Ustaz degende... Mektepte alǵash árip úıretip, bilim jolymen jetelegen adamdardyń barlyǵy bizge ustaz. Biz olardyń bergen bilimin, tálim-tárbıesin óz kádemizge jaratyp, bolashaq mamandyǵymyzdy meńgerýge jol ashamyz. Sonymen qatar shákirt oqytý men bilim berýdi kásip tutpasa da, óziniń búkil bolmysy, júris-turysy, ustanymy, ómirge degen kózqarasy, aıtqan aqyly arqyly saǵan eshbir oqý ordasy oqyta almaıtyn ómirlik sabaq beretin adamdar da bolady. Olar – ómirdegi ustazdaryń. Osyndaı ustazdardyń biri Sársenbaev Esenáli aǵa edi.
Men ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynyń sońy 80-shi jyldarynyń basynda burynǵy KSRO Ishki ister mınıstrliginiń Qaraǵandy joǵary mılısııa mektebinde tyńdaýshy boldym. Ol kezde bul mektepte oqý ońaı bolǵan joq. Men mysaly, osy oqý ornyna orta mektepti bitire sala 16 jasymda tústim. Bizdiń aramyzda mektep qabyrǵasynan kelip túsken balalar kóp boldy. Sonymen qatar áskerı boryshyn ótegen, ómir kórip, tis qaqqan jigitter de barshylyq edi. Oqýǵa túskenderdiń edáýir bóligin mılısıoner qyzmetin atqaryp, ıyqtaryna serjant, starshına pogondaryn taǵyp kelgender qurady. Olardyń ishinde otbasyn qurǵan, bala-shaǵaly azamattar da boldy. Solarmen salystyrǵanda 16 jastaǵy biz – buǵanasy bekimegen, qabyrǵasy qatpaǵan, bir sózben aıtqanda, «saryaýyz balapan» edik. Soǵan qaramastan, toptaǵy saqa jigitter arasynda qatal áskerı tártipke shydamaı, oqýyn orta joldan tastap ketkender az bolǵan joq.
Ol kezde Qaraǵandy joǵary mılısııa mektebinde tek qana jigitter oqıtyn. Qyzdardy oqýǵa qabyldaý tek 90-shy jyldardan bastap qana júzege asyryla bastady. Oqý ornyndaǵy tártiptiń qattylyǵyna, bálkim, bul da áser etken bolar. Degenmen, sol shaqta Qaraǵandy joǵary mılısııa mektebi búkil Odaqqa óziniń temirdeı tártibimen ǵana emes, bilim úlgerimimen, asa bilikti ustazdarymen de belgili boldy. Oqý ornynyń basshysy general-maıor B.Beısenov osy oqý ordasynyń irgesin qalap, qabyrǵasyn nyǵaıtyp qana qoımaı, ony myqty ustaz-ǵalymdarmen de tolyqtyra bildi. Olardyń árbiri úlken tulǵa bolatyn. Keńes ókimeti kezinde Qazaqstandaǵy zańgerler úshin eń aldyńǵy qatarly kitaphana da osy oqý ornynda boldy. Áıgili qolbasshy, birtýar batyr Baýkeń «tártipsiz el bolmaıdy, tártipke bas ıgen qul bolmaıdy» dep aıtpaqshy, Qaraǵandy joǵary mılısııa mektebi men onyń barlyq túlekteriniń búkil jetistigi osy tártip pen tárbıeni, bilim men biliktilikti sheber ushtastyra bilýde bolsa kerek.
Shynynda da tártip óte qatań boldy, onyń qatańdyǵy sonsha, sál ǵana tártip buzýshylyq úshin oqýdan shyǵaryp jiberetin. Tyńdaýshylardyń bári árdaıym sap túzep júretin. Tańerteń mindetti túrde deneshynyqtyrý jasaıtynbyz. Jeke quramnyń bári tórt jyl boıy kazarmada turdy.
Aramyzdaǵy biren-saran otbasyly adamdar ǵana qalada turýǵa ruqsat aldy.
Sol tártipke shydap, baǵynyp, sapaly bilim alǵan shákirtter ǵana bolashaq qyzmetke joǵary daıyndyqpen keldi. Osyndaı túlekterden naǵyz bilikti mamandar shyqty. Al olardy oqytý, tárbıeleý isinde kýrs ofıserleriniń, kýrs basshylarynyń róli joǵary boldy. Olar tyńdaýshylardyń ne istep, ne qoıyp jatqanyn ǵana emes, ne oılap, neni maqsat tutyp, ne armandap júrgenin de bilýge tıis edi. Kýrstyń basshysy kýrstaǵy 200 balanyń árbiri úshin basshylyq aldynda, olardyń ata-analary aldynda jaýap berdi. Sondyqtan da ol árbir tyńdaýshynyń oqýyn, tárbıesin kún saıyn qadaǵalap, bilip, qajet bolsa tıisti sharalar qabyldap júrdi. Bir sózben aıtqanda, onyń búkil jumysy osy kýrspen tolyq baılanysty boldy. Mundaı kýrs basshylary arasynda burynnan kele jatqan, mılısııa jumysynda ábden ysylǵan, tájirıbesi mol ofıserler de, oqýyn endi aıaqtap, jumysyn jańadan bastap jatqan adamdar da boldy. Solardyń ishinde Esenáli aǵa óziniń bilimimen, biliktiligimen, bedelimen erekshe kózge tústi. Ol kisi 1963 jyly Ordjonıkıdze qalasynda (qazirgi – Vladıkavkaz)S.M.Kırov atyndaǵy áskerı ýchılısheni úzdik bitirgen 1977 jyly Qaraǵandy joǵary mılısııa mektebi basshylyǵynyń arnaıy shaqyrýymen áskerı basshylyq laýazymynan aýysyp kelgen edi.
Esenáli aǵa naǵyz áskerı adam edi, ol nyq daýyspen, basy artyq sózsiz, naqty ári anyq sóıleıtin. Onyń dene bitimi de, bet-ajary da kelisti, denesi tyǵyrshyqtaı, súıegi iri, orta boıly adam boldy. Kóp adam ol kisiniń komandırlik daýsynan, júris-turysynan qaımyǵatyn. Biz de basqa jurt qatarly ol kisiden qaımyǵyp turatynbyz. Esenáli aǵa bizden bir jyl buryn bitirgen kýrstyń basshysy boldy. Men oqý ornyn 1982 jyly bitirgen bolsam, ol 1981 jyly bitirgen tyńdaýshylar kýrsyn basqardy. Osy kýrs túlekteri arasynan qazirgi kúni elimizge tanymal memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, generaldar shyqty. Olardyń arasynan A.N.Aqpanov, T.K.Akımjanov, A.V.Glýshkov, G.B.Jáshibekov, T.A.Qulybaev, S.Ospanov, N.A.Raqymberlın, O.I.Sývanalıev, taǵy basqalardy atap ótýge bolady.
Bul kýrstyń ereksheligi – onda sportshylar, sporttyń alýan túrinen sport sheberleri kóp-tuǵyn. Olar búkilodaqtyq jarystarǵa qatysyp, ylǵı jeńimpaz atanyp, júldeli oryndarmen oralyp júrdi. Naǵyz sen tur men ataıyn degen, saıdyń tasyndaı qabiletti jigitterden quralǵan, bedeli zor kýrs boldy. Osyndaı tyńdaýshylardy bir qolǵa baǵyndyryp, ustaı bilý ońaı sharýa emes. Olardy basqarý úshin kýrs basshysynyń bilimi de, bedeli de zor bolýǵa tıis. Al Esenáli aǵa minezi qatań bolsa da, dál sondaı, ádildigimen de, adaldyǵymen de barsha jurtty moıyndatqan, bilikti basshy boldy. Ony kýrstaǵylar qatty syılap, qurmetteıtin.
Joǵary mılısııa mektebinde áskerı tártip bolsa da birli-jarym tártip buzýshylyq bolyp turady. Mysaly, qalaǵa ruhsat suramaı ketip qalý, ne bolmasa, ruhsat surap shyqsa da, sol jolda bireýmen ilinisip qalý, ne keshigip kelý, oqýda úlgermeý degen sııaqty. Esenáli aǵa osyndaı tártip buzýshylardy eshkimge aıtpaı, joǵary jaqqa málimdemeı, oqýdan shyǵaryp jibereıik ne basqa da jaza qoldanaıyq demeı, bárin óz qolymen jónge salatyn. Tártip buzýshylardy qalyń omby qarmen júgirtip, ne qar kúretip, qara jumysqa salý arqyly tárbıeleıtin. Tártip buzýdyń saldary ne bolatynyn sol arqyly jete uǵyndyratyn.
Esenáli aǵa parasat-paıymy joǵary, úlkendigin de, basshylyǵyn da óz ornymen qoldanatyn, qajet jerde aqyl-keńesin aıamaı, qolynan kelgenshe kómek qolyn da sozatyn kisi edi. Qaraǵandy joǵary mılısııa mektebin bitirip, sol jerde oqytýshylyq jumysqa kirisken kezimde bir sharýamen Esenáli aǵaǵa barǵanym esimde. Sol kezde ol meniń barǵan máselemmen ǵana shektelmeı, jumysqa ornalasýymmen quttyqtap, batasyn berip, jaı-jaǵdaıymdy surap, biraz áńgimelesken-di. Bul da men sekildi jas mamanǵa qanat bitirgen úlken qoldaý, úlken kómek boldy. Esenáli aǵanyń adamgershilik, azamattyq qyrlaryn onyń jeke kómekshisi, hatshysy bolyp, jaqyn aralasqan, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Arystan Nókeshuly Aqpanov ta jıi aıtatyn.
Esenáli aǵanyń jubaıy Tileýles Jumanbaıqyzy da óte meıirimdi, qarapaıym, kópshil, barynsha ańqyldaǵan, aqkóńil, júzi jarqyn adam boldy. Ol adamdarǵa aq nıetpen, jatyrqamaı, jaqsy kórip qaraıtyn. Esenáli aǵa men Tileýles Jumanbaıqyzyn da osyndaı asyl minezderi bir-birimen qaýyshtyrǵan bolsa kerek.
Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Ǵ. Músirepov aıtqandaı, «Qazaq áıelin jan joldasym deıdi. Bul úlken sóz». Sol aıtpaqshy, Tileýles apamyz da Esenáli aǵamyzben jany men jany úndes, oıy, armany úıles, egiz adamdaı boldy. Ol óziniń eńbek jolyn qarapaıym traktorıst-mehanızator bolyp bastady. Sol kezde jas traktorshy qyzdyń eńbek jetistikteri men dańqy búkil Ereımentaý aýdanyna belgili bolǵan. Onyń fotosýreti aýdandyq Qurmet taqtasynan túspegen. Osy tańǵajaıyp qyz óziniń týǵan sovhozynda da úlken bedelge ıe bolyp, stajy kóp mehanızatorlardyń ózderi aqyl suraý úshin úzdik traktorshy qyzǵa júgingen eken.
Tileýles apamyzdyń eńbegi sol zamannyń úlgisine saı baǵalanǵan. Áıgili traktorshy qyz Qazaq KSR-niń Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalyp, Kommýnıstik partııa qataryna qabyldanǵan. KPSS XXII sezine delegat bolyp, 1961 jyly Qazaqstannyń birinshi áıelder sezine Selınnyı óńirinen qatysqan eń jas ókilderdiń biri bolǵan. Jergilikti jáne ortalyq baspasóz de ol týraly zor qurmetpen jıi jazatyn. Qazaqstannyń belgili músinshisi Lııa Kolotılına ataqty traktorshy bolǵan qarapaıym qazaq qyzy Tileýles Jumanbaıqyzynyń beınesin máńgi este qaldyrý úshin músinin keremet somdady. Qazirgi kezde qoladan jasalǵan sol «Dala qyzy» atty músin eren eńbektiń eńseli eskertkishi retinde Almaty qalasynda Ábilhan Qasteev atyndaǵy mýzeıdiń tórinde tur.
Tileýles apa 1961 jyly agronom bolý úshin aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynyń syrttaı oqý bólimine túsken. Jetpisinshi jyldary ol Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń bıologııa fakýltetin bitirip, keıin kóp jyldar boıy Qaraǵandy ýnıversıtetinde oqytýshylyq qyzmet atqardy. О́mirdegi orny men baqytyn tyń ıgerý jerinen tapqan asyl ana otbasylyq ómirde Talǵat, Almagúl, Marat, Bolat syndy ul-qyzdaryn dúnıege ákelip, Esenáli aǵamen birge olarǵa taǵylymdy tárbıe berdi, naǵyz azamat bolyp ósip-jetilýine óz yqpalyn tıgizdi.
Sonyń ishinde ózimizge jaqsy tanys Talǵat Esenáliuly tergeý salasynda biraz jyl jumys istep, onyń qyr-syryn jete meńgergen kánigi maman bolyp shyqty. Praktıkany teorııamen ushtastyryp, RF IIM Búkilreseılik ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń adıýnktýrasyn bitirdi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor atandy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Ákimshiliginde, Parlament Senatynyń apparatynda, taǵy da basqa organdarda jaýapty jumystar atqardy. Qazir de Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstri Keńsesi basshysynyń orynbasary – Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń Parlamenttegi О́kili qyzmetin abyroımen atqaryp júr. Osynyń ózi Talǵat Esenáliulynyń boıyna ata-anasynyń jaqsy qasıetteri tolyq daryǵanyn kórsetedi. Qyzdary Almagúl − matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, Máskeýde D.I.Mendeleev atyndaǵy Hımııa-tehnologııa akademııasynda ǵylymı qyzmetker. Uly Marat – temir jol salasynda Jolaýshylar tasymaldaý AQ Astana ýchaskesiniń basshysy. Áýlettiń kenjesi Bolat – áke jolymen áskerı salada, egemen elimizdiń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde aıanbaı eńbek etip júr.
* * *
Shákirttiń – jaqsy ustazy, otbasynyń – ónegeli basshysy, balalarynyń – úlgili ata-anasy bolý árkimniń qolynan kele bermeıtin aýqymdy mindet. Esenáli aǵamyz ben Tileýles apamyz osy abyroıly mindettiń údesinen shyǵyp, artyna laıyqty iz qaldyra bildi. Shákirtterdiń de, aınala ortasynyń da jadynda jaqsy isimen, abzal atymen qalǵan osyndaı asyl jandardy, jaqsy ustazdardy qalaı umytýǵa bolady. Esenáli aǵa men Tileýles apamyzdaı el ıgiligi jolynda eńbek etken abzal adamdar kóbeıe bersin!
Nurlan ÁBDIROV,
Parlament Májilisiniń depýtaty, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy, zań ǵylymdarynyń doktory, professor