Qazirgi tańda mektep baǵdarlamalaryna sáıkes, jańasha oqytý ádisteriniń ishinde keńistikte oılaý, ıaǵnı bilimdi úsh ólshemde zerdeleý asa mańyzdy bolyp otyr. Bul balanyń erkin oılaýyna yqpal etip, bolashaqta jeke tulǵa bolyp qalyptasýyna oń áserin tıgizedi.
Osy rette biz mektep baǵdarlamasynda oqytylatyn ejelgi jyr, mátini myńdaǵan ǵasyrdyń maǵynaly da mazmundy tarıhı júgin arqalap jetken, búkil túbi bir túrki álemine ortaq, tipti túgel adamzattyń asyl armandaryna arqaý, Alashtyń alyp tulǵasy «Alpamys» jyryn tilge tıek etpekshimiz. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynyń alǵashqy taraýlarynyń birinde Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa jaıly aıtylady. «Metall óndirýdiń amal-tásilderin tabý tarıhtyń jańa kezeńine jol ashyp, adamzat damýynyń barysyn túbegeıli ózgertti. San alýan metall kenderine baı qazaq jeri – metallýrgııa paıda bolǵan alǵashqy ortalyqtardyń biri», deıdi Elbasy. Olaı bolsa joǵaryda biz tilge tıek etken «Alpamys» jyry týra osy Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa jaıly kóp qupııany mátin astaryna búgip jatqan syńaıly. Munyń bári atalǵan jyrdyń ınter mátinine jańasha úńilgende ashyq kórinis tabady.
Shapsa qylysh kespeıtin...
Jyrdy jańasha taldaý ýaqyt talaby der edik. «Qazaq tarıhynda búkil álem ǵumyr keship kele jatqanyn» (E.Bekmahanov) jańa urpaqtyń sanasyna sińirýimiz qajet. Odan ulttyq sana saltanat quryp, memleketshil rýh eli men jerine adal perzentterdi ómirge ákeledi.
Alpamys – qany bir kıiz týyrlyqty túrki jurtynyń barlyǵynda derlik bar. О́zbekshe Alpamysh, bashqurttar Alpamysha, tatarlar Alpamsha, Batys Sibirde Alyp Mámshán, Altaıda Alyp Manas, al Túrkııada Alyp Bamsy. Sáıkesinshe, qyrǵyzdardyń Manasy. Bir ǵana obraz, ortaq tulǵa, bir sózben aıtqanda kýlt. Osy tizbekti ári qaraı jalǵaı túsip, ejelgi grek ańyzdarynyń ataqty qaharmany Ahılles obrazy da tildik ózgeriske ushyraı otyryp (Ahılles – Alpamys), Alpamys batyrdan bastaý alýy múmkin der edik.
Talasbek Ásemqulovtyń Gýmılevten estigenindeı, «álemdegi eń uly jádigertanýshylardyń biri, Gerodottan basqa, parsynyń resmı tarıhynan basqa, beımálim erte zamannan kele jatqan taǵy bir tarıhı mektep bolǵan». Ol mektep ókilderi jazǵan tarıh qazir de oqytylmaıdy. Birdi-ekili ǵalymdar ǵana ár jerde aıtyp, jazyp júr. Mine, bizdiń sózdiń senimsiz estiletini de osy jerden bastalady. Baıaǵyda, Aqseleý Seıdimbek aǵamyzdyń muhıttyń arǵy betindegi Astek, Maııa taıpalarynyń tamyry qazaqtan taraıdy degen sózi de ertegi dep qabyldanyp ketti...
Jalpy – ańyz, ertegi, jyr-dastandarda shyndyq bar dep uǵynýymyz kerek. Ondaǵy 80 paıyz qııal-ǵajaıypty alyp tastaǵannyń ózinde 20 paıyz shyndyq qalady. Onyń astarynda saıası da, ádebı hám tildik úlken mán jasyrylady. Negizgi mánmátinniń kóptegen qabattarynda qanshama dáýir boıy ómir súrip, búginnen bolashaqqa jetip otyrady. Jyrdyń ártektiligi, ashyqtyǵy, kópnusqalyǵy da osyndaı sharttardan kelip týyndaıdy. Jaýgershilik zamandarda saıası mánniń yqpaly men qajettiligi zor bolǵan. Mysaly, erte zamandardaǵy «Alpamys», «Ilıada», «Odısseıa» sııaqty jyr-dastandar bir jaǵynan qarsy kúshke baǵyttalǵan aqparattyq shabýyl ekenin bilýimiz kerek.
Sonymen «Alpamys» jyryndaǵy basty qaharman Alpamys pen «Ilıada» geroıy Ahıllesti salystyryp, eki tarıhı keńistikke jańa kózqaraspen qaıta úńilip kórelik. Jýyrda belgili túrkitanýshy, zertteýshi ǵalym Maqsat Baılynyń bir suhbatyn oqydyq. «Ilıada – túrkolog kózimen» degen tolymdy eńbegi jaryq kórgen ǵalym atalǵan suhbatynda eski jyrǵa etımologııalyq saraptama jasaı otyryp, ataqty «Ilıadany» jańasha taldaıdy. Eńbekte qysqasha aıtqanda ellındik órkenıet dalalyq prototúrikterden tamyr tartady degen boljam jasalǵan. Ǵalym óz kitabynda «mys» sózine jeke taraý arnaǵan. Iá, kádimgi jez ıakı mys. Qundy, qatty metaldyń «Ilıada» jyrynda kóp kezdesetinin, onyń qazaq dúnıetanymy men turmys-tirshiligindegi mańyzdy buıym ekenin bultartpas dáleldermen baıypty zerttegen. N.Gnedıchtiń aýdarmasyndaǵy jyrda kezdesetin «Se ı vojdı, ı vlastıtelı mednodospeshnyh danaev», «Ih ostanovıat vezde mednolatnye ratı aheıan», «Vzıav, nakones, kope, povershennoe ostroıý medıý», «Vyshlı, pylaıa drýg drýga pronzıt smertonosnoıý medıý», «Skovan, trınadsat on mesıasev v mednoı temnıse tomılsıa» degen joldardan ol dáýirde mystyń qanshalyqty mańyzǵa ıe bolǵandyǵyna kóz jetkizemiz. Sáıkesinshe, halyq jadynda sondaı qatty metaldan jaratylǵan, tutas somnan quıylǵan mys batyrdyń ıdealyn qalyptastyrý, jas urpaqtyń sol ıdealǵa eliktep, qaıratty, erjúrek, kózsiz batyr bolyp erjetýin tilegen ádebıet ár ýaqytta «Alpamys», «Ilıada» syndy batyrlar jyryn týdyryp otyrǵan. Al endi grekterde «Zevstyń uly Skıf, eń birinshi mys balqytýshy» degen sóz bar. Tek grekter ǵana mysty kýprým demegen, holakýs dep ataǵan. Qazaqsha – qola. Elbasynyń atalǵan maqalada «Ejelgi zamanda-aq Qazaqstannyń Ortalyq, Soltústik jáne Shyǵys aımaqtarynda taý-ken óndirisiniń oshaqtary paıda bolyp, qola, mys, myrysh, temir, kúmis pen altyn qorytpalary alyna bastady» dep otyrǵany osy tarıh.
Sonymen, Alpamys kim? Alyp + mys. Alpa + mys. Bolmasa, qazaq dúnıetanymyndaǵy jaǵymsyz qara kúsh, jeńilmeıtin zulymdyq ıeleri de «mys+tan kempir», «jez+tyrnaq». Barlyǵy biz aıtyp otyrǵan tústi metaldardyń qııaldaǵy jemisi ekeni baıqalady. Endi salystyryp qarasaq, «shapsa qylysh kespeıtin» Alpamys ta, denesine oq darymaıtyn Ahılles te osyndaılyq qııaldaǵy qurysh, qola batyrlar. Qandaı jyrdyń negizinde qandaı batyr dúnıege kelgenin oısha saralap kórińiz.
Arqadaǵy alyp Manas músini haqynda
Sondaı-aq mys qorytýdaǵy Beǵazy-Dándibaı órkenıetiniń óndiristi isterin qalaısha aıtpaı ketpekpiz. Jalpy, Arqanyń belindegi Qyzylaraı-Beǵazy taýlaryn baýyryna tylsym syr tyǵyp jatqan tarıhy tereń aımaq der edik. 1946-1953 jyldary akademık Álkeı Marǵulan arheologııalyq zertteýleri arqyly Beǵazy qorymyndaǵy qola dáýiriniń qupııa syryn aqtardy. Atalǵan órkenıettiń kindigi sanalatyn Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanynda Qyzylaraı degen úlken taý bar. Erte zamandarda sonyń Jaman Qyzylaraı dep atalatyn bóliginde mys qorytqan. О́lketanýshy Tuńǵyshbaı Muqan aıtqandaı, ol týraly Álkeı Marǵulan 1954 jyly «Sovettik Qaraǵandy» gazetine jazypty. Atalǵan maqalasynda tarıhshy ol jerde mystan quıylǵan atty adamnyń alyp músini bar dep jazǵan. Ony keıinnen Qaraǵandy obkomynyń 1967-1969 jyldardaǵy hatshysy Málik Imashev degen basshy kórýge kelipti. Qasyna taýdyń etegindegi Qaratal aýylynyń biraz jigitterin ertip alsa kerek. Ishinde sol kezderde mektep dırektory bolǵan 32 jastaǵy Ǵadilshe Túsipbekov degen azamat ta bar. Osy áńgimeni keıin T.Muqanǵa sol kisi aıtyp bergen. Tús aýa taýdyń basynan mys qorytqan jerdi tabady, alaıda mystan quıylǵan músindi keziktire almaǵan. Keıinnen 82 jasqa kelgen Ǵ.Túsipbekov T.Muqandy ertip álgi bıikke qaıta kóterilip, mys qorytqan jerdi ekinshi márte kórsetip ketedi. 15-20 metrge deıin aqqan mys áli kúnge deıin saı bop jatyr. Dý arshamen órtep qorytqan mysqa sýdy sol mańaıdaǵy 9 shuńqyr apannan alǵan. Ǵalymdardyń aıtýynsha, ol ýaqytta úlken rýda tastardy sonaý bıikten alyp túsý múmkin bolmaı, qorytylǵan daıyn metaldy ǵana alyp tússe kerek.
Osy jerde ol mystan quıylǵan alyp músin jaıly oıymyz taǵy da Alpamys ańyzymen ushtasa túsedi. Esimizge Beǵazy ańyzy men aqıqaty týraly birneshe áńgime qatar keledi. Sózimizdiń basynda aıtqanymyzdaı, Alpamys – ol alyp Manas. О́z zertteýinde Álkeı Marǵulan ataqty Manas batyr Arqaǵa kelgende Beǵazy taýynyń bókterin jaılaǵanyn jazady. Áýelde Beǵazy – jaýǵa shapqan batyr qyzdyń esimi eken. Taýdyń aty sol batyr qyzdyń erligi qurmetine qoıylǵan degen ańyz bar el aýzynda. Jáne bir ápsanada Beǵazy taýynyń basynda Manas batyrdyń Aqqula tulparynyń tas aqyry bolǵan delinedi. Ol jańaǵy mystan quıylǵan alyp músin bolýy kerek. Tarıhtyń bul burylysy áli de tereń zertteýdi qajet eteri anyq.
Qurysh patshadan Ámir Temirge deıin
Bastapqy áńgimemizge qaıta oralar bolsaq, tarıhtan biletinimizdeı bıleýshi, kóshbasshy uly handardyń, bekterdiń, batyrlardyń esimi qatty metaldardyń atymen atalýy birneshe dáýirlerde dástúrli júıemen jalǵasyp otyrǵan. Mysaly, Qurysh patsha (Kır), Tomır+ıs (Tomır – temir), Temýchın (Temir+shin), Aqsaq Temir.
Sonymen biz Gomerdiń tek Ilıadasyn sóz qylǵandyqtan, Odısseıanyń Alpamys sııaqty uzaq ýaqyttan keıin baryp Otanyna oralatynyn, onyń balasy Telemahtyń Jádiger sııaqty jábir kórip júrgendigin qosymsha ǵana aıtyp ótpekshimiz.
Barlyǵymyz Alpamystyń da, Ahıllestiń de batyrlyq sıpattaryn jaqsy bilemiz. Tipti olardyń osal tustaryn da jalpylama biletindeımiz. Biraq sózdiń týra maǵynasy men aýyspaly maǵynasy bolatynyn eskerip, eki jyrdy qaıta salystyryp oqıtyn bolsaq, oqıǵa tipti de Ahıllestiń «ókshesinde» emestigi aıqyndala bastaıdy. Biz osy kúnge deıin Ahıllestiń álsiz tusy rasymen ókshesi dep paıymdaımyz. Ol bir nusqasynda ókshesine sadaq tıip óledi, al keıbir halyq jadyndaǵy aýyzsha taraǵan nusqalarda alyp batyrdy jerden tik kóterip alsa, ıaǵnı ókshesi jerden kóterilip ketse joıqyn kúshinen aıyrylyp qalady delinedi. Bizge kerek nusqa da osy bolsa kerek. Onyń ereksheligi (batyrlyǵy) jerge tirelgen ókshesinde bolǵan. Ahılles bir ǵana batyr. Al bizdiń ata-babalarymyzdyń jaýgershilik zamandaǵy birligi, batyrlyǵy, namysy, qazaqtyń, qazaq bolyp saqtalyp qalýy, taqymyn jylqydan, tabanyn jerden ajyratpaǵandyǵyn ańǵaratyn bolsaq, «О́kshe» álsizdigin asa dáleldeýdiń qajeti joq dep esepteımiz. Iаǵnı, jyrdaǵy «álsiz óksheniń» túpki máni «ultaraqtaı jerińnen, ókshe tirer ólkeńnen aıyrylsań seniń kúshiń ketedi, rýhyń joıylady» degen ıdeıany meńzep jatsa kerek.
Osy júıemen Alpamystyń álsiz tusyn izdegen ýaqytta «О́kshe», «Ultaraq», «Ultan», ıaǵnı Alpamystyń álsiz jaǵy Ultanqul ekeni kórinis beredi. Qazaq dúnıetanymy tipti tereńnen, tektilik máselesinen tamyr tarta otyryp, urpaq jadyna atatek máselesin alǵa shyǵarady. Shyn máninde, Alpamystyń álsiz tusy, opasyz Ultanqul edi. Bul jerde «О́zińnen týmaı ul bolmas» fılosofııasy Otandy qorǵaýǵa qulyqsyz, óz Otany bolmaǵan soń qasıetti atajurttyń qadirin bilmeıtin Ultanqul sııaqty jaǵymsyz obrazdar Alpamystaı erlerdiń álsizdigi bolatynyn mazmundaıdy. Ahılles grek mıfologııasynda kezdesetin batyr ekeni shyndyq bolǵanymen, ańyz jelisiniń saq taıpalarynan, dalalyqtardyń sanasynan týǵan jıyntyq beıne ekenin de eshkim joqqa shyǵarmaıdy...
* * *
Memleket basshysy aıtqandaı, biz de «Alpamys» jyryn oqyp otyryp, ata-babalarymyz jańa, neǵurlym berik metaldar óndirý isin damytyp, olardyń jedel tehnologııalyq ilgerileýine jol ashqanyn, qazba jumystary barysynda tabylǵan metall qorytatyn peshter men qoldan jasalǵan áshekeı buıymdary, ejelgi dáýirdiń turmystyq zattary men qarý-jaraqtary bul týraly tereńnen syr shertkenin beısana sezindik. Shyn máninde, osynyń bári ejelgi zamandarda bizdiń jerimizdegi dala órkenıeti tehnologııalyq hám ádebı turǵydan qanshalyqty qarqyndy damyǵanyn kórsetedi. Alaıda úlken tarazy – tarıh bar. Joǵarydaǵy dolbar týrasynda bizge deıin de sheksiz pikirler, túrli daýlar bolyp kelgen. Naqty dereksiz, eshqandaı jádigersiz sóılegendikten, bulaı bolmaǵan kúnde boljam dep qarastyratynymyz aqıqat. Sondaı-aq «Odısseıa», «Ilıada», «Alpamys» jyrlaryndaǵy motıvter uqsastyǵyn kezdeısoqtyq deı almas edik.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»