Qoǵamdaǵy qundylyqtardyń ózgerisi, tipti keshe ǵana qurmettep kelgen qarapaıym túsinikterdiń zamatta óńi aınalyp, ornyn basqa uǵymdar almastyra bastaǵanyn kúndelikti ómirde seziný bir basqa da, teatr sahnasynan kózbe-kóz kórý tym qorqynyshty. Kún saıyn qorlanyp jatatyn qazaq tiliniń qorǵansyz múshkil hali men ustaz degen eń aıaýly mamandyq ıesiniń quldyrap ketken bedeliniń ortasynda belden basylǵan qoǵamnyń birshama shyndyǵy jınaqtalǵan qoıylym «qaıda ketip baramyz?» degen suraqty kóldeneń tartady.
«Qupııa» atty jańa premerany sahnaǵa shyǵaryp otyrǵan Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry sahna úshin, jalpy teatr óneri úshin aınalyp ótetin jabyq taqyryp bolmaıtynyn jerine jetkize kórsetti.
Buǵan qosa, zamanaýı dramatýrgııa taǵy bir tyń taqyryppen tolyqty. Quldyrap bara jatqan qundylyqtardyń qandaı jyldamdyqpen joǵalyp bara jatqanyn qupııalap aıtýdy jón kórgen dramatýrg Jánibek Álikenniń shyndyǵy Erlan Káribaevtyń rejıssýrasynda barynsha batyl sahnalandy. Aıta ketý kerek, «Qupııa» qoıylymy beldi akterlerdiń birinen sanalatyn E.Káribaevtyń teatrda jasaqtalǵan óz zerthanasynyń aıasynda daıyndalǵan eksperıment dúnıe. Mazmuny tereń, oqıǵasy shymyr, sózi az qoıylymnyń rejısserlik jaǵynan qalyptalýynda jańalyq bar. Jalpy, qoıylym rejısseri jetkizgisi kelgen kóp oıdy plastıkalyq tásilmen, «STEP» dep atalatyn ókshemen órnekteletin aıaq bıi arqyly aıqyn sheshimder tabýǵa umtylǵan.
Kópshilik sahnasymen daıyndalǵan qoıylymda úsh-tórt qana dara ról bar, al oqıǵa óristeı kele jalǵyz ǵana obraz aıqyndalyp shyǵady – ol orystildi aýdıtorııaǵa qazaq tili men ádebıeti páninen sabaq beretin Arman muǵalimniń beınesi. Armannyń rólin keıiptegen Darhan Súleımenov – keıipkerjandy akter. Namysty, jigerli. Týǵan tilin tabanyna salyp taptaǵysy keletinderge namysyn qarsy qoıa alatyn rýhty jan. Alaıda, aqyly bólimde oqıtyn stýdentterdiń esebinen kolledj ashyp alǵan dırektory Jańabaı Asylhanovıch (akter Beıbit Kamaranov) úshin namystan góri óz paıdasy basty orynda. Stýdentter tóbesinen tómen qaraı qoqys tógip jatsa da, «seniki durys» degen ustanymnan aınymaıtyn dırektorǵa namys, izgilik, qurmet degen uǵymdardyń quny qara baqyr. Olardyń búkil ospadarlyǵyna kózin juma qarap, muǵalimderdiń de tiline tusaý salyp qoıǵan. Kóz aldyndaǵy kúlli ádiletsizdikterge eti úırengen sharasyz ustaz bılikke qarsy kele almaıdy. Tek ol tusaýdyń sımvolıkalyq kórinisi ár muǵalimniń basyna kıgizilgen kilti bar temir tájde tur. Temir tájdi asha alatyn qudiret ıesi kim? Qupııa. Til – sananyń quraly, sanadaǵy quldyq sezim, materıaldyq dúnıege táýeldilik ustazdyń adymyna da, tiline de tusaý bolyp salynǵan. Toǵyshar mekeme basshysynyń kesirinen bir ózi tórt pánnen sabaq berýge májbúr qaǵazbasty muǵalim buǵaýdy úzgisi kelip bulqynǵanymen, tilin tistep, mekeme basshysy men stýdenttiń quly bolyp júre bergennen basqa amaly joq. Ustazdyń beıshara halge túskeni bárine tıimdi, miskin halge jetken muǵalim mekeme basshysyn kórgende aldynda qalaı bılep ketetinin ózi de bilmeıdi. «Qazaq tiline túkirgenim bar!» dep ustazdyń ózine aıbat shegetin baı balasy Rýslannyń áreketi Arman úshin qaýipti qubylys bolǵanymen, dırektor úshin qalypty jaǵdaı. Ana tiline aıaýsyz soqqy bolyp tıetin mundaı sózden súıegi syrqyraǵan Arman tárbıesiz stýdenttiń jaǵasynan alǵanda, orystildi ózge stýdentter jabylyp telefonǵa túsirip, jalma-jan taratyp, muǵalimdi masqaralamaq. Qoǵamdaǵy Rýslandar men kolledj dırektory ózinen bıik mansaptyǵa ǵana bas uryp úırengen, al eden jýýshy olarǵa eshkim emes, onyń eńbegin olar eshqashan qurmettemek emes.
О́z maqsatyna jetý jolynda adamdar barlyq shekaradan shimirikpeı attaıdy. Buryn bıik laýazym, kóp aqsha, shalqyǵan baılyq úshin kúresse, qazir aspan astynda shókimdeı óz ornyńnyń bolǵany úshin kúresesiń. Jaı ǵana aýa jutyp, tirshilik keshý úshin solaı tyrbanýǵa týra keledi. Al bul úırenshikti jaıtqa aınalǵan úreıli qubylys qoǵamǵa qalaı keldi? Ádiletsizdikti kóre tura dármensizdik tanytatynymyz qalaı? Bizdi basqaryp otyrǵandardyń aldynda maqsatymyz ben minezimizdi ózimiz baǵyndyra alamyz ba? Táýekelimiz jete me, osyǵan álde tolyqtaı táýeldimiz be? Qoıylym munyń bastaýy joǵarydaǵy bılikte jatqanyn kolledj ishindegi kishkentaı kórinis arqyly suq saýsaǵymen bezep turyp kórsetedi. Rýh álsizdigi, sana tómendigi, adam faktorynyń aıaqasty bolýy, quldyq sezimniń nátıjesi – ósip kele jatqan myna Rýslandar.
Jaqsy qoıylym nesimen jaqsy? Eń aldymen, ózektiligimen, ózimiz kýási bolyp otyrǵan qoǵamnyń ótkir máselesin ótkir qozǵaı alýymen ótimdi. Bas keıipkerine jany ashyp, aıaýshylyqpen qaraı alatyn E.Káribaev árbir usaq detaline deıin mán bere qarap, materıalmen janyn sala jumys istegeni jaqsy baıqaldy. Bas keıipkeriniń jan dúnıesin túsinip, aıalap qaramaǵanda, spektakl kórermenge de qyzyqsyz bolar edi. Arman da aqyry jaǵympaz jurttyń bári maqtanyshpen jarqyratyp kıetin «tusaýdy» basyna kıip kórmekke oqtaldy, biraq noqtaǵa syımaǵan basqa tusaý tipti tar keledi eken, namysy jibermedi, kıe almady. Basyndaǵy «tusaý-tájge» top kilttiń nesheýin salyp burap ashyp, janushyryp sanasyn azat etip, táýelsiz bostan tulǵa bolǵysy kelgenimen qaıran joq. Anaý júrgen ózge keıipkerlerdi de – muǵalimderdi esh kinálaı almaısyń. Muǵalimderdiń kolledj dırektorynyń tabanynyń astynda bılep júrgenine, stýdentterge jaıylyp jastyq, ıilip tósek bolatynyna kinálap qaraýdyń qajeti joq. Olardyń árqaısynyń ózin aqtap alatyn myń san shyndyǵy bar. Bas shulǵyp, quldyq urǵannan basqany bilmeıtin muǵalimniń árbiri – ómirdegi myń san adamnyń sahnadaǵy mını mysaly. Armandy jaı ǵana keıipker desek, tym tómendetkenimiz – ol ómirdiń tutas bir qyryn kóterip turǵan shyndyqtyń ózi. Qoǵamda qaǵajý kórip kele jatqan qazaq tili sııaqty Arman ustaz da toǵyshar tobyrdyń qurbany, onyń ulaǵatty mártebesi ana tilin bilmeıtin, bilgisi de kelmeıtinderdiń aldynda tizesin búgip jer bolyp, jeńilýge májbúr.
Qoıylymnyń márege jetken kezinde Armannyń ornyn jaǵympaz bolýǵa julqynyp ázir turǵan jylmyraıǵan jańa muǵalim kelip almastyrdy. «Tusaý-táj» basyna qona ketti. О́zi ókshe bıdiń asqan sheberi bolyp shyqty. Ekilenip, edendi ezip bılegen saıyn tabanynyń astyna túsip janshylǵan týǵan tildiń jansebil daýysy qulaqqa jylamsyrap jetkendeı bolady. Júrektiń túbinen áldene qoparylyp tústi. Mýzykamen árlegen Ushqyn Jamalbektiń áserli daýyspen salǵan áni álgi sezimdi áýeletip bara jatty.
Kórermen qandaı urpaqtyń ósip kele jatqanyn kózimen kórdi. Bul qoıylym úlken ómirdiń aldynda turǵan, joǵary, orta oqý ornynda oqyp júrgen jas býynǵa sózsiz oı salady. Olarǵa neniń jaqsy, neniń jaman ekenin nuqyp aıtýdyń qajeti joq. «Qupııa» izgilikti óltirip, qundylyqtardy qulatqanda, nátıjesiniń qandaı bolatynyn nusqap tur. Sen – jas jigit, sulý boıjetken, osy keıipkerler sııaqty bolǵyń kele me? Tańdaý – óz erkińde.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY