Búginde aýdan, qala ákimderi turǵyndar aldynda esep berýde. Negizinen kommýnaldyq, ıaǵnı qarapaıym turmystyq máselelerge baılanysty jyl saıyn kóteriletin jınalystar jóninde pikir kóp. Suraq-jaýap aldyn ala daıyndalatynyn aıtýshylar da, eseptiń shynaıy ótetinin málimdeýshiler de az emes. Turǵyndarǵa ýaqyttyń az beriletinin, tipti aryzyn jetkize almaı ketetinderdiń kóp ekenin aıtýshylar da barshylyq. Árıne kópshiliktiń kókeıinde júrgen, ákimniń aldynda ashyq kóterilgen máseleler birtindep sheshimin tabady. Bizdi oılandyryp otyrǵan sol eseptik jıyndardaǵy mádenıet, ákimderdiń ádeptiligi. Aldyna kelgen memlekettik qyzmetshige kópten beri tolǵandyryp júrgen máselesin aıtyp qalǵysy keletinder oıyn erkin jáne tolyq jetkizgisi keledi, keıde emosııaǵa erik beredi. Al ákimder turǵyndar aldynda ózin qalaı ustaıdy?
Japonsha jınalys
«Japonııada jınalys bolsa, kóp ýaqyt joǵaltpaıdy eken. Olar osyndaı jıynda ár eldi mekennen bir-bir adamnan sóılep, sol jerdegi máselelerdi qamtıdy. Búgingi jıyndy da sol japondarsha ótkizý qajet». Túrkistan oblysy Báıdibek aýdanynyń ákimi Bahytbek Tanagózov Bógen aýyldyq okrýginde ótken esep berý jınalysynda turǵyndardy Japonııa, Koreıa, Qytaı sııaqty elderden úlgi alýǵa shaqyryp, osylaı dedi.
Sóıtip «Japonsha jıynda» jaryssóz tez aıaqtaldy. Sarqyrama men Ekpindiniń aqsaqaldaryna sóz sóıleý, aýyldyń muń-muqtajyn aıtý múmkindigi buıyrmaı qaldy. Aýyldyq okrýgtiń ortalyǵy Shaldar aýylyndaǵy Mádenıet úıine 50-60 adam qatysqan esep berý jıynynda ákim úlgi etken elderge baryp, jınalystaryna qatysqan jan bolmady-aý shamasy. О́ıtkeni el aldynda esep berýge jylyna bir keletin ákimge qarsy ýáj aıtyp, turǵyndar talap-tilegin tyńdaýǵa shaqyrar jan tabylmady.
Áıtpese áýlıeli, kıeli jerlerimen, ánshilerimen, qala berdi joǵary laýazymdy jerlesterimen maqtanatyn Báıdibek aýdanynda sheshimin kútken máselelerdi ákimniń nazaryna salǵysy keletinder az emes edi. Degenmen eldiń arasynan ebin tapqan eki aqsaqal ǵana eseptik baıandamadan soń «japondarsha» sóılep úlgerdi. Sonyń biri Amanjol Zamanhan degen azamat Shaldar aýylynda jaryqtyń nasharlyǵyna, elektr jelileriniń órmekshiniń toryndaı qalaı bolsa solaı tartylǵanyna toqtaldy. Kóshelerdi jaryqtandyrýǵa, asfalttaýǵa qatysty syn aıtty. Al jıenqumdyqtardyń atynan sóz alǵan asqaqal Maqulbek Tileýberdıev aýylda sonaý «ılıch shamy» kelgen 1967 jyldan beri baǵanalardyń aýystyryLmaǵanyna qynjylys bildirdi. Sol sebepti jaryq jıi sónedi. Shaqpaq, Júzimdik aýyldarynda aǵyn sý máselesi ózekti. «Egemen Qazaqstan» gazetinde kóterilgen «kógildir otyn» máselesi, aýdanǵa kelip turǵan gazdyń turǵyndarǵa qoljetimsiz bolýy da sheshimin kútken sharýa. Aýyl turǵyndarynyń aıtýynsha, qubyr tartylǵanymen, gaz áli berilmegen. Keıbir kóshelerde gaz qondyrǵylary urlanǵan, erteń kimniń esebinen qaıta ornatylary belgisiz.
«Shaıan» ındýstrıaldy aımaǵynyń qurylysy aıaqtalǵanymen, onda osy ýaqytqa deıin birde-bir joba iske asyrylmaǵan. Jıynda aýdan ákimi ónerkásiptik jobalar jóninde aýyz ashpady. Báıdibek aýdany memleketten bólingen qarjyny ıgerýdi ǵana biletin, ónerkásipti órkendete, ózindik kiristi kóbeıte almaıtyn aýdan retinde qalyp otyrǵan sııaqty. Byltyr kúzde ótken Báıdibek aýdanynyń 90 jyldyq toıynda birqatar áleýmettik nysandar el ıgiligine paıdalanýǵa berilgen bolatyn. Sonyń negizgisi júzý basseıni men jabyq tennıs korty. Bul eki nysandy arab ınvestorlary salyp bergen-di. Jumsalǵan qarjynyń kólemi – 1,3 mıllıard teńge. Mundaı nysandy shaıandyqtar buǵan deıin kórmegen. Júzý basseıniniń tereńdigi 25 metr ekendigin, sýdyń temperatýrasy arnaıy qondyrǵylardyń kómegimen avtomatty túrde retteletinin aqparat quraldary jarysa jazdy da. Oblys ákimi Janseıit Túımebaev sol joly shaıandyq sheneýnikterge aýyl balalarynyń udaıy jattyǵyp, sporttyq keshen qańyrap bos turmaýyn qadaǵalaýdy tapsyrǵan bolatyn. Alaıda turǵyndardyń aıtýynsha, qos nysan osy ýaqytqa deıin jumys istemeıdi. Iаǵnı oblys ákiminiń tapsyrmasy oryndalmaı otyr. Shaldarda ótken jıynda jaryssózge shyǵa almaǵan jurt osyndaı máselelerdi aıtyp, ákimniń pikirin bilgisi kelgen edi. Suraqty jazbasha túrde berip jatqandar da boldy. Alaıda olarǵa aýdan ákimi jaýap bergen joq. Kóp másele aıtylmaı qaldy. Jıynǵa kelgenderdiń kókeıinde jınalysty «japondarsha» ótkizetin Tanagózov pen onyń komandasy sol japondarsha jumys istese eken degen oıdyń týyndaǵany kámil. Japonııaǵa bara almaǵan, barýǵa jaǵdaılarynyń joqtyǵyna uıalǵandaı bolǵan jurt úılerine jetýge asyqty. Jyldar boıy eńbek etip, ul-qyz tárbıelep, el damýyna óz múmkindiginshe eńbek sińirgen aýyl adamdary shetelderge shyǵa almaǵanyna namystanyp, ózin qor sezingendeı boldy. Biri jaıaý, biri esegine, endi biri álgi ákim aıtqan japondardan qalǵan eski «toıotasyna» qaraı aıańdady. El kórgen, jer kórgenin qarapaıym aýyl adamdarynyń aldynda mártebe sanap, ózin jurttan bıik qoıǵan ákimniń sózinen keıin kóńili páseıgen kópshilik arasynda jıynǵa kelgenine ókingender de bar shyǵar. Osy arada ákimderdi qarapaıym bolýǵa, jalpy qabyldanǵan moraldyq-ádeptilik normalaryn saqtaýǵa, azamattarmen jáne áriptesterimen qarym-qatynasta sypaıylyq pen ádeptilik tanytýǵa shaqyratyn memlekettik qyzmetshileriniń Ádep kodeksi bar ekeni eske túsedi. Ony aýdan ákimi jaqsy biletin shyǵar, biraq tórt aýyldan jınalǵan 50-60 turǵynmen ashyq áńgimelesip, muń-muqtajyn tyńdaýǵa ýaqytyn qımady. Aýyldaǵylar muny Japonııa kórgen ákimniń mensinbeýshiligimen baılanystyryp bara jatty...
Shóp oratyn ákimder
Jalpy ádeptiń kórkem minezdiń eń bıik shyńy, moraldyq kategorııa, adamdar qarym-qatynasynda izgilik normalaryn múltiksiz oryndaýdy bildiretin uǵym ekenin ákimder biledi. Biraq keıde umytyp ketetin sııaqty. Shymkent qalasy Qarataý aýdany ákiminiń esebinde Nurtas shaǵyn aýdanyndaǵy Aqsuńqar kóshesiniń turǵyny Roza Ámirbekova jol máselesin kóterdi. Onyń aıtýynsha, jolǵa asfalt sapasyz tóselgen. Sonyń saldarynan trotýar men joldaǵy asfaltqa bir jyldan keıin shóp ósip ketken. Turǵynnyń sózin bólgen qala ákimi Ǵabıdolla Ábdirahymov: «Sizdiń máseleńiz ne? Aıtyńyzshy. Asfaltqa shóp shyqpasyn ba?», dedi. Osy kezde zalda otyrǵan kópshilik dý kúldi. Aıaq astynan kúlkige ushyraǵanyna túsinińkiremeı qalǵan R.Ámirbekova: «Asfaltqa shóp shyqpaý kerek qoı. Sapasy tómen...», dedi másele kótergenine ókingendeı bolyp. Kóshe tóraıymy joldar óte sapasyz salynatynyn, jol úgitilip, shóp-shalam ósip ketetinin, sondyqtan atqarylǵan jumysty qabyldap alarda baqylaýdy kúsheıtý kerektigin aıtyp shaǵymdanǵan edi. Biraq ony qala ákimi túsinbedi me, áıteýir «asfaltqa shóp shyqpasyn ba?» dep turǵyndy mazaq qylǵandaı boldy. Qala ákiminiń sózin qostaǵandaı bolǵan Qarataý aýdanynyń ákimi Isamıdın Qantóreev: «Sapasyn tekseremiz. Shóp bolsa oramyz», dep jınalysta otyrǵan kópshilikti taǵy bir kúldirdi. О́ziniń kópshilik aldynda mazaq bolyp, kúlkige ushyraǵanyna qatty kúıingen R.Ámirbekova: «Bul kúletin másele emes. Sizder ol jerde turmaısyzdar, máseleni bilmeısizder», dedi jylarman bolyp. Kópshilik aldynda kúlkige qalǵan turǵynnyń ishki álemi qandaı kúıde bolǵany ózine ǵana málim edi. Jeke máselesi, ıaǵnı aýlasyndaǵy emes, aýdanǵa ortaq problemany kótergenine ókingen de bolar. Tórde otyrǵandardyń «asfaltqa shóp shyqpasyn ba?», «shóp bolsa oramyz» degen sózderi tóbeden urǵandaı, qorlaǵandaı boldy. О́ziniń is-áreketimen jáne minez-qulqymen qoǵam tarapynan aıtylatyn synǵa sebepker bolmaýy tıis ákimderden jeńiltek sóz kútpegen de edi. Kópshilikti bir sát arzan kúlkige qaldyrǵan osy bir sátti usaq-túıek nárse deýge bolmaıtyn shyǵar. О́ıtkeni Prezıdent Jarlyǵymen bekitilgen ádep kodeksinde memlekettik qyzmetshiler memlekettik qyzmettiń bedeline nuqsan keltirmeı, pikirsaıysty sypaıy nysanda júrgizýge tıis ekeni aıtylǵan.
Kóshe jóndeler, shóp te shyqpas, biraq kópke ortaq máseleni kóteremin dep kúlkige qalǵan turǵynda ákimderdiń ádeptiligine qatysty teris pikir qalyptasary anyq. О́kinishke qaraı sol sátte júıkesine keri áser etken jaǵymsyz áreketti umyta almas. Kópshilik aldyna kóbirek shyǵatyn, el nazaryndaǵy memlekettik qyzmetshi, onyń ishinde ákimder oılanyp sóılese, jalpaq tilmen jetkizsek aýzyna abaı bolsa eken, aıtaıyn degenimiz osy bolatyn.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»