy. Homys qazaqtyń sherterine uqsas.

– Siz Almatynyń Jambyl atyn­daǵy fılarmonııasynda hor kapel­lasynda án salypsyz ǵoı?

 

– Esimjan dárigerlik oqýyn oqydy, ot­basyn qurdyq, men óner jolyn tań­dap, fılarmonııada qyzmet jasa­dym. Ol bir ónermen, ánmen ótken jyldar edi ǵoı. Sodan keıin, qazaq joly bo­ıyn­sha, elde qalǵan ata-enemizge oralý kerek boldy. Esimjan ekeýmiz Jelezınka qaıdasyń dep Almatydan jolǵa shyqtyq. 1970 jyly bizderdi oqý bitirip kelgen jas mamansyńdar dep áýeli osy aýdannyń shalǵaıdaǵy Novokýzmınka, odan keıin Kırov degen degen aýyldaryna jiberdi. Ol dáriger, men mádenıet úıinde qyzmet isteýdi bas­tadyq.

– Hakas tilinde bir án oryndap ber­seńiz káne, – dep edik, Raısa apamyz hakastar arasynda, Abakan jaqta ótken balalyq shaǵy, jastyq kúni esine túsip ketti me, tebirene tolqı aıtyp berdi. Hor kapellasynda án aıtqan apa­myz­dyń daýysy áli kúnge deıin ótkennen bir belgi retinde saqtalǵanyn baıqadyq.

– Al, ata, qansha ul-qyz, bala-shaǵańyz bar? – dep manadan beri bizdiń áńgimemizdi buzbaı, únsiz tyńdap otyr­ǵan otaǵasyna buryldyq.

– Rahmet, qyzym, Raısa 45 jyl aýyldyń, oblystyń sahnasynda án saldy. Birneshe ret baıqaýlardyń laý­reaty atandy. Men ózim talaı jyldar boıy aýdandyq aýrýhananyń bas dá­rigeri qyzmetin atqardym. Men Raısany qaljyńdap, «dekabrıstka» dep ataı­myn. Úılengen soń, aýylǵa, elge alyp ketemin, áke-sheshem aýylda turady dedim, burtıǵan, bálsingen de joq, aýylǵa kelin bolyp tústi, anamnan kóp nárse úırendi, kádimgi qazaq kelini, qazaq áıeli bolyp qaldy osynda, – dep atamyz bir rahattanyp kúlip aldy.

Mine, Raısa-Raıhan apa men Esimjan Ábilǵazınderdiń qazaq pen hakas qyzy qurǵan otbasy búgingi kúnniń jastaryna úlgi-ónege bolarlyqtaı. О́zderi aıtqandaı, kútpegen jerden kezdestirgen taǵdyrlaryna rıza.

Farıda Byqaı,

«Egemen Qazaqstan».

Pavlodar oblysy,

Jelezınka aýdany.

Sýretterde:  erli-zaıypty Esimjan jáne Raısa Ábilǵazınder; bala-shaǵa ortasynda.

 

Jaqsylyqqa  jaqsylyq

Elimizdiń qaı óńirinde de turǵylyqty halyqpen birge san alýan ultókilderi ómir jarastyryp otyrsa, Qazaqstan óndirisiniń qara shańyraǵyári kóshbastaýshysy sanalatyn aımaǵymyzda da sondaılyq turmys kórkiqalyptasqan. Osynaý máýeli báıterektiń bir butaǵy evreıler qaýymyekenin maqtan tuta aıta alamyn. Bizdiń qazaqtarmen taǵdyrymyztamyrlasqanyna 100 jyldaı bolyp qalypty. Al kóbirek sińisip, etenearalasýymyz ólkede ken kózderi ıgerilýi, bilim berý men mádenı oshaqtarpaıda bolýymen bastalady.

Stalındik ozbyrlyqtyń sheń­ge­line iligip, Qarlag azabyn shekkennen keıin barar jer, basar taýy bolmaı qalyp qoıǵan qandas­tary­myz da az bolmady. Osylaısha ta­ra­lyp, tamyr jaıǵan evreıler búgin­de baýyrlastyq pen birliktiń arqa­synda oblysty mekendegen barsha ult ókilderimen birdeı jańaryp, jań­ǵyrýdaǵy Qazaqstanymyzdyń odan ári órkendeýine ózindik úles­terin qosyp keledi.

Bıyl, dálirek aıtqanda, osy jazda evreılerdiń oblystyq etno­mádenı birlestigi qurylǵanyna 20 jyl toldy. Basqa da birlestikter sııaqty ulttyq salt-dástúrdi saq­taý, ana tildi qadirleý, baýyryna basyp, yntymaqqa uıystyrǵan Qa­zaq eliniń mereıin ósirý, maqsat-tilegimiz ortaq barlyq ulttarmen dostyqty nyǵaıtýdy basty paryz sanaımyz. Qazir álemdegi jaǵdaı ártúrli ekeni belgili. Sondyqtan biz tatýlyq pen túsinistiktiń qadirin jaqsy bilemiz. Odan qymbat eshteńe joǵyna kózimiz jetip otyr. Sondaı orta qalyptastyrýǵa, tilderi bólek bolsa da tilekterin túıistirýge barsha otandastarymyzdy biriktirýshi Elbasymyz Nursultan Nazarbaevqa alǵysymyz sheksiz.

Men tarıhı otanymda bolyp turamyn. Ol jaqta burynǵy qazaq­standyqtar az emes. Kezdese qalsań, qaı-qaısysy da qazaq halqynyń keń­peıildik, týysqandyqqa tartý qasıetine rızalyqtary sheksiz ekenin, sony jetkizýdi ótinip jatady.Onyń qundylyǵy, ásirese, basqa jerlermen salystyra qaraǵanda aıryqsha baıqalatyndyǵyn aıtady. Solardyń biri oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde uzaq jyl foto­tilshi bolǵan, ólke ómiriniń fotoshejireshisi atanǵan Iýrıı Heıfıs baıyrǵy ujymymen baı­la­ny­syn úzbeı keledi. Belgili surapyl soǵystan soń jasóspirim shaǵynda Qaraǵandyǵa tap bolǵan ol osy gazet jýrnalısteriniń qushaqqa alýy arqasynda ómir qýanyshyna bó­len­genin áste umytpaıdy. Qıyn taǵ­dyr­lary osylaısha qazaq baýyr­la­ry­nyń shynaıy qamqorlyq shýaǵy­men shyraılanyp, sonyń izgi izi Qazaqstanǵa degen súıispenshilikti tereńdetken sezim, baýyrlas halyq­tardaı ulttyq qundylyqtardy qas­terleýge barynsha jaǵdaı jasa­lýy­na qurmet jappaı evreı qaýymyna tán der edim.

Qaladaǵy jeksenbilik evreı mek­tepterinde balalar ana tilderin úırenýmen qatar, memlekettik tildi de meńgerýge yqylasty. Turǵy­lyq­ty jurttyń mádenıeti men áde­bıe­tin, tarıhyn bilýge qumar. О́mirdiń ózi jaqyndastyrǵan, júrek únin úı­lestirgen osyndaı baýyrmaldyq jaq­sylyqqa jaqsylyq jasaýdyń nıeti.

Shyndyǵyn aıtqanda, qazir «Biz – qazaqstandyqtarmyz!» deý bári­miz­ge úlken maqtanysh. Solaı bola túsýin tileımin. Jáne elimizdegi bar­sha mu­sylmandy kele jatqan Qurban aıt meıramymen qut­tyq­taımyn.

Vılen Molotov-LÝChANSKII,

Qaraǵandy oblystyq evreı etnomádenı birlestiginiń

jetekshisi.

Qaraǵandy.