Maqsat – jaýyngerlik ázirlik deńgeıin kóterý

Maqsat – jaýyngerlik ázirlik deńgeıin kóterý

Sársenbi, 29 aqpan 2012 7:43

Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń qurylǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda eńse kótergen qazaq áskeri osy jyldar aralyǵynda qýatty eldiń qurysh qaıratyna aınaldy. Qarýly Kúshterdiń aldynda alǵashqy kúnnen jaýyn­ger­lik daıyndyqty nyǵaıtý men ony odan ári jetildirý tapsyrmalary turdy. Qazaqstan halqy búgingi kúni ózderiniń qaýipsizdigi berik qolda ekenine senimdi.

 

Sársenbi, 29 aqpan 2012 7:43

Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń qurylǵanyna 20 jyl tolyp otyr. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda eńse kótergen qazaq áskeri osy jyldar aralyǵynda qýatty eldiń qurysh qaıratyna aınaldy. Qarýly Kúshterdiń aldynda alǵashqy kúnnen jaýyn­ger­lik daıyndyqty nyǵaıtý men ony odan ári jetildirý tapsyrmalary turdy. Qazaqstan halqy búgingi kúni ózderiniń qaýipsizdigi berik qolda ekenine senimdi.

Qazaqstan zamanaýı, jınaqy da utqyr, jaýyngerlik daıyndyq deń­geıi joǵary armııa qurý jolyn tań­dady. Col sebepti de Qarýly Kúsh­ter­diń jaýyngerlik ázirlik deńgeıin kóterý memlekettiń áskerı qaýip­siz­dik salasyndaǵy basty tapsyrma­lary­nyń biri bolyp qala bermek.

Álemdik qoǵamdastyq sońǵy jyldary aıtarlyqtaı aýyrtpalyqtardy bastan keshirdi. Bul memlekettiń ult­tyq qaýipsizdikke tónetin qaterlerge der kezinde tótep berip, oǵan syndarly jaýap berý synaǵyna daıyndyq kezeńi, el basshylary úshin daǵdarys jaǵdaıynda belsendilik pen tózimdilik qabiletin kórsetýge arnalǵan synaq boldy. Qazaqstan bul synaqtan da súrinbeı ótip, progresti damýdyń dańǵyl jolyna tústi.

Qazaqstan Respýblıkasy álemdegi qaýip­sizdik pen turaqtylyq saıasatyn udaıy qol­daı­tyn, senim men qaýipsizdik sharalaryn ny­ǵaıtýdy qalaıtyn, jappaı qyryp-joıý qarý­laryn shekteıtin jáne ony taratpaý jónindegi kelisimderdi tıimdi oryndaýdy baqylaýǵa aı­ryqsha mańyz beretin memleket retinde tanyldy.

El basshylyǵy barlyq kúsh-jigerin shekara perımetri boıynsha qaýipsizdik bel­deýin qu­rýǵa, ujymdyq qaýipsizdiktiń aımaq­tyq júıesi negizderin jasaýǵa, ıadrolyq qaterdi azaıtýǵa jumyldyrdy.

Barshaǵa belgili, Keńes Odaǵy kúıre­gennen keıin bizdiń elimizde qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadrolyq mura qaldy. Semeı polıgonyn jabý jáne ıadrolyq qarýdan bas tartý Táýelsiz Qazaqstannyń adamzatqa bergen al­ǵashqy ıgiligi boldy. Bizdiń elimiz álemdegi aýqymy jóninen tórtinshi ıadrolyq arsenaldan erikti túrde bas tartty. Álem al­dyndaǵy ja­ћan­dyq jaýapkershiligimizdi se­zi­­ne otyryp, memleketimiz, ómirdiń ózi kór­setip bergenindeı, birden-bir durys sheshim qa­byldady. Qazaqstan TMD-da alǵashqy­lar­dyń biri bolyp Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa jáne Iаdrolyq synaqtarǵa barshany qamtıtyn tyıym salý týraly shartqa qo­syldy. Elimizdiń aýmaǵynan soń­ǵy ıadrolyq oqtumsyqtar birjolata áketil­di jáne álem­niń ıadrolyq derjavalary bizdiń eli­mizdiń qaýipsizdigine kepildik beretin memo­randýmǵa qol qoıdy. Qazaqstannyń bas­tamasy boıynsha 2006 jyly Semeıde Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurý týraly shartqa qol qoıyldy. Osynaý tarıhı aktiler halyqaralyq qoǵamdastyqqa Qazaq eliniń kúsh qoldaný men áskerı qaterden ada beıbitshilikti jaqtaıtynyn kórsetip berdi.

Sol kezdegi bizdiń elıtanyń eleýli bóligi de ıadrolyq áleýetti saqtap qalýǵa beıildi boldy, olardyń pikirinshe, bul buǵan deıin esh­kimge belgisiz el áp-sátte ıadrolyq derjavalar qataryna qosylar edi. Osyǵan qa­ramas­tan, adam­zatty jappaı qyryp-joıatyn joıqyn qa­rýdan birjolata bas tartqan eli­miz beıbit­shiliktiń beldeýine aınaldy. Eli­miz álemniń alpaýyt memleketterimen tere­zesi teń jaǵdaıda áriptestik qarym-qatynas ornatty. Ketkenimiz keldi, kemisimiz toldy, ult­tyq qundy­lyqtarymyz ulyqtala bastady.

Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Vashıngtonda 2010 jyly sáýirde Iаdro­lyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte Iаdro­lyq qarý­lardy jalpyǵa birdeı kólbeý jáne tiginen taratpaý týraly jańa ámbebap shart jasaý týraly bastama kóterip, Birik­ken Ulttar Uıymyn Iаdrosyz álemniń jalpyǵa birdeı deklarasııasyn qabyldaýǵa shaqyrdy.

Vashıngtonda ótken osy Iаdrolyq qaýip­sizdik jónindegi jahandyq sammıtte halyq­aralyq qoǵamdastyq Qazaqstannyń jasampaz mıssııasyn moıyndap, Elbasyna Beıbit­shilik jáne aldyn alý dıplomatııasy syıly­ǵynyń tabys etilýi Qazaqstannyń alǵashqy kúnnen-aq durys joldy tańdaǵanyn dáleldese kerek.

Elbasy bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda da Iаdrosyz álemniń jalpyǵa birdeı deklarasııasyn qabyldaý máselesin taǵy da atap ótti. Qazaqstannyń bul bastamasy aǵymdaǵy jylǵy naýryz aıynda ıadrolyq qaýipsizdik má­seleleri boıynsha Seýlde ótetin ǵalamdyq sam­mıtte odan ári naqtylanyp, maquldanary anyq.

Qazirgi qalyptasyp otyrǵan halyqara­lyq jaǵdaıda jappaı qyryp-joıý qarý­laryn taratpaý, qarý-jaraqty baqylaý jáne qarýsyz­daný máseleleri memlekettik qaýip­sizdiktiń quramdas bóligi bolyp otyr. Qazaq­stan Respýblıkasy senim men qaýipsizdik sharalaryn ny­ǵaıtý jáne qarýsyzdaný joly arqyly soǵys qaýpin seıiltý sharalaryna belsene qatysyp keledi.

Sonymen qatar, bizdiń elimiz qajetti qorǵanys qabiletin saqtaı otyryp, óz qarý-jaraǵyn qysqartýǵa qatysty da birqatar sharalar qabyldady.

Qazaqstan Respýblıka­synyń Qorǵanys mı­nıstr­ligi óz qyzmeti sheńberinde qarý-jaraqty baqylaý sa­la­syndaǵy birneshe halyq­aralyq sharttar men keli­simderge qatysýshy bolyp tabylady. Solardyń biri Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy (UQShU) – TMD memleketteriniń Ujym­dyq qaýipsizdik sharty negizinde qurylyp, 1992 jyly 15 mamyrda qol qoıylǵan áskerı saıası odaq.

UQShU-ǵa qatysýshy memleketter: Armenııa Respýblıkasy, Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy, Qyrǵyz Respýblıkasy, Reseı Federasııasy, Tájikstan Respýblıkasy. Maqsaty – Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy Ujymdyq kúshteriniń jedel áreket etý jasaqtarynyń jaýynger­lik is-qımyldardy júrgizý daı­yn­dyǵy men qarýly qaq­ty­ǵystardy oqshaýlaýdaǵy táji­rı­beleri men sheber­lik­terin shyńdaý. Bir sóz­ben aıtqanda, terrorǵa qarsy toıtarys berý.

Ulttyq qaýipsizdigimizdi nyǵaıtýdyń bo­la­shaq­taǵy basym baǵyttarynyń biri áskerı salada halyqaralyq yntymaqtastyqty damytý bolyp tabylady. Bul rette UQShU-nyń óńir­lik halyqaralyq uıymdar – ShYU, EQYU-men halyqaralyq yntymaqtastyǵy­nyń mańyzy arta túsýde. Mundaǵy basty min­detterdiń biri qazirgi zamanǵy qaýip-qa­terge, terrorızmge, ekstremızmge, zańsyz esirt­ki men qarý-jaraq aınalymyna qarsy turatyn júıe qalyp­tastyrý bolyp tabylady.

Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq uıymy (EQYU) eýropalyq keńistik­te daǵdyly qarý-jaraq túrlerin shekteý úde­ris­terinde jetekshi ról atqarady. Uıymnyń tikeleı yqpal etýimen qarý-jaraqqa baqy­laý ja­saýǵa baǵyttalǵan Eýropadaǵy daǵdy­ly qarýly kúshter týraly shartqa jáne Qaýip­sizdik pen senim sharalaryn nyǵaıtý jónindegi Vena kelissózder qujatyna qol qoıyldy. Bul qujattar Uıymnyń qarý-ja­raqqa baqylaý ornatý úderisindegi eń basty jetistigi bolyp tabylady. Búginde Uıym qol jetkizilgen osy kelisim-sharttardy je­til­dirip, olarda kórse­tilgen máselelerdi jú­zege asyrýda turaqty jumystar júrgizilip keledi.

Qazaqstan EQYU-nyń beldi de belsendi múshesi retinde qarý-jaraq túrlerin shekteý jáne olardy baqylaý máselesin basty nazarda ustaıdy. О́ıtkeni, elimiz bastapqy kezde-aq halyqaralyq qaýipsizdikti qamtama­syz etý, jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý, qa­rýsyzdaný jáne qarý-jaraq túr­lerine baqylaý ornatý óńirlik jáne ulttyq qaýipsizdikti ny­ǵaı­týdyń negizgi quraly ekendigin málimdegen bolatyn. Sonymen qatar, Qazaqstan erekshe mańyzdy qujattar – Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly, Iаdro­lyq synaqtarǵa tyıym salý týraly, Eýro­padaǵy daǵdyly qarýly kúshter týraly, Strategııalyq shabýyl qarýlaryn qys­qar­tý týraly sharttardyń, basqa da halyqaralyq kelisimderdiń belsendi qatysýshysy. Elimiz búginde EQYU-nyń úsh ólsheminiń biri – ás­kerı-saıası ólshem aıasynda, sondaı-aq atal­ǵan sharttardyń, basqa da halyqaralyq qu­jat­tar­dyń negizinde qaýipsizdik pen senim sharalaryn nyǵaıtý jáne qarý-jaraqqa baqylaý jasaý salalarynda belsendi ju­mys­tar júrgizip keledi.

Qazaqstannyń EQYU-men qarý-jaraqty baqylaý salasyndaǵy yntymaqtastyǵynyń taǵy bir baǵyty – 1999 jyly qabyldanǵan Qaýipsizdik jáne senim sharalaryn nyǵaıtý jónindegi kelissózder týraly Vena qujaty bolyp tabylady. Jalpy, bizdiń elimiz qarý-jaraqty baqylaýǵa baılanysty halyqara­lyq rejimderdiń oryndalýyna erekshe nazar aýdaryp keledi. Onyń túp negizinde táýelsiz Qazaq­stannyń áskerı-saıası múddelerin ilge­riletý, óńirlik jáne halyqaralyq qaýipsiz­dikti ny­ǵaıtý máseleleri jatyr. Qazaqstan Respýblıkasy Vena qujatynda kórsetilgen mindetterdi oıdaǵydaı oryndap jáne júzege asyryp keledi. Mysaly, elimiz jyl saıyn áskerı uıymdarmen áskerı kúshter týraly, qatysýshy memleketter arasyndaǵy negizgi qarýlar men tehnıkalar jóninde dıploma­tııa­lyq arnalar arqyly aqparattar almasyp otyrady.

Taǵy bir aıta keterlik eń mańyzdy shara­lardyń biri Qazaqstanmen shekaralas jatqan Reseı, Qytaı jáne jańadan qurylǵan Orta­lyq Azııa memleketterimen aýmaqtyq keli­sim­­der júrgizip, shekara máselesin sheshý bol­dy. Qazaqstan, Qytaı, Reseı, Qyrǵyz­stan jáne Tájikstanǵa shekaraǵa qatysty aýmaqtyq daýlardy órkenıetti túrde sheshýge qol jet­ki­zil­di. Osyǵan baılanysty saıası, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq sıpat­ta­ǵy máselelerdi sheshetin jańa memleketara­lyq uıym qury­ly­myn qurý qajet boldy. Týyndap otyrǵan qolaıly saıası ahýal ne­gi­zinde, sondaı-aq, halyqaralyq terrorızmniń kenetten keń etek alýy sebepti, Ortalyq Azııa aýmaǵyndaǵy elderdi jekelep turaq­syz­dandyrý qaýpi týyndady. Sol sebepti Qytaı, Reseı, Qazaqstan, Tájikstan men Qyrǵyzstan 1996 jyly «Shekara mańynda áskerı senimdi nyǵaıtý jónin­degi shara­larǵa» qol qoıdy. Bes seriktes-mem­lekettiń taǵdyryndaǵy bul oqıǵa Shanhaıda júzege asty. Sodan beri jańa memleketara­lyq qurylym «Shanhaı bestigi» atalyp ketti.

1997 jyly Máskeýde «Shanhaı bestigi­ne» múshe elderdiń sammıtinde shekaralyq aýdan­dar­daǵy qarýly kúshter men qarý-jaraqty qysqartýdy tártipke keltirý týraly mańyzdy qujat qabyldandy. Bul qujat «Shekaralyq aýdanda qarýly kúshterdi ózara qysqartý ke­lisimi» dep atalady. Kelisimniń qabyldanýy men «Shanhaı bes­tigi» elderiniń bir-birimen jaqyndasa tú­sýine, birinshi kezekte, shekara­lyq aımaq­tardyń qaýipsizdigine qater tónýi májbúr etti.

Mańyzdy eki qujat qabyldanǵan soń, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy boıynsha «Shanhaı bestigine» múshe elderdiń jyl saıyn birlesken sammıtin ótkizip turý kelisildi. Bul sammıtter 1998 jyly Almatyda, 1999 jyly Bishkekte, 2000 jyly Dýshanbede ót­kizil­di. О́tkizilgen sammıtterde ózara senim men tatýlyq jaıly basa aıtylyp, keıin ol «Shanhaı rýhy» atalyp ketti. Shanhaı ynty­maqtastyq uıymynyń organdarynda sheshim­der barlyq elder túgeldeı qarsy bolmaǵanda ǵana qabyldanýy tıis.

Sońǵy kezderde atalǵan Uıymnyń halyq­aralyq qatynastary edáýir nyǵaıdy. Mysaly, Soltústik Koreıa, Nepal, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy jáne Eýroodaq­tyń mem­leketteri, Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy, basqa memleketter men uıym­dar ShYU is-áreketine zor yqylas qoıyp otyr.

ShYU qazirgi tańda iri ekonomıkalyq, qarjylyq, tehnologııalyq jáne adamı resýrstarǵa baı, aıtarlyqtaı ınnovasııa­lyq áleýeti bar qarqyndy damyp kele jatqan aımaqtyq uıym bolyp esepteledi. Qazaqstan «Shanhaı úderisiniń» belsendi qatysýshysy bolyp tabylady jáne Uıym­nyń maqsattary men mindetterin iske asyrýǵa, onyń tıimdili­gin arttyrý jáne ShYU-nyń qazirgi álemdegi róli men mańyzyn nyǵaıtýǵa barynsha peıildi.

Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes qurý jónindegi bastamany da Qazaqstan tarapynan 1992 jyly BUU Bas Assambleıasynyń 47-shi sessııasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaev kótergen bolatyn. Ol Azııadaǵy beıbitshilikti, qaýipsiz­dik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan yntymaqtas­tyq­ty nyǵaıtý jónindegi halyqaralyq forým bolyp tabylady.

Oǵan múshe memleketter: Ázerbaıjan, Aýǵanstan, Bahreın, Vetnam, Mysyr, Ún­distan, Irak, Iran, Izraıl, Iordanııa, Qazaqstan, Kambodja, Qytaı, Qyrǵyzstan, Mońǵolııa, OAE, Palestına, Pákstan, Reseı, Tájikstan, Taıland, Túrkııa, О́zbek­stan, Koreıa Respýblıkasy. Baıqaýshylar mártebesine AQSh, Japonııa, Ýkraına, Indonezııa, Malaızııa, Katar, Bangladesh, Fılıppınder, sondaı-aq BUU, AML jáne EQYU ıe.

2012 jyly aqpan aıynda Almaty qala­synda atalǵan keńeske múshe memleketter áskerı-dıplomatııalyq sarapshylary­nyń birin­shi kezdesýi ótti. Oǵan keńeske múshe 15 memlekettiń syrtqy ister jáne qorǵanys mınıstrlikteriniń ókilderi qatysty. Atal­ǵan shara áskerı-saıası ólshem boıynsha ynty­maqtastyqty damytý jáne nyǵaıtý jumys­taryn tájirıbe júzinde jandandyrý jónin­degi memleket basshysy Nursultan Nazar­baev­tyń tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda uıymdastyryldy.

Kezdesýde Qazaqstan delegasııasy ke­ńes­ke múshe eldermen áskerı-saıası ólshem sheńbe­rinde keıbir senim sharalary boıynsha yn­ty­maqtastyqty bastaý jóninde usynys jasady.

Onda áskerı laýazymdy adamdardyń ózara saparyn uıymdastyrý, mádenı sport­tyq is-sharalarǵa shaqyrý, keńeske múshe memleket­terdiń qarý-jaraqtardy baqylaý boıynsha halyqaralyq sharttarǵa qatysýy týraly aqparat almasý jáne áskerı vedomstvolardy basqaratyn quramnyń ómir­baıa­ny jónindegi málimettermen almasý usynyldy.

Yntymaqtastyqtyń bul baǵyty 2004 jylǵy keńeske múshe memleketterdiń Syrt­qy ister mınıstrleri qabyldaǵan Se­nim sharalary katalogyn tájirıbe júzinde júzege asyrý maqsatyn kózdedi.

Tóraǵalyq etýshi túrik tarapy men kezdesýge qatysýshylar Qazaqstan jaǵy usyn­ǵan senim sharalaryn qoldady jáne olardy kezeń-kezeńimen iske asyrýǵa kelisti.

О́z kezeginde Qazaqstan Eýropadaǵy daǵ­dy­ly qarýly kúshter týraly shartqa jáne Vena qujatyna sáıkes shet elderdiń aýmaǵynda da ınspeksııalyq qyzmetterdi oıdaǵydaı júzege asyryp keledi. Mysaly, elimizdiń ás­kerı mamandary 2003 jyldan bastap 10-nan astam memlekettiń áskerı nysandaryna ınspeksııalyq tekserý júr­gizdi. Olardyń ishinde Ulybrıtanııa, Germanııa, Belgııa, Túrkııa jáne Fransııa bar. Bul Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń áleýeti men bedeli sanaýly jyldar ishinde halyq­ara­lyq deńgeıge kóterilgenin kórsetedi.

Baǵdat MAIKEEV, Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstriniń orynbasary, general-maıor.