BAR QAZAQ ATAJURTTA BAS QOSSA...

Qazaq táýelsizdikke deıin talaı ret otqa oranyp, ormandaı otaldy. Jutynyp shyqqan jurtymyzdyń jaqsysynan, halqyn shómishten qaǵyp qyspaǵan, aqyl-oıy asyp, sóz ustaǵan jaqsysynan aıyrylyp, ózeni kúıip, ózegi talyp, erni kebersip japa shegýden, bodan bolǵan tusta aıtqany ótpeı, zirkil men zekýden kende qalǵan joq. Ulttyq rýhy myqty, Abaı áleminiń tolǵaýy toqsan qupııasynyń tamyrshysy, baýyrjantanýshy, kórnekti ǵalym Mekemtas Myrzahmetulynyń derekterine súıensek, qazaq tarıhynda 11 ret halyq sanaǵy (1897-2009) ótipti. Alǵashqy nátıjesine qarasań, Ortalyq Azııadaǵy túrki halyqtarynyń ishinde sany kóbi qazaq eken. Ony aǵaıyndas halyqtar arasynda 52,5 paıyz (1897 jyl), 57,5 paıyz (1911 jyl) quraǵanynan-aq kórýge bolady. Budan keıin quldyraı-quldyraı, bir kezde óz eliniń ózinde 23,3 paıyzǵa túsip, endi órleý jolyna bet burdyq. Myń ólip, myń tirilgen qazaqtyń sońǵy tirilýi – Táýelsizdik desek, qatelespeımiz. Bul tirilýdi máńgilik tirilýge ulastyrý búgingi urpaqtyń qaryzy men paryzy, moınyna artylǵan bes batpan júk ekeni sábı shyryl, shyndyq bolyp tur. О́tken jylǵy sanaqtyń alǵashqy baılamdary shyǵyp, Otanymyzda memleket qurýshy ult 67 paıyzǵa jetti degendi estigende bar ekenbiz dep, aqsarbas atamasaq ta Ahmet Baıtursynuly aıtqan “álhamdılláǵa” tilimizdi keltirip edik. Sońǵy nátıje ­– 63,1, buǵan da táýbe. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń halyqqa bıylǵy Joldaýynda on jyldy mejelep, táýelsizdikti ornyqtyrý jolyndaǵy aıtqan sózderi qaı-qaısymyzdyń da júregimizden oryn tapqany anyq. Ásirese, ulttyq sanany, til men dildi saqtaı otyryp, Otan irgesin bekitý isine árqaısymyz óz úlesimizdi qossaq, táýelsizdigimiz baıandy bolary sózsiz. Sol ulttyq rýhty kótergen Joldaý joldaryndaǵy mindetterdi atqarý isinde ózindik úlesimdi qossam dep júrgen bir azamat – L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti áleýmettik ǵylymdar fakýltetiniń dekany, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Zııabek Qabyldınov. Ol Elbasynyń eldik is jónindegi sarabdal saıasaty týraly oı qozǵaǵanda: Prezıdent Nursultan Nazarbaev – tarıhı tulǵa. Eldiń irgesin ult­tar arasyndaǵy bereke-birlikpen, tatýlyqpen myqty bekitip ke­ledi. “Ala qoıdy bóle qyryqqan júnge jarymaıdy” dep úlken ha­lyq, kishi jurt demeı, ortaq maqsatqa judyryqtaı jumyldyryp, Qazaq elin álem tórine shyǵardy. Til birligin saqtap, din tutastyǵyna selkeý túsirmeı, alys-jaqyn shetelderdegi memleket qurýshy ulttyń ókilderin atajurtyna aldyryp, Otanymyzdaǵy halyq sanyn 2020 jylǵa qaraı 20 mıllıonǵa jetkizýdi tapsyryp otyr. Muny Elbasynyń kóregendigi demeı, kórińiz, –­ deıdi. Bizdiń ǵalymmen áńgimemiz de barshamyzdy tolǵandyrar osy taqyrypqa arnaldy. – Zııabek Ermuhanuly, osy bir eldik isti táýelsizdigimizdiń alǵashqy eleń-alań jyldarynda-aq Prezıdent oılastyryp, álemniń 33 memleketinen 800-den astam qandastarymyzdy shaqyryp, Dú­nıe­júzi qazaqtarynyń quryltaıyn ótkizip, Dú­nıejúzi qa­zaqtary qaýymdastyǵyn quryp, oǵan ózi tóraǵa bolýy ultqa degen qanatty qamqorlyq boldy ǵoı. So­dan bastaý alyp, atajurtyna aǵylǵan qan­das­tarymyz qazir 1 mıllıonǵa jýyqtap qalypty... – Memleket basshysy uıytqy bolyp uıym­das­tyrǵan sol quryltaı shette júrgen qazaqtyń qa­nyna nár, janyna jylý darytty. Uıqy basqan kó­zin ashty. Otanyna qazaqtyń asyl uldary Halıfa Al­taı, Mustafa О́ztúrik, taǵy basqalar kósh bastap kel­di. Olarǵa Nursultan Ábishuly óz qolymen eliniń azamaty degen kýálik tapsyrdy. Elim egemendigin alyp, halqym keleshegine zor úmitpen qaraǵan sol bir jyldary men de syrt qalmaıyn dep Prezı­dent­tiń atyna baıyrǵy qazaqtyń Omby óńirinen oqyǵan júz shaqty jigitti uıymdastyryp, úlesimizdi qosýǵa ázir­miz dep hat joldadym. Biraq, sol hatyma jaýap bo­­la qoımady. Aramyzda myqty ekonomıster, ar­hı­­tektorlar, radıotehnıkter, ózge de maman ıeleri bar edi. Aqyry jıyrma shaqty jigit Pavlodarǵa keldik. Olardyń birazy jumys ta­ba almaı, asyp-tasyǵan kóńilderi sý sepkendeı ba­sylyp, keri qaıt­ty. Shyny kerek, shette júrgen qa­zaqtyń boıynda qan­shyldyq basym bolady. Se­bebi, kóbinde ózgeniń qas-qabaǵyn baǵasyń. Ádil­et­sizdikti kórgende óz elin­de júrgen adamdarda ar­man bar ma eken dep qı­na­latyn ýaqyttarymyz az emes edi. Qanshyl bol­masa, olar tilinen aıyrylyp, máń­gúrt bolyp ketýi múm­kin. Ulttyń emes, qul­qyn­nyń quly bolyp júrip qu­ryp ketken halyqtar – tarıhqa kóz salsańyz az ba? – Halqymyzda “Kedeıdiń kúni kijinýmen ótedi” degen sóz bolýshy edi. Syrtta júrgen qandastarymyz sondaı kúıki kúıden qutylý úshin atajurtyna bet buryp jatyr deısiz ǵoı. – Árıne. О́zekten ashyq teppese de qaǵa bereri haq. Men qazir shette júrsem sondaı halde bo­larym anyq edi. Elime kelip, eńsemdi tiktedim. Endi bar bilim-biligimdi izgilikti iske jumsaýǵa talpyný ús­tindemin. Meniń ataqonysym Omby oblysy ǵoı. Biz onda eshqaıdan kóship barǵamyz joq. Qıly ke­zeń qyspaǵy qazaqty bólip-jaryp jiberdi. Osy jer­de men kópten beri kóńilimdi kúpti etip júrgen, ózim zerttep, zerdelegen oralman máselesi týraly oı­larymdy búkpeı, búrkemelemeı aıtsam dep edim. Bul arada oralmanǵa jaǵdaı jasalmaı jatyr deý­den aýlaqpyn. Táýelsizdikti bekitýdiń jolyndaǵy je­tis­tik­terimizben qatar, osy qalaı bolady degen tus­tar da joq emes. Ortaq isti ilgeriletýde aıqyn sóı­lep, an­yq aıtyp otyrsaq jaqsy nátıjege qol jetkizemiz. – Sizdiń esebińizshe, tórtkúl dúnıedegi qyryqtan asa memlekette qansha qandastarymyz turyp jatyr? – Bir jylǵa sozylǵan ulttyq halyq sanaǵy ta­ıaý­da qorytyndysyn jarııalady. Sońǵy túıin el­degi halyqtyń 63,1 paıyzy qazaq delindi. Men al­ǵashqy 67 paıyzdyq kórsetkishtiń ózi az emes pe eken dep júretin edim. Táýbeshil jurtpyz ǵoı, bu­ǵan da shúkir. Bir zamandary búkil Ortalyq Azııada qazaq 6 mıllıon bolyp, kósh bastappyz. Odan keıin azaıǵan ústine azaıa berdik. Sóıtip, jerimiz kóp bolǵanmen, azshylyqqa ushyradyq. Su­ra­ǵy­ńyz­ǵa berer jaýabym, alys-jaqyn shetelderde 5 mıllıon qazaq bar. О́zbekstanda – 1,5, Qytaıda – 1,5, Reseıde – 1 mıllıon degendeı. Men ósken Omby oblysynda – 100 myń qazaq bolsa, ol on­daǵy halyqtyń 4 paıyzy bolyp esepteledi. О́zbek aǵaıyndardyń arasyndaǵy qazaqtardyń sanyna kúmánim bar. Tipti, 1,5 mıllıonǵa sene almaımyn. Meniń tujyrymdaýymsha budan kóp. – Tarıhshy D.Salqynbektiń (“Túrkistan”, 26 qarasha 2009 jyl) derekterine kóz jibersek, ótken ǵasyrdyń 20-shy jyldary Orta Azııa res­pýb­lı­kalaryndaǵy ulttyq-terrıtorııalyq mejeleý kezinde S.Qojanov bastaǵan Alash arystary Buqar ýal­aıa­tyn­da 250 myń qazaqtyń turatynyn alǵa tartyp, olardyń taǵdyryna alańdaýshylyq bildirgen eken. – Sodan beri qansha ýaqyt ótti? Sol qan­das­tarymyz qaıda? Olar ósip-ónbedi deısiz be? Ata­jur­tyna qanshasy oraldy, qanshasy jutylyp ket­ti? – Oıdy oı qozǵaıdy. Sonaý bir jyldary О́z­bek­standa týyp-ósken belgili ǵalym Aqqal Qa­ly­baı­qyzy týraly maqala jazǵanymyz bar. Sonda pro­fessor mynandaı bir oıdy ortaǵa salyp edi. “Muh­tar aǵa týraly sózimdi ol kisiniń ult­jan­dy­ly­ǵynan bastap edim. Biz tegimizdi umytyp, ortaq týǵa jar­ma­syp kelgen sol ker zamanda ol kisi qazaq bir adamǵa ke­mise qabyrǵasy qaıysyp júredi eken. Oǵan myna bir mysaldy keltire keteıin. Muhtar aǵa Tashkentke bar­ǵan bir saparynda maǵan tórt ata­dan qosylatyn Ju­mabaı áýletinen taraǵan Ma­hamat Muha­me­d­áli­uly­men dastarqandas boldy. Ma­hamat aǵa syrttan kelgende Muhań: “Qazaq degeniń osy jigit pe, bul naǵyz ózbek jigiti ǵoı!” – degende Mahań da ázilmen jaýap berip: “О́zbek de­seńiz ózbek bolamyz, qazaq de­seńiz qazaq bola­myz”, – dedi. “Týǵandaryń bar ma?”. “Bir inim bar”.  Muhań: “Páli, qazaq halqy eki adamǵa azaıyp ke­tipti ǵoı. Balalaryń nesheý?”, “Segiz balam bar, Muha!”. “O, páli endi qaıttim, endi qaıttim, á!. Ekeý desem, on eken ǵoı. Endi qaıttim?” dep kúıindi. Qazir kezinde Reseı Dýmasyna depýtat bolyp saılanǵan sol Jumabaı atamnyń urpaqtary ótken ǵasyr ortasynan bergi kezeńde qazaqtar jáne ózbekter bolyp ekige bólinip ketti”, dep edi. – Mine, kórdińiz be, jutylyp, sińip ketý, sińirip alý osyndaıdan shyǵady. Tarıh tizbegine qarap otyr­sań, Osman ımperııasy da sondaı joldan ótken eken. – Ultymyzdyń uly tulǵalarynyń biregeıi, keńestik dáýirdiń ózinde halqynyń qabiletin baǵalap, sony kórsetýge bar kúsh-jigerin jumsaǵan О́zaǵań – О́zbekáli Jánibekov ómiriniń sońǵy kezinde jazǵan “El bolamyn deseń...” degen maqalasynda “Reseıde bir mıllıonnan astam qazaq ómir súrse de birde-bir qazaq mektebi joq. Biraq odan ázirshe eshkim tragedııa jasaǵysy kelmeıdi. О́zbekstanda eki mıllıonǵa jýyq qazaq tursa da ózderi qonys tepken jerde ózbek-qazaq memlekettik qos tildiligin talap etip jatqandar joq. Tipten osy bir jáıt bolashaq urpaqtyń taǵdyryna áser etedi dep О́zbekstannan qaptap kóship jatqan qazaqty da kórgen emespiz. Qytaıdaǵy, Moń­ǵo­lııa­daǵy qazaq ta qos azamattyqty, qos tildilikti talap etken emes. Al orystar bolsa, Kanadada da, Polshada da, tipten Avstralııa men Fınlıandııada da barshylyq. Olar nege memleket oryndarynan mundaı “artyq­shylyqty” talap etpeıdi” deıdi. – Shyryldaǵan shyndyǵymyz osy. Men biletin Reseıde qazaq mektebi joq. Azyn-aýlaq qazaq tili men ádebıetinen fakýltatıvtik sa­baq­tar júretin bolýy kerek. Oǵan oqýlyq, ma­man jete bermeıdi. Ana bir jyldary oqýlyqpen biz­diń elimiz qamtıtyn bolǵan. Qazir ol týraly áńgime sıredi. Biz búgin Reseıdiń telearnalaryn kórip, radıosyn tyńdap, gazetterin oqımyz. Shettegi baýyrlardyń Qazaqstannan beriletin habardy kórýge mundaı múmkindigi joq ekenin aıtýǵa bolady. Kitap atymen, gazet múlde barmaıdy. Tańkúni ózge tildiń qursaýynda bolǵan qandastarymyzdyń urpaq aýysa kele tilin, dilin qansha tyrysqanmen saqtaı al­maı­tyny ras. Olar óz aldyna, shetelderde, bas­qany aıt­paǵanda, Omby men Orynborda qanshama já­di­gerlerimiz jatyr. Qazir keıbir azamattar tarıhty qaı­ta jazamyz deıdi. Ol úshin tarıhı derek mol bo­lýy tıis. Sol derekkózderiniń kóbi ózgeniń qolynda, muraǵat-murajaılarynda saqtalýda. Ony qaıtaryp alý jaǵy qıyn ekeni belgili. Biraq, myqty ja­raqtalǵan, bilikti ǵalymdar toptastyrylǵan eks­pe­dı­sııalar uıymdastyrý arqyly kóshirmesin bolsa da ­– biraz qun­dy­lyq­ta­rymyzǵa qol jetkizýge bolady. Tarıh aıasyn ke­ńi­tip, ultyńnyń alǵyr ekenin ta­ny­tatyn – rýhanı dú­nıeler. Memleketi joıylǵanmen, sondaı qun­dy­lyqtarymen álemde attary áli de bolsa jań­ǵy­ra­tyn halyqtar barshylyq qoı. Búgingideı ja­handa­nýdan janyńdy saqtaıtyn sol jádigerler. Jalpy, shettegi baýyrlardyń kóbi qazaq elin, qazaq jurtyn arqa tutady, qorǵan kóredi. Úmitpen qaraıdy. Rýhy jutap qalǵandar bolmasa, ózderi de qarap jatqan joq. Til men dilden, dinnen aıyrylmaýdyń qa­re­ketin jasaýda. Bul iste ol jaqtaǵy qazaqpyn degen shendi men sheneýnikter, qaltalylar tys qalmaı júrgenine kýámiz. – Resmı málimetterge júginsek, osy ýaqytqa deıin Otanymyzǵa 740 myń qandastarymyz kelgen eken. Al demograf Maqash Tátimov 1 mıllıonnan asyp jyǵylady deıdi, siz buǵan ne deısiz? – Men búkil sanaly ómirin ulttyq demo­gra­fııaǵa ar­naǵan ǵalymdy qoldaımyn. Qazir elimizde myń­daǵan qazaq qandastarymyz yqtııar hatpen júr. Ásirese, azamattyǵy joq jastar men zeınet­ker­ler az emes. – Onyń sebebi ne? – Sebebi ártúrli. Sony bir júıege sala almaı ke­­lemiz. Úlkender jaǵy Qazaq eliniń azamattyǵyn al­­sa, eń tómengi zeınetaqy beriledi. Onymen kún kó­rý, árıne, qıyn. Qytaıda, sońǵy jyldary Re­seıde zeı­netaqy ósti. Bir mysal keltireıin. Meniń anam Om­byda turady. Teńgege shaqqanda alatyn zeı­netaqysy 50 myńǵa jýyq. Munda kelse, eń tó­mengi zeı­netaqy 12 myń teńge eken. Kelińiz desek, sen­­derge salmaq salmaıyn deıdi. Jastar jaǵy eki arada júrip saýda jasaıdy. Osy má­se­lelerdi bir jú­ıege keltirip, sheshimin shyǵaratyn ýaqyt jetken sekildi. – Jastar degennen shyǵady. Eki paıyz kvotamen myńdaǵan jastar Otanymyzda bilim alyp jatyr emes pe? – Ras, ol týraly keıin aıtaıyn. Elbasy óz je­rin­de azshylyqqa urynǵan ultymyzdy kóbeıtý maq­satynda kóp jumysqa uıytqy bolyp keledi. Sony is basynda júrgen azamattar túsinbeı me, álde ózderine jetken jalǵan aqparlardy maldana ma, kóp jaǵdaıda ekiushty pikirlerdiń jeteginde kete beredi. О́tken jyly Prezıdenttiń tikeleı tap­syr­masymen kvota sany 15 myńnan 20 myńǵa kó­beı­tildi. Biraq, tıisti mekemelerdiń uıymdastyra al­maǵanynan kvota 78 paıyz ǵana ıgerildi. Nege de­seńiz, santúrli jeleýler aldyńnan órip shyǵa ke­ledi. Eger sózdi iske jeńdirip, ózi kelse kútip alýǵa ázirmiz demeı, tú­sin­dirý jumystaryn durys júr­giz­gende Elbasy tap­syr­ma­sy artyǵymen oryndalar edi. Qazir ár el óziniń demografııalyq qaýipsizdigin saq­taýdy birinshi kezekke shyǵaryp otyr. Odan da ózge túıtkilder bar. Soǵan baılanysty túrli ke­dergiler de kezdesip otyrady. Mundaı jaǵdaıda oral­mandar arqyly kelemin degenderdi tartý ke­rek. Kvota sanyn kó­te­rip, bólingen aqshany naqty meken-jaıǵa ji­ber­mesek, shettegi qazaqtan birte-birte aıyrylyp qalý qaýpi joq emes. Bul iste ár aza­mattyń ja­ýapkershiligi, eldiń erteńine degen erekshe iltıpaty, ultyna súıispenshiligi, adaldyǵy bolýy tıis. – Kórshi elderdiń birinde qazaq mektebi joq deı otyryp, ekinshisindegi osy kezge deıin qylaý túspeı kelgen taza til, taza rýh basty tildiń basym bolǵan tusynda ólmese de óleýsirep qalady ǵoı degendi ańǵartyp otyrǵan shyǵarsyz. – Tuspalymyz bir jerden shyǵyp jatyr. Iá, az jurt irgeli memlekettiń saıasatyn buza da, áser ete de almaıdy. Birte-birte kúnkórisi úshin sińip kete beredi. Ondaı kúnge tap bolǵandar ata­jur­ty­nan tamyryn úzip alady. Qansha jerden kel deseń de kele qoımaıdy. Sondyqtan biz búgin “kó­ne­kóz­der” bar­da bar múmkinshilikti paıdalanyp qa­lý­y­myz ke­rek. Erteń kesh bolady, áttegen-aıdan aýyz bo­samaıdy. Urpaq aldynda kináli keıipte júremiz. Evreı jurtynan úırener úlgi kóp qoı. “Oralý”, “Sohnýt” degen uıym quryp, ózderi ot pen sýdyń ortasynda júrse de barǵan jerinde qandastaryna ke­lińder, kóbeıelik, sóıtip, qaýip-qaterden quty­laıyq, deıdi eken. Tipti, til úıretetin ortalyqtar da quryp qoıady. Biz Elbasynyń emeýrinin túsinbeıtinimiz óki­nish­ti. Tuńǵysh quryltaıdy nege uıymdastyrdy? She­telderge shyqqanda sonda turyp jatqan ba­ýyr­larymen nege jıi júzdesedi? “Nurly kósh” baǵ­dar­lamasyn bekitip, jumys isteýge múmkindik berýiniń ózi nege turady? Táýelsiz eldiń ár azamaty osyndaı ıgi­likti isti ilip áketip, aıtqyzbaı oryndaýy kerek emes pe? Prezıdent jerimizdiń keń ekenin, hal­qy­myz­dyń az bolyp turǵanyn ár kez eskertýmen ke­ledi. Eger qustyń qanaty talatyn, tulpardyń tuıa­ǵy tozatyn jerimizge qandastarymyzdy ákelý ju­my­syn tek memleketke júktep qoımaı, ár­qaı­sy­myz oılastyrsaq, ásirese, qaltaly mıllıarderler yq­y­las tanytyp, ondaǵan otbasynyń oralýyna múm­kindik týǵyzsa, Elbasy bólgen kvota 78 paıyz emes, 300 paıyz oryndalaryna meniń ımanym kámil. Bizge jetpeı jatatyny ne? Otanshyldyq, ulttyq patrıotızm. – Osy patrıotızmdi jemqorlyq degen jegi qurt álsiretip turǵan joq pa? – Ol da bar. Elimizde kóshi-qon máselesimen ne­gizinen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstrligi, oǵan qarasty Kóshi-qon komıteti aı­na­lysýda. Buǵan osy iske qatysy bar jeti mı­nıs­trlikti, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyn qo­syńyz. Bul degenińiz az qurylym emes qoı. Sóıtse de bólingen kvota oryndalmaıdy. Sebebi nede de­se­ńiz, basshy men qosshynyń kóptiginen bolsa ke­rek. Osy jumysty bir ǵana qurylymǵa, ıaǵnı agent­tik quryp, soǵan tapsyrsa, ıne-jipten shyqqan jańa dú­nıedeı etip oryndar ma edi? Tipti, aǵaıyn­dar­dy kó­shirip ákelý týraly arnaıy zań qabyl­da­saq ta utylmas edik. Bul istiń ońalýyna kóp septigin tıgizer edi. Patsha ókimeti kezinde (1906-1912 jyldary) Stolypın bir bettik erejemen-aq qazaq jerin kelimsekterge toltyryp tastaǵan. Mysaly, 1907 jyldan bastap bir jylda 400 myń qarashek­pen­der­di Jaıyqtyń sol jaǵasyna, ıaǵnı Qazaqstan men Sibirge kóshirip otyrǵan. Qaltaǵa salyp jú­retin anyqtama kitapqa búkil jerimizdiń qyr-sy­ryn túgel, oǵan qosa kelimsekterdiń alatyn kó­me­gin, ony beretin adamdy, júretin joldy – bári-bárin alaqandaǵydaı etip jazyp qoıǵan eken. Ony qa­rapaıym jurtqa da tegin taratyp, sony tıimdi paı­dalaný jaǵyn úıretken. Mine, osyndaı saıa­sattyń arqasynda kelimsekter jaıaý-jalpy bolsa da qazaq jerine kelip ornyǵyp alǵan. Bul az de­se­ńiz, anyqtamalyqta kórsetilgen taǵy bir talap: kim qaıda barady, qandaı jer qolaıly degendi al­dyn ala sholǵynshylar jiberip, bilip otyrýy tıis. Ol ýaqytta búgingideı jol qaıda, kólik qaıda? Solaı bola turyp Reseı ımperııasy qazaq jerin otar­laý­dyń te­tigin ádemi uıymdastyrdy. Sóıtip, shuraıly je­ri­mizge myńdaǵan kelimsekterdi qonystandyryp, keıin ol mıllıondardy qurady. Al qazaq jurty bytyra tıgen torǵaıdaı byt-shyt bolyp, bet alǵan jaǵyna kúnkóris úshin bas saýǵalady. Sonyń kesirinen ulttyq mentalıtetinen aıyrylyp qalýdyń aldynda turǵanda, táýelsizdigimizdi alyp, birte-birte es jıyp kelemiz. – Oralmandar úshin ondaı anyqtamalyqty ózimizde de jasasaq bolatyn shyǵar. – Bolǵanda qandaı. Qaı elde qansha qazaq tu­ra­dy, olardyń ómir súrý deńgeıi qandaı, tarıhı ota­nyna kelsek degenderge ne kedergi degendi ózimiz úshin, al shettegi baýyrlarǵa atajurty týraly de­rekterdi túsinikti etip bersek, ondaı anyqtamalyq shet­elderdegi bizdiń elshilik nemese konsýl qyz­met­kerleriniń qolynda júrse, quba-qup bolar edi. – Sonda muny kim jasaýy kerek? – Suranys bolsa, men-aq ázirlep berýge da­ıyn­myn. Elge kerek degennen kim teris aınalady? Se­gizinshi synypqa arnalǵan tarıh oqýlyǵyn be­l­gili ǵalym, meniń ustazym Januzaq Qasymbaev ja­zyp júretin. Ol kisi ómirden ótken soń maǵan sal­maq saldy, oryndadym. Shettegi qazaq el dese eleń­dep otyrady. Qandaı úles qossam eken, oǵan óti­nish aıtatyn jan tabylar ma eken dep júredi. El­ge degen patrıottyq sezim bolmasa, Jandarbek Má­libekov О́zbekstanda júrip Eltańbanyń jo­basyn syzyp jasar ma edi, ult tarıhynyń bastaýy osynda jatyr demese, Qarjaýbaı Sartqojauly shań jutyp, Kúltegin tasyna úńiler me edi? Kim de bolsa óz ultynyń ul-qyzyn bıikten kórgisi ke­ledi. Amaly quryǵanda ǵana ózgege qol artady. Qa­zaq­tyń abyroıyn Beıjiń Olımpıadasynda kókke kó­tergen Baqyt Sársekbaev sondaı kezeńderdi bas­tan ótkerip, qystyǵyp júrip Otanyna kelgen edi. Bul onyń qajyr-qaıratyna, kúsh-qýatyna erekshe serpin berdi. Aqyry eliniń kógindegi jaryq jul­dy­zy bolyp jaınady. Ondaı talanttar shettegi ba­ýyr­lar arasynda az emes. Mundaı mysaldardy kóp­tep keltirýge bolady. Qaıda júrmeıik, biz el bo­lýda enshimiz bólinbegen, bir kindikten taraǵan, bir tilekke baǵynǵan qazaqtyń ul men qyzymyz ǵoı. Biz ata-mekenge kelsek dep otyrǵan jurtpen jos­parly túrde jumys isteýimiz kerek. Keıde Eý­ropa qurlyǵyndaǵy qandastarymyz arasynda Dú­nıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń uıytqy bolýymen áralýan sharalar ótkizip jatamyz. Quptarlyq nárse, qarsylyq joq. Degenmen, olar­dyń arasynda birli-jarymy bolmasa, kóbi kele qoıý nıetinde emes. Ony aıtasyz, Elbasy bereke-bir­lik bolsa, kúni erteń álemdegi aldyńǵy qatarly mem­leketterdiń qataryna qosylamyz degenine qa­ramaı, álgi Eýropańyzdyń “jumbaǵyna” jutylýǵa óz ishi­miz­degilerdiń birazynyń “qumary” basylmaı júrgenin aıt­pasqa bolmas. Sol Eýropadaǵy 15 myńdaı qazaq bylaı tursyn, Reseıdegi týystarymyz tilden aıy­ry­lyp bara jatqanyn aıta ketsem, eshkim artyq deı qoımas. Endeshe, eń aldymen tilin, dinin saqtap otyr­ǵan elderdegi týystar arasynan tabylsaq eken. On­daı is-sharalardy erteńgi kúnimiz ne bolady dep alań­daǵan qalyń qazaq turyp jatqan mem­le­ket­terde ótkizsek degendi basa aıtqym keledi. Olarǵa Prezıdenttiń kóregendik saıasatyn jetkizsek, elge oralǵannan keıingi azdy-kópti qı­yndyq ýaqytsha ekenin sezdirsek, jurtym degen adam bar aýyrlyq artta qalatynyn, tamyr jaıyp ketken soń kórgen tústeı bolatynyn, óskin ul-qyz qazaqtyń qasıetti topyraǵynda alshań-alshań basyp júretinin sanalaryna sińirsek, qane. Jalpy, oralman máselesinde atqarylyp jatqan jumys barshylyq. Degenmen, bar men joq tara­zynyń eki basyndaı nárse. Barymyzdy kóre otyryp, joǵymyzdy túgendesek, utylmaımyz. – “Qazaq – joqshy, joǵyn izdegen qýǵynshy. Qýǵynshy qalaı bolsa, mal qaıtpaqshy” (Ahmet Baıtursynuly) demeksiz ǵoı. – Shynynda, ult ustazy aıtqandaı, biz qazir jo­ǵymyzdy túgendep jatqan qýǵynshymyz. Maq­sa­tymyz basqa qonǵan baq – táýelsizdigimizdiń al­tyn dińgegin nyq bekitý, keıingi urpaqtyń qolyna shı shyqpaıtyndaı etip ustatý. Sol urpaqtyń júz­de­gen emes, mıllıondaǵan bir bóligi shetelderde júr. Olardyń arasynan atajurtynda joǵary bilim al­saq degenderge jyl saıyn 2 paıyz kvota bó­linedi. Sol kvota boıynsha oqýǵa túskenderdiń sany 2007 jyly – 588, 2009 jyly – 609, 2010 jyly – 620-ny qurapty. Shette júrgen 5 mıllıon halyqqa bul az ba, kóp pe, ózińiz topshylaı berińiz. Oqý bitirgen soń ol jastardyń bári osynda qalady. Otan damýyna, demigip turǵan demografııamyzǵa óz úlesterin qosady. Shette júrgen aǵaıyndar ara­syn­da ómirge urpaq ákelsek degender óte kóp. Olar oǵan múmkindik tappaı júr. Osyny barlaı alsaq qoı, shirkin. Jastarǵa bólinetin kvotany 4-5 paıyzǵa kótersek, ár jyl saıyn júzdegen emes, myńdaǵan úmitker oqýǵa túsip jatsa, ata­jur­tyn­daǵy botasyna alysta júrgen ata-anasy jetsem dep talpynady. Solardy qýat tutady, mııat sanaıdy, qara tartady. Tipti, urpaqtary qanattanyp ketse, kvo­tany suramas ta edi. Artyndaǵy aǵaıyndary da bir-birine seriktesip keter edi. Daıyndyq bólim­de­rine jyl saıyn 1500 talapker alynady. Biraq olardy ár óńirdegi bilim oryndaryna bólip-bólip jiberedi. Qytaıdan kelgender – tóte jazýmen, О́zbekstannan kelgender – latyn qarpimen bilim al­­ǵandar. Bizde kırıllısamen oqytady. Onyń ús­tine úmitkerler oqyp jatqan oqý oryndary olar­dyń jaǵdaılaryn túsinip, janashyrlyq tanytyp jatsa qýanasyń. Áne-mine, degenshe bir jy­lyńyz da óte shyǵady. Qorytyndysynda álgi úmit­ker­lerdiń 35-40 paıyzy ǵana joǵary oqý oryndaryna ili­nip, qalǵany syrtta qalady. Odan keıingi ol jas­tardyń taǵdyry ne bolady degendi eshkim oılaı qoı­maıdy. Osy arada myna bir oı baılamymdy aıtsam, sol talapkerlerge jumsalǵan memleket qarjysy bos ketkeni me? Buǵan kim jaýap berýi kerek? Naryq zamanynda bir teńgeniń suraýy bolady degen qaǵıda qaıda qaldy? Bir usynysym bar, oralmandarǵa bes jyl jeńildik jasasa. Osy ýaqyt ishinde qatarǵa qosylmasa, óz obaldary ózderine. Oralman degen kim? Bul suraqqa Otanyna kelgenniń bári oralman ǵoı degen jaýap alasyń. Azamattyq almaǵandy oralman delik, azamattyq alǵandy nege oralmanǵa jatqyzamyz? Qazaq eliniń patrıotymyn, ata-baba tuıaǵymyn, endigi ómirimdi táýelsiz memleketime arnaımyn degen ár azamat ishki esepti qoıyp, qazaq qany bolsa, mindetti túrde Qazaq eliniń azamattyǵyn alýy kerek. Men joǵaryda jaǵdaı jasaý máselesin beker aıtyp otyrǵam joq. Máselen, bir otbasynda bes adam bolsa, jol-puly, úı satyp alýy – qysqasy bárine 900 myń teńgedeı aqsha beredi eken. Bul qaı shyǵynǵa jetedi? Aýyldy jerge barsa, kúnin kórer, qalada qalsa tamaǵynan da artylmaıdy. HHI ǵasyrda ómir súrip jatqan Astana qalasynyń tú­bindegi Qoıandy aýylynyń turǵyndary HIH ǵasyrdaǵydaı kún keshýde. Senbegen azamattar bolsa, baryp kórýlerine bolady. Sý joq, jaryq joq, mektep joq. Eski Qoıandydaǵy mekteptegi sabaq úsh aýysymda ótedi. Jaryq berýdi bıznes kózine aınaldyryp alǵandar bar. Olar jerdi basyp, ne tartyp alǵan joq. Kezinde tıisti oryndar berdi. Belgili adamdar ózderi baryp, qazyǵyn qaǵyp, qýanyshqa bóledi. Sonda olar kimdi aldaǵan? Endi qıly-qıly áńgimeler aıtatyndar kóbeıdi. Ara­larynda jerdi satyp alǵandar da az emes. Olarǵa jer satqan kim? Buǵan jaýap joq. Bireý bireýge, ol ekinshige silteıdi. Bul kezinde durys úıles­tir­megendikten, keıin baqylaýdyń bolmaǵanynan oryn alyp otyrǵan másele. Arqa eti arsha, borbaı eti borsha bolyp úı turǵyzyp alǵandarǵa jerdi saǵan kim berdi degender shyǵyp jatyr. Bulaı bolatyny bar, úı túgil, qazyq qaqpaı turyp, jurtty onda jolatpaýlary kerek edi. Tirlik jasaǵan eken, nege qolushyn bermeımiz? Jer alyp, úı salý qıynnyń qıyny. Men muny óz basymnan ótkizgen soń aıtyp otyrmyn. О́tinish bergenime biraz jyl boldy. Kezegim 60 myńynshy. Jyljıtyn túri bolmaǵan soń, kredıt alyp, páter ıesi boldym. О́zim ta­rıh­shy, zańgermin, shette júrgen qazaqtyń tarıhynan eki dıssertasııa jazyp qorǵadym. Endi saıa­sat­tanýdan “Qazaqstan jáne mıgrasııa” degen taǵy bir dıssertasııany Eýropa ǵalymdarymen birlikte ázirlep jatyrmyn. Onda álemdik tájirıbeni zerdeleı otyryp, qandas­ta­ry­myz­dy Otanyna kóshirip ákelýdiń tıimdi joldary qa­ra­styrylady. 15 jylda 10 sotyq jerge meniń qo­lym jetpese, keshe kelgen oralmannyń qoly qa­laı jetsin? Ashyq aıtalyqshy, qarapaıym halyqqa jer joq ta, qaltasy qalyńdar men sheneýnikter bir kedergisiz jer de alady, úı de salady. Buǵan qalanyń ishi-syrty toly ǵajap saraılar dálel bolsa kerek. Keıde osyndaı nárselerge mıym jetpeı, álek bolatynym bar. – Sonda oralmandardy ornalastyrý jaǵyn qalaı sheshýge bolady? – Zııaly qaýymnyń qalada bolǵany paıdaly. Al buryn da aýylda turǵan jurtty beıimdeý orta­lyq­tary arqyly eldi mekenderge ornalastyrǵan lázim. Barmaıdy degen jeleý sóz. Uıymdastyra almaı, qoldan másele týǵyzamyz. Joǵaryda aıttym ǵoı, Stolypınniń kelimsekterdi qazaq jerine qalaı sińirip jibergenin. О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldary Qytaıdan baýyrlar kelgende, keńestik saıasat eki qolǵa bir kúrek taýyp berip, ul-qyzyn oqytqan joq pa? Kóp oralmanǵa keń­se­lerdegi sheneýnikter kóreseni kórsetedi de, betin qaıtarady. Jaǵymsyz áńgimeler sondaıdan týady. Árıne, oralmandardyń arasynda da qyńyrlary, jeńil jolmen tabys tapsaq deıtinderi joq emes, bar. Bári birdeı aqtan sopy deı almasaq kerek. Iske beıim ismerleri de, bilim biligi myqtylary da jetip artylady. Eger negizgi jumys oıdaǵydaı shyǵyp jatsa, az-kem aqaýdy jeleý etip, paıdalanyp qalǵysy keletin keıbir pysyqaılar óz jolyn tabady. Kúni jyly, tirlikke tıimdi, onyń ústine shyǵyn az ketedi dep beıimdeý ortalyqtaryn ońtústik óńirlerden emes, soltústik, shyǵys, ózge de stra­te­gııalyq mańyzy zor shekaraly oblystardan kóp­tep salý kerek sekildi. Betin aýlaq qylsyn, bir kez­deri biz bálen paıyz boldyq dep eliretinder tóbe shoshaıtsa, qıyn soǵary sózsiz. Serbııanyń bir bóligin kosovolyq albandar ıemdenip, memleket qur­dyq dep jatyr. Bul da oıǵa qaldyrmaı qoımaıdy. Oralmandarǵa jaqsylyq jasaýdyń, uıym­das­ty­rýdyń, uıytqy bolýdyń ádemi úlgisin men qyz­met etetin ýnıversıtettiń rektory Baqytjan Áb­di­raıym jasap otyr. Bilim ordasynyń basshysy oqyp jatqan stýdentterdi 100 paıyz jataqhanamen to­lyq qamtamasyz etip, barlyq múmkindikti ja­saýda. Alǵash ret jaqsy oqıtyndardy áskerı ka­fedraǵa qabyldatty. Eger jaǵdaıy kótermeıtin stýdent, emtıhannan qulap qalyp jatsa, bir retki tóleıtin 9 myńǵa taıaý teńgeden de bosatyp otyr. Oralmandar keńesin qurdy. Ár jyl saıyn quryltaıyn ótkizip turady. Múmkindigi tómen bolyp, qınalyp júrgen stýdentterdi qoǵamdyq kólikte júretin bıletpen, tegin tamaq ishetin talonmen qamtamasyz etip, sabaqtan bos ýaqytynda jumys isteý máselesin de sheship berdi. Aýyl, qala demeı, kez kelgen mekemedegi sheneýnik, onyń aınalasyndaǵylar osyndaı kómek berse, jetpegenin túsindirip jatsa, qandastarymyz túk uqpaıtyn qarajaıaý adamdar emes. Olardyń arasynda toqyǵany bar úlkender, oqyǵany jetip-artylatyn jastar barshylyq. Tek Elbasy uıytqy bolyp, ilgeri alyp kele jatqan ultqa kerek isti, sóz buıdaǵa salyp, pikir qaıshylyǵyn týǵyzyp, kim myqty dep bir-birimizben alyspaı, til tabyssaq bitpeıtin is, oryndalmaıtyn jumys joq. Oral­man­dardyń bolmysyn jetik biletin bir oralman Par­lament Májilisinde, odan soń Qazaqstan halqy As­sambleıasynda bolsa degen ótinishimdi de ortaǵa sala ketýdi jón dep oılaımyn. Assambleıa arqyly Má­jiliske saılanatyn qazaqqa tıesili bir mandat shetten kelgen aǵaıyndarǵa berilse degen oı-tilek te joq emes. Májilistegi bir­li-jarym azamattyń janaıqaıyn estimeı júrgemiz joq, rahmet. Olardyń qatarynda depýtattar Ýálıhan Qalıjan, Aıgúl Solovevalar bar. Iá, bizge búginimizben qatar, erteńimiz de qymbat. Sony aldyn-ala ańǵarǵan Elbasy óz Jarlyǵymen jaqynda jarııalaǵan “Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparynda” “HHI ǵasyrdyń ekinshi onjyl­dyǵynyń basy kúrdeli bolady. Qazaqstan ártúrli úlgilerge daıyn bolýy tıis” degendi beker aıtpasa kerek. Osyny eskersek eken. – Siz “Meniń elim” jýrnalynda ıslam jáne hrıstıan dini týraly óz pikirińizdi bildirgen ekensiz. Sol týraly az-kem aıta ketseńiz. – Men qaı jaǵynan kelsek te el bolǵannan bergi jarasymdy tirlikti Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń erligi men kóregendigi dep bilemin. Atalmysh eki din bizdiń elde basymdyqqa ıe. Solaı bolýy da kerek. Syrttan synalap kirip jatqan jat dinder de bar. Men muny Otanymyzdaǵy 75 paıyz musylman memleketindegi ıslam dinin júrgizý­shi­lerdiń kemshiligi me dep oılaımyn. Erkindik kerek, biraq erkelikke jiberýge bolmaıdy. Qazirgi ke­lim­sek dinderdiń kerdeńdeýi jaqsylyqtyń nyshany emes. Al bizdiń dinge uıytqy bolyp júrgen aza­mat­tardyń kóbin tek qana meshit ishinen kóresiń. Sha­qyrsań quran oqyp berýge keledi. О́zge din ókil­deri kezip júredi. Prezıdent saıasatyn bas­shy­lyq­qa alyp, ózgeniń quqyǵyna tımeı, ıslam di­niniń bedelin kóterýimiz qajet. Damyǵan elderdiń ózi jat aǵymdarǵa qatań tyıym salyp otyr. Oń­tústik Koreıa álemdegi ekonomıkasy myqty el, bi­raq ıdeologııa jaǵynan álsiz bolyp shyqty. 50 jylda 60 paıyz halqy óz dininen bas tartyp, hrıstıan bolyp shyǵa keldi. Saqtyqta qorlyq joq. Etek-jeńimizdi jıyp, nıeti túzý emesterge toqtaý qoımasaq, erteń ákesi bir dinniń, sheshesi ekinshi dinniń, balasy úshinshi din­niń sózin sóılep, qyryq pyshaq bolmasyna kim kepildik bere alady. Qazirdiń ózinde qazaq “naǵyz qa­zaq”, “shala qazaq”, “oralman qazaq”, “qala, aýyl qa­zaǵy” dep júrgende oǵan “shoqyndy qazaq”, “va­hab­bıst qazaq”, taǵy taǵylar qosylyp, Abaıdyń: “Ba­ǵanaǵy maqtan, baǵanaǵy qýanǵan, kúlgen sóz­de­rimiz qaıda?” degen ashy sózin aıtyp júrmesek bol­ǵany. Osy jerde oıyma: “Azattyq degen úlken ja­ýap­kershilik” degen Bernard Shoýdyń sózi oralyp otyr. Túsine bilsek, túısine alsaq, pendelikten bir sát boı jıyp, aldymyzǵa qaraı alsaq, qazaq úshin búgingi azattyqtan artyq qymbat ne bar! – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Súleımen MÁMET.