ERTE SО́NGEN JULDYZ

Asqar Egeýbaevtyń 60 jyldyǵyna arnap maqala jazýǵa birden kirise almadym. Naǵyz tolysyp, aqyndyǵy ábden moıyndalyp, ǵalymdyǵy zor abyroıǵa ıe bolǵan tusta, eli-jurty sózine qulaq qoıa bastaǵan kezde ómirden ótkeni qalamymdy tejeı berdi. О́ıtkeni, onyń stýdenttik jáne ǵalymdyq joly meniń kóz aldymda ótip edi. Sondyqtan qalaı bastarym­dy bilmeı, úsh-tórt kún tolǵandym. Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń qazirgi jetekshi ǵalymdary eń aldymen keńes zama­nyndaǵy Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna 70-jyldary dırektor bolǵan Ádı Sháripovke rahmet aıtýlary tıis. Onyń atyn árqashanda qurmetpen atap júrýge mindetti. Nege ekenin dáleldeıin. 1968 jyly men osy ınstıtýttan “qolynan is kelmeıtin maman” retinde qara sharmen qýyldym. Bir-birine baılanysyp jatqan dúnıe ǵoı. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetiniń sol kezdegi basshylary aıǵaı-shýmen kele jatqan adamdy qyzmetke alýǵa raı tanytpady. QKP Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hat­shy­sy marqum Sattar Imashev Joǵary bilim mı­nıstri Bilálovke telefon soǵyp, Máskeýden jańadan kelip túsken, ıaǵnı joǵary oqý oryn­darynda ǵylymı zertteýmen aınalysatyn 25 or­ynnyń bireýin alyp berip, qazaq ádebıeti kafedrasyna ornalastyrdy. О́zimniń stýdenttik kezden ustazym jáne qazaq ádebıetiniń tarı­­hyn sonaý álimsaqtan taratý jóninde keleshegi zor ǵylymı konsepsııanyń bastaýshysy pro­fes­sor Beısembaı Kenjebaev qýana qarsy alyp, qazaq keńes ádebıetiniń qalyptasý dáýiri men ózim zerttep, eki-úsh jyl ýnıversıtettiń fı­lologııa jáne jýrnalıstıka fakýltette­ri­niń stýdent­terine oqyǵan qazaq ádebıeti sy­ny­nyń tarıhy kýrsyn túgeldeı moınyma artyp, úh dep dem alǵan-dy. О́ıtkeni, osy eki pánniń jurt moıyndaı bastaǵan zertteýshisi bolatynmyn. Bul az bolsa, stýdentterdiń ǵylymı úıir­me­sin basqarý mindetin de qosarlady. Azamat ǵalym Káken Ahanov dekan bolǵannan keıin partııa uıymy bıýrosynyń hatshysy bolyp, qaýyrt qyzmet atqaryp júrgende jýrfak pen fılfaktyń tamasha talapty balalary meniń tóńiregimde júrdi. Ǵylymı zertteýge yńǵaıy bar­larǵa stýdenttik konferensııalarda ǵana emes, úıirme otyrystarynda baıandama jasa­typ, shama-sharyqtaryn baıqap júremin. Sol kezde kózge túskenderdiń biri – Asqar Egeýbaev edi. Ýnıversıtetti támamdaǵan túlekter mindetti túrde oblys oblysqa bólinip, qyzmetke jiberiletin. Úıirmeniń talaı músheleri aýylǵa ketip, keıin ataqty muǵalim bolǵandarymen ǵylymdy jaǵalaı almaı qaldy. Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna bir barǵanymda Ádekeńniń qabaǵy kelispeı otyrǵanyn baıqadym. “Osy ǵalymdardy aýyl sharýashylyq jumystaryna nege jegedi eken? Báriniń jasy kelip qalǵan. Qalaı jiberesiń?!” – dep kúıindi. Men qaljyń aralastyra: – Járdem qolyn sozaıyn ba? – E, e, adamdaryń bar ma? – Bar, bar bolǵanda qandaı! Qylshyldap turǵan óńkeı jastar, – dedim. – Túsindim. Bıyl bitiretin stýdentterdi aıtyp tursyń ǵoı. –Iá, ıá. О́zińiz buryn Oqý mınıstri bolǵan adamsyz. Osylardy alyp qalsańyz, jumysqa jegetinderdi, ǵylymnyń atyzyna túsetinderdi taýyp beremin. – Áı, mynaýyń aqyl eken. Mende qazir bir aǵa ǵylymı qyzmetkerdiń orny bos. Ony bólshektep 3-4 laborant alýǵa bolady, – dep telefonǵa jarmasty. – Áı, joldas Aımanov! Maǵan oblysqa bólinip qoıǵan 4 jas mamandy bosatyp berýge qalaısyń? – dep ózimsine sóıledi telefondaǵy kisige. Kenjaly Aımanov mınıstr bolatyn. Sol adammen sóılesip otyrǵanyn túsindim. Jigitterim ıneniń kózinen ótetindeı kórikti, ıbaly azamattar edi. Ádekeń bárin de alatyn boldy. Sóıtip, ár oblysqa bólingen 4 jas maman Almatyda qaldy. Qanshama aýyrtpalyq, jan­bas­jaı qıyndyǵyn kóremiz-aý degen qaýip oı­laryna kelmeı, shóp shabýǵa, egin jınaýǵa atta­nyp ketti. Osyndaı amalmen tórt-bes jyl ishin­de Ádekeń alyp qalǵan jıyrma shaqty talap­kerdiń qazir on ekisi ǵylym doktory, jal­ǵyz Ja­rylqasyn Ábishevten basqasy ǵylym kan­dıdattary bolyp joǵary oqý oryndarynda, ǵylymı mekemelerde abyroıly eńbek etip júr. Tóre, basshy bolyp ketkenderi de bar. Solar­dyń ishinde eń bir ónimdi eńbek etken, óziniń jan-jaqty darynymen moıyn­dalǵan, ári ǵa­lym, ári aqyn, ári aıbyndy pýblısıst retinde ta­nylǵan Asqar Egeýbaev marqumnyń orny erekshe. Asqardyń basqalardan aıryqsha artyqshy­lyǵy, shynyn aıtý kerek, óziniń túbine jetken eńbekshildigi, beınetqorlyǵy. Jýrnalıstıka fakýltetinde qazaq ádebıetin oqytýǵa onsha kóp saǵat bóline bermeıdi. Soǵan qaramastan, Asqar bilimin molyqtyra túsý úshin ózi izdendi, kitaphanadan shyqpady, jón-joba alý úshin fılologııa fakýltetinde oqylyp jatqan, ózine kerekti taqyryptaǵy dáristerdi tyńdady. Sóıtip júrip qazaq ádebıetiniń kóne dáýirin zertteýge qulyqtana berdi. Ádette tezirek kandıdat ataǵyn alǵysy keletinder árige barmaı, bertingi kezge umty­lady. О́ıtkeni, kerekti derekter men áde­bıet­ter, zertteý eńbekteri ońaı tabylady. Al shyn ǵylymdy maqsat etkender ańyzyna túren túspegen aımaqty izdeıdi. Asqar osy sońǵy toptyń jarqyn ókili edi. XX ǵasyrdyń sońǵy shıreginde, 80-jyldary Asqar óziniń qyz minezimen uıala turyp: – Aǵaı, men bir taqyrypqa en salsam qaıtedi? – dedi ımene. – Oılanǵan ekensiń, jaraıdy. – Sizdiń ǵylymı aýlańyzdan syrttaý bolyp tur. Men qyzyǵa tústim. – Teskentaý asyp ketetin taqyryp emes shyǵar. Estıik. – Has Hajıb Balasaǵunnyń “Qutadǵý biligin” zerttep kórsem dep em. – Estigenim bar. Jambyl qalasyna jaqyn Aqtóbe qystaǵyn, tipti Tarazdyń ózin tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Sháleke­nov Balasaǵunı qalasy dep júr ǵoı. Sonyń ózi qazaq pa eken? – Shyǵarmasy kóne túrik tilinde, bizge túsinikti. Osyǵan kóńilim qulady. – Men kóne ádebıettiń mamany emespin ǵoı. Bireýdiń eginine túsip ketpeıik. – Beısekeń salǵan jol emes pe. Báribir osy kafedradan basqa jerden pana taba almaımyn. Sizdiń jetekshi bolýyńyzdy qalaımyn. Basqaǵa barmaımyn, – dep Asqar sheshimdi minez kórsetti. Sodan ne kerek, Beısekeń zeınetke shyq­qannan keıin solǵyndaı bastaǵan kafedradaǵy taqyrypqa bir jańalyq qosyldy. Bul Myr­zataı Joldasbekov Orhon-Enıseı eskertkishte­rinen Jambyl – Kenenge, qazaq handyǵy dáýiri ádebıetinen Muhtar Maǵaýın prozaǵa aýysyp, tabanynyń móri qalyń ekendigin Alma Qyraýbaeva qaryndasymyz ǵana tanytyp júrgen kezeń bolatyn. “Almamen taqyryptas, baýyrlas ekensiń ǵoı”, degenge de Asqar qulaq aspaı, etegimnen myqtap ustady. Osy arada bir jaıdy aıta keteıin. Asqardyń joldasy Gúljıhan Ábýǵalıeva akademııadaǵy ǵylymı kitaphananyń ásheıingi dırektory ǵana emes, shyn kitaptanýshy ǵalym. Jigitimizge osy kelinimizdiń iskerligi daryp, qolǵa túspeıtin, qazaq kórmegen kitaptardy op-ońaı taýyp alýǵa bolatynyn ańǵartqan. Tipti keıbireýin, ásirese Balasaǵunnyń “Qutadǵý biligin” jata-jastana oqyp, jastyǵynyń asty­nan poezııalyq únin tyńdap júrgeni Asqardyń myqty sheshim jasaýyna sebepker boldy ǵoı dep oılaımyn. Negizinde, beınetten qashatyn qazaq balasyna kóne zaman danyshpandaryna óz aıaǵymen baryp, tutqyn bolýy ásheıingi jaı emes. Osyny qatty uqqan Asqar Balasaǵun poezııasynyń qadirine jetý úshin sol zamanda ómir súrgen aqyn-jazýshylardyń shyǵarma­laryn, jarııalanǵan eńbekterin túgelge jaqyn oqyp, mánine qanyp “Ideıno-hýdojestvennoe vlııanıe poemy “Kýtadgý bılıg” Iýsýfa Ba­lasagýnskogo na razvıtıe kazahskoı lıteratýry (Voprosy tradısıı, poetıkı ı perevoda)” degen taqyrypta 1989 jyly kandıdattyq dıssertasııa qorǵap shyqty. Dıssertasııa qorǵaǵanǵa deıin de, keıin de Asqar kóne zaman jaýharlaryn búgingi qazaq oqýshysyna tanystyrdy, jetkizdi. Júsip Balasaǵunnyń “Qutadǵý bilig” – “Qutty bilik”, Mahmut Qashqarıdyń “Dıýanı-luǵat-ıt-túrk” sózdiginiń úsh tomyn aýdaryp, eldiń rýhanı baılyǵyn molaıtty. О́z tarıhynan beze bas­taǵandardy kóne zaman shyndyǵymen sýsyndata bastady. Araǵa on jyl salyp, 1999 jyly Asqar taǵy da meniń ǵylymı keńesshiligimmen “Ejelgi dáýirdegi qazaq ádebıetiniń kórkemdik júıesi (X-XII ǵasyrdaǵy kórkemdik-este­tıkalyq izdenister men túrlenýler)” degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııa qorǵap, qazaq ádebıettaný ǵylymyna úlken olja saldy. Burynǵy jáne sońǵy ǵylymı izdenisteri tom-tom kitaptarynda aıtylyp, qalyń kóp­shiliktiń tarıhı zárýligin óteı bastaǵan kezde, 2001 jyly Memlekettik syılyqqa usynyldy. Stýdent kezinen doktorlyq dáreje alǵanǵa deıingi, ómir ótkelderiniń bárinde birge júrgen shákirtimniń eńbegi báıgege qosylǵanyna rıza bolyp, “Ana tili” gazetiniń sol jylǵy 17 ma­myrynda shyqqan sanynda “Qazaqtyń tarıhyn da, ádebıetin de baıytqan ǵylymı eńbek” degen maqala jazdym. Sondaǵy: “Asqar Egeýbaevtyń Memlekettik syı­lyqqa usynylyp otyrǵan “Ejelgi dáýirlerdegi qazaq ádebıetiniń kórkemdik júıesi”, “Kisilik kitaby” mono­grafııalary jáne ol aýdaryp ja­rııalaǵan, ári zerttep taldaǵan Júsip Balasa­ǵun­nyń “Qutty bilik” dastany, Mahmut Qashqarıdyń “Túrki tili sózdigi” – biz úshin asa qajetti eńbek. Ol on birinshi ǵasyrdyń alyp eskertkishterin ulttyq rýhanı qazynamyzǵa qosty. Toptama kitap­taryn túgeldeı derlik ana tilimizde jarııalap, jurtshylyqqa keńinen tanystyryp úlgerdi. Bul eńbekteri Qytaı Halyq Res­pýblıkasynyń Pekındegi “Ulttar” baspasynan da áldeneshe ret jaryq kórdi. Atalmysh akademııalyq ja­rııalanymdar Qazaqstanda da, shetelderde, túrki tildes ulystar ortasynda da keńinen taralǵany málim”, ­– dep jazǵan oılarym áli esimde. Ádebıetshi Asqar Egeýbaevtyń ortaǵa­syr­lyq ejelgi túrki es­kertkishterin zert­teý jáne aýdarý jó­nin­degi ıgilikti eń­bek­teri, taǵy da qaı­ta­lap aıtaıyn, qazaq tarıhyna, máde­nıe­ti­ne, ǵyly­myna qo­sylǵan tamasha úles, ǵıbratty olja. Oǵan sol jyly Mem­lekettik syılyq tımese de Ǵabbas Qa­byshevtiń myna oıy bizdiń pikirimizben qabysyp, jalpy jumystyń aý­maǵyn kózge kórsetýi sózsiz. “Aqyndyǵy eshkimnen kem emes Asqardyń qazaq­stan­dyq qana emes, ha­lyq­ara­lyq syı­lyq­tyń qaı­sysyn bol­syn alý­ǵa ta­tı­tyn eki eńbegi erekshe. Olar: Júsip Balasaǵun men Mah­mut Qashqarı ba­ba­larymyzdyń “Qut­­ty biligi” men “Túrki tili sózdigi”. Alǵash­qysy 600 bet, soń­ǵy­sy 1000 bet kitaptar, osyn­shama eń­bek­ti túp­­nusqadan aýdaryp shyǵýy úshin tutas bir ınstıtýt ujy­mynyń qajyr-qaı­raty ke­rek”. Bul az bolsa onda ózimizdiń ádebıetimiz úshin istegenin aıta keteıik. Birge qyz­mettes bolǵan ǵalym Sh.Eleýkenov: “Ma­ham­bettiń 200 jyldyq mereıtoıynda kórsetken úzdik qaıraty bárimizdi súısindirdi. Aqynnyń tórt tomdyǵyn ázirlep shyǵarý M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń Abaıtaný bólimine júktelgen-di. Negizgi salmaq árıne bólim meńgerýshisiniń ıyǵyna tústi. Aýyr jumystyń qysqa merzimde sapaly jasalǵany ınstıtýtymyzǵa zor abyroı boldy”, – deıdi. Asqardyń arýaǵynyń aldynda bir shyn­dyqty aıtpasam bolmas! Doktor bolyp, dıp­lomy qolǵa tıgende qatar júrgen ǵa­lym­dardyń qyzyǵýy men qyzǵanyshtary Asqar jaıyndaǵy oıymnyń júzege asýyna kedergi boldy. Jýrna­lıstıka fakýltetinde óziniń negizgi ǵylymı arnasynda emes, jalpylama másele boıynsha 0,5 stavkada sabaq berip júrdi. “Onyń qalaı?” degenimde: “Sharshap qalyppyn. Biraz demalý­ym qajet sııaqty”, – dep ózine tán jymıys­pen jaýap berdi. Taǵy bir kezdeskenimde: “Kún­kóriske aqsha ta­bylady ǵoı”, – dep qabaǵyn kirjıtti. Ara­lasýym qajet ekendigin sezip, ýnıversıtettiń abyroıly rektory Kópjasar Náribaevqa baryp ótinish jasaǵanymmen, menen buryn barǵandardyń ybyr-sybyryn tyńdady ma, áıteýir Asqardyń Ulttyq ýnıversıtette basy bútin ustaz bolýǵa reti kelmeı-aq qoıdy. Asqar bizdiń ýnıversıtet úshin aıryqsha ke­rek, ıaǵnı kóne dáýir ádebıetiniń eń bilgir ma­ma­ny edi. Osy tusta Alma Qyraýbaevanyń Asta­nadaǵy Eýrazııa ýnıversıtetine aýysyp jat­qany da eskerilmedi. О́z qolyńda bıliktiń bir ushy bolmaýy oılaǵan oıyńdy júzege asy­rý­ǵa kesirin tıgizedi ǵoı. Altyn jarqyramaı qoıa ma, Asqar keıin M.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýtynyń “Abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti” bóliminiń meńgerýshiligine taǵaıyn­dal­dy. Árıne, qýana bardy. Beınetten qoryqpaıtyn ádetine baǵyp, jumysqa bel sheshe aralasyp ketti. 20-25 jyldan beri jıi-jıi aýysyp turǵan dırektorlar tusynda na­sıhattalyp, el-jurtqa jalaýlatyp aıta beretin “Qazaq ádebıeti tarıhynyń” on tomdyǵyn shyǵarý ıdeıasy Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń “Mádenı mura” baǵdarlamasy boıynsha qolǵa alyna bastaǵanda Asqardyń jan-jaǵyna qaraılaýǵa murshasy bolmaı júrgenin talaı kórdim. Asqardyń qýanyshty kúnderinde, qyz uzatý rásiminde, tipti doktorlyq dıssertasııasyn qor­ǵaý sátinde de jolaýshylap júrip, talaı qy­zyqtarynan qur qalǵanymmen, aıaq-tabaǵymyz aralasqan jandarmyz. Gúljıhan kelinniń aǵa­syna rıza kóńili sol emes pe, meniń “Mereı” atty ǵylymı-ómirbaıandyq eki tomdyq jına­ǵym­dy Ortalyq ǵylymı kitaphana atynan shy­ǵaryp, ózi jaýapty redaktor boldy. Budan ar­tyq jaqsylyq bolmaıdy. Dastarqan basynda kez­desip Asqarmen qaljyńdasqanda: “Gúljı­han­ǵa jetý úshin saǵan áli júz jyl jasaý ke­rek”, – deýshi edim. Ol tilekke táńirim jetkizbedi. Onyń esesine artyndaǵy murasy súbeli. “Jańa dáýirdegi qazaq ádebıetiniń damý zańdylyqtary (XIX ǵasyr men XX ǵasyrdyń kezi)” degen ǵylymı-zertteý jobasynyń jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor A.Q.Egeýbaev Qazaq ádebıeti tarıhynyń 4-tomyna kirispeni bylaı qoıǵanda “XIX ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaq ádebıeti” degen problemaly sholýynyń ózi ádebıettanýdaǵy jańa sóz, jańasha tujyrym. Jastaı dúnıeden ótken Asqardyń artynda qalǵan aıryqsha qymbat mura onyń rýhanı ómirin mindetti túrde jalǵaıdy, talaı urpaqqa jetkizedi, tamsandyrady, qapalandyrady. Oǵan naq­ty dálel – 60 jyldyǵynyń keń kólemde atalyp, baspasóz betterinen kórinip jatqan maqa­la­lar qunarly zertteýlerge ulasyp kete­tindigine esh shúbá bolmasqa tıis. 2008 jyly “Alash­tyń Asqary” atty jınaqtyń “Arda tulǵa” serııa­symen jaryq kórýi buǵan naqty dálel jáne ulyqtaýdyń bastamasy bolyp qana qoımaı, As­qardyń bas árippen jazylatyn Ǵalymdyǵy men Aqyndyǵy arnaıy zerttelip, ǵylymı mo­nog­ra­fııalarǵa ulasary sózsiz. Oǵan eshbir kúmán joq! Tursynbek KÁKIShULY,  professor, Almaty.