Bir bolsaq, alynbaıtyn asý joq

Bir bolsaq, alynbaıtyn asý joq

Beısenbi, 10 mamyr 2012 7:36

Pamır taýlarynyń shatqalda­ryn­da «I» degen bir ǵana árippen atalatyn shaǵyn taıpa ómir súrgen eken degen sóz bar. Ol taıpanyń ereksheligi sol, olar tek óz tilinde sóılep, óz salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryn qatań ustanǵan. Osy oraıda, ózin órkenıetti dep sanaıtyn kez kelgen qoǵamnyń boryshy bul taıpanyń bar­lyq erekshelikterin saqtaı kele, onyń joıylyp ketpeýine jol bermeýinde ekendigin aıta ketken jón.

 

Beısenbi, 10 mamyr 2012 7:36

Pamır taýlarynyń shatqalda­ryn­da «I» degen bir ǵana árippen atalatyn shaǵyn taıpa ómir súrgen eken degen sóz bar. Ol taıpanyń ereksheligi sol, olar tek óz tilinde sóılep, óz salt-dástúrleri men ádet-ǵuryptaryn qatań ustanǵan. Osy oraıda, ózin órkenıetti dep sanaıtyn kez kelgen qoǵamnyń boryshy bul taıpanyń bar­lyq erekshelikterin saqtaı kele, onyń joıylyp ketpeýine jol bermeýinde ekendigin aıta ketken jón.

2006 jyldyń kókteminde Máskeý qalasynda jastardyń «Eýrazııa sheń­beri» I Halyqaralyq aqparattyq for­ý­my­na qatysqan edim. Sondaǵy Ult­tar úı­inde Máskeýdiń ulttyq-mádenı orta­ly­ǵynyń ókilderimen áńgime osy mysaldan bastalyp edi. Eń qyzyǵy, sol jo­ly men kútpegen erekshe bir oqıǵa boldy.

Men sóz sóılep bolǵannan keıin maǵan bir tájik áıeli kelip, joǵaryda sóz bolǵan taıpanyń búgingi jalǵyz ókili ekenin aıtyp aǵynan jaryldy jáne qazaqstandyqtarǵa qyzyǵa da tamsana qaraıtynyn jasyrmady.

Kózine jas úıirilgen áıel Prezı­dentimiz Nursultan Nazarbaevqa ult máselesinde sarabdal ári kóregen saıasat júrgizip otyrǵany úshin tebirene turyp óziniń rızashylyǵyn bildirdi.

Osy bir jaǵdaı taıaýda Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda ótken Qazaq­stan halqy Assambleıasynyń HIH sessııasyna qatysyp otyrǵan tusta esime eriksiz oraldy. Sessııada júzi basqa, júregi bir, tili basqa, tilegi bir otan­dastarymyzdyń qazaq halqyna rıza­shylyqtaryn bildire sóılegen sózde­rin tyńdaı otyryp, ne nárseni bolsa da salystyra baǵalaý kerektigine kózimdi taǵy bir jetkizdim. Rasynda, qazir Qazaqstan túrli etnostardyń is júzinde naǵyz Otany bolyp otyr. Toqsanynshy jyldary Reseıge kóship ketken meniń dosym ári burynǵy partııalas áripte­­sim Evgenıı Blıznıýkov maǵan óziniń bir hatynda bylaı dep jazǵany bar: «…Jańa ómirge beıim­delý, úıre­ný son­shalyqty qıyn bola­dy-aý dep esh oılamappyn. Otan – kindik qanyń tam­­­ǵan jer ǵana emes, seni asyrap, ósirgen orta ekenin is júzinde túsi­nesiń. О́tken­niń bárin keri qaıtarýǵa bolatyn bolsa, men eshbir oılanbas edim. Biz bul jerde bóten adamdarmyz. Men bolsam, bárin basqa­sha armandaıtynmyn. Biraq, joǵalǵan nár­seń tek ertegide ǵana qaıta oralatyny belgili. Eń bastysy, munda óziń­niń eshkimge keregiń joq ekenin túsinesiń…».

Shynymen de túrli sebeppen qazaq jerine qonys tepken ulttar shoǵyry jergilikti keńqoltyq halyqtyń peıili men meıiriminiń shýaǵyna bólendi. Ǵa­­syrlar boıy teperish kórip kelgen qa­zaq halqy týǵan jerinen qonys aýda­rý­dyń, ashtyq pen qorlyqtan zardap she­gýdiń qalaı ekenin erekshe túı­singen­dikten, árıne. Iá, qazaq halqy óte kóp qıynshylyqtardy basynan keshirdi. Biraq olar halqymyzdy shy­nyqtyrdy. Ras, qazaqtar óz salt-dás­túri men tilin joǵaltyp ta ala jazdady. Biraq bi­lim­ge, ónerdi damy­tý­ǵa talpyna otyryp, úlken jetistikterge qol jetkizdi.

Qazaq tildi buqaralyq aqparat qu­raldarynyń jýrnalısterine bergen suh­battarynyń birinde N.Nazar­baev­tyń bylaı degeni bar: «Eske alsaq, táýelsizdigimizdi jarııalaǵan kezde, qazaqtardyń sany halyqtyń 42 paıyzyn ǵana quraıtyn. Elimizdi qýattan­dyrý úshin ultyna qaramastan, bar­lyq azamattar eńbek etti. Muny eshqa­shan umytýǵa bolmaıdy. Táýelsizdik – Qazaqstan halqynyń ortaq jeńisi, or­­taq qýanyshy. Tarıhtyń jazýymen, Qa­­zaqstan kópultty memleket retinde qalyptasty. Biraq – bul kemshilik emes, kerisinshe, elimizdi ulttyq oq­shaý­­laýdan qorǵaıtyn mańyzdy faktor. Jáne elimizdiń barlyq azamattary qa­zaqstandyqtardyń ortaqtasýǵa baǵy­t­talǵan ıdeıasyn ustanýǵa mindetti».

Osy rette Qazaqstan halqy Assam­bleıasynyń sońǵy sessııasynyń taqy­ryby «Qazaqstan joly: turaqty­lyq, birlik, jańǵyrtý» bolýyn kez­deı­soq deı almaısyń. О́ıtkeni, osy úsh uǵym bizdiń memlekettiligimizdiń tu­tas­­tyǵyna tirek bolyp tur. Elbasy basa atap ótkendeı, «Turaqtylyq – bizdiń tatýlyǵymyz berik bolýy úshin taban tireıtin tuǵyrymyz. Birlik – baǵa jetpes baılyǵymyz. Jańǵyrtý – keler kúnge, kemel keleshekke jete­leıtin jarqyn jolymyz. Úndestigi mol úılesimdi úshtaǵan – mereıli mem­leketimizdiń qasıetti qundylyǵy».

Qalaı aıtqanda da, kezinde tarıh­tyń taýqymetin birdeı kórgen túrli ulttyń adamdary búginde Qazaqstanda ortaq taǵdyrlas. Árqaısymyz ózimiz úshin eńbek etkenimizben, nátıjesinde Qazaqstannyń ekonomıkasyna úles qo­syp otyrmyz. Árqaısymyzdyń je­tis­tigimiz – respýblıkamyzdyń órken­de­ýi­ne qosqan úlesimiz. Sondaı-aq, el eko­nomıkasyndaǵy daǵdarystar biz úshin ortaq problemaǵa aınalatyny ras.

Bir sát jol basyndaǵy memleke­timizdiń jaǵdaıyna kóz jibereıikshi. Qazyna qaltasynda kók tıyn bolmady, kásiporyndardyń kópshiligi kóte­rem maldyń kúıin keship jatty, ınflıasııa deńgeıi 1000 paıyzdan asyp, aýyl adamdary kádimgi kir sabyndy bir qoıǵa satyp alýǵa májbúr boldy. Bir sózben aıtqanda, bul kezeń ekonomıka jaǵdaıy, adamdardyń rýhanı dúnıesi kúızelisiniń eń bıik shyńy boldy. Osynaý asa bir kúrdeli jaǵdaı­dan el basshylyǵynyń júrgiz­gen saýatty saıasa­tynyń arqasynda shyǵa aldyq.

Árıne, ózge qoǵamdardaǵydaı bizde de sheshimin tappaı jatqan túıtkildi máseleler joq emes. Ázirge shıkizatqa kóbirek táýeldi el retinde qalyp otyrmyz, sonymen birge, jumys­syz­dyq jaǵ­­­­­daıyn, jańa jumys oryndaryn qurý máselesin de jyly jaýyp qoıa almaımyz. Bıznes-qaýymdastyǵy, aýyl sha­rýa­­shylyǵy taýaryn óndirý­shiler barynsha ári pármendi qoldaýdy qajet­sinedi. Turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýa­shylyǵy salasyndaǵy tarıf­ter­diń ósimine turaqty baqylaýdy, saýda-sat­tyqtaǵy baǵany ósiretin alyp­tasarlyq jáıttermen kúresti jú­zege asyrý da kún tártibinde. Bilim berý, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy sapany arttyrý, elimizdegi demokra­tııalyq úderisterdiń odan ári damýyna muqııat nazar aýdarý basty másele­ler­diń biri bolyp tabylady. Jan basyna shaqqandaǵy tabystyń aıtarlyqtaı óskendigine qaramastan, ınflıasııanyń saldarynan adamdar úshin ondaı ósimniń áseri asa baı­qal­maı otyr. Jemqorlyq ta belsendi jú­gendeýdi qajet etedi. Osy rette, qoǵam­nyń barlyq kúshterin jemqorlyqqa qarsy shaqyratyn «Jańǵyrtý men jemqor­lyq – úılespes uǵymdar!» atty jalpy, respýblıkalyq aqparattyq-nası­hat naýqanynyń júrip jatqanyn aıt­qan lázim. Aı boıy ótkiziletin bul ıgi iske «Nur Otan» HDP bastaǵan qoǵam­dyq uıymdarmen qatar, «Bas redaktorlar klýby» qoǵamdyq birlestigi de belsene atsalysýda.

Men úshin bir nárse aıqyn. Eger elimizde saıası turaqtylyq pen ult­aralyq kelisim bolmasa, solardan týyndaıtyn problema olardy sheshýde meılinshe kúrdeli máselege aınalar edi. Dálirek aıtsaq, múldem basqasha óńge aınalar edi jáne oǵan naqty mysaldy alystan izdemeı-aq qoıalyq. Jaqyn shetelderde bolyp jatqan jaǵdaılarǵa kóz jibersek jetkilikti. Osylardy eskere otyryp, óz eliniń naǵyz azamaty eliniń tynyshtyǵy men órkendeýi jolynda jan aıamaı eńbek etetin adam dep bilemin.

Qazaqstan – baı el, al baılyqtyń tóńireginde árqashan qaýip-qater qatar júredi. Sondyqtan da, táýelsizdik tek sóz júzinde ǵana emes, is júzinde baıan­dy bolýy, ekonomıkamyz álemdik na­ryqtyń nán qubylmaly «minezi­nen» zardap shekpeýi úshin qoldan kel­genniń bárin jasaý kerek. Qazaqstan qoǵamyna tán halyqtyń birligi dál osy jerde kórinetinine kúmán joq.

Kenjebolat JOLDYBAI,

«Bas redaktorlar klýby» qoǵamdyq birlestiginiń prezıdenti.