Qazaqtyń qara esepteri

Ertede qazaqtar kıiz úıde ómir súrgeni barshamyzǵa málim. Kıiz úı kóshýge yńǵaıly, tez jyǵylady ári tez tigiledi. Jazda salqyn. Al qysta jyly, sebebi kıiz úı ortasynda, ıaǵnı shańyraq astynda dıametri bir metr­deı oshaq bolady. Osy ot-oshaqqa qaraýsyz qalǵan sábı nemese áli esi kirmegen kishkentaı balalar túsip ketý qateri basym. 

Osy qaýipten saqtaný úshin Sylandy atty ananyń úıinde tórgi keregege baılaýly qysqa bir jip jáne kıiz úıdiń eki jaǵynda tórge taman uzyndyǵy shamaly taǵy eki jip baılaýly turady eken. Kelgen adamdar: «Myna jipter yrym úshin be, álde basqa bir jaǵdaıǵa baılanys­ty baılanǵan ba?» dep surasa, Sylandy anamyz: «Bul úıde eńbekteýge jarap qalǵan kishkentaı sábı jáne bireýi eki jasar, ekinshisi úsh jasar taǵy eki bala bar. Solar ortadaǵy oshaqqa túsip ketpesin dep, abyr-sabyr kezinde osy jipterdi olardyń belbeýinen baılap qoıamyn» deıdi eken. 

Qysqasy, «arqandaýly» sábıler oshaqtan alys bolsa da bir-birimen jaqyndasyp oınaı alady, tipti tórde «arqandaýly» kishkentaı sábıge de jaqyndaı alady. Ekinshi jaǵynan balalar ózara oınaǵanda baılanǵan jipteri bir-birine oralyp qalmaý úshin jipterdiń uzyndyǵy da belgili bir mólsherde bolady eken. 

Iаǵnı, kıiz úı radıýsy R=4 metr, shańyraq astyndaǵy oshaq dıametri d=1 metr bolsa, kishkentaı baldyrǵandar bir-birine oratylmaı, eń bastysy oshaqtaǵy otqa kúıip qalmaı oınaý úshin olardy keregeniń qaı tusynan jáne uzyndyǵy qandaı jiptermen «arqandaıdy»? 

26-shy ESEP:

Tóle bıdiń taqııalary

Tóle bıdiń úsh qyzyl jáne eki kók taqııasy bolypty. Sol taqııalardy bı shákirtterine kórsetedi de, úsh taqııany úsh shákirtine kózderine kórsetpeı kıgizip, qalǵan ekeýin jasyryp qoıyp, taqııaly shákirtterin bir-birine qarama-qarsy otyrǵyzady. Árbir shákirt óz basynda qandaı taqııa bar ekenin bilmeıdi. Biraq olardyń árqaısysy qarsy otyrǵan eki shákirttiń basynda qandaı taqııa baryn kórip otyrady. Shákirtterge bir-birimen sóılesýge, ymdasýǵa jáne basqa da belgi berýge tyıy­m sa­lynady. Endigi maqsat – árbir shákirt óz basynda qandaı taqııa bar ekenin anyqtaýy kerek. Qyzyl álde kók taqııa ma?

27-shi ESEP:

Myń jylqy esebi

Bir aýylda myńnan asa jylqy bolypty. Eger osy jylqy sanyn ekige, úshke, tórtke, tipti myńǵa deıingi kez kelgen sanǵa bólse, mindetti túrde qaldyq qalady. Sonda eń az degende osy aýylda qansha jylqy bolǵany?

Gazetimizdiń ótken 5 aqpan kúngi №23 sanynda jarııalanǵan  qara esepterdiń durys jaýaby:Gazetimizdiń ótken 5 aqpan kúngi №23 sanynda jarııalanǵan  qara esepterdiń durys jaýaby:

22-shi qara eseptiń durys jaýaby: Birinshi kórshiniń maldary eki maıa shópti tórt aı­da taýy­sady, al ekinshi kór­shiniń maldary bir maıa shópti tórt aıda taýysady. Demek, birinshi kórshiniń maldary ekinshi kórshiniń maldaryna qaraǵanda eki ese kóp. Endeshe ekinshi kórshiniń barlyq maldaryn bir bólik dep alsaq, onda ekinshi kórshide eki bólik mal bolǵany, ekeýi birigip úsh bólik bolady. Osy úsh bólik mal bar­lyǵy birigip bir maıa shópti bir bólik maldan úsh ese tez jeıdi. Oǵan 4/3 aı ketedi. Demek, olar barlyǵy birigip eki maıa shópti bir maıa shópten eki ese uzaq jeı­di. Oǵan ketetin ýaqyt: (4/3)*2= 8/3=(2+2/3) aı = 2 aı 20 kún.

23-shi qara eseptiń durys ja­ýaby: Esepte kórsetilgen Áıteke bıdiń balalaryna ar­nalǵan tulparlardyń ekiden bir bóligi, odan keıin naǵashyǵa ar­nalǵan tórtten bir bóligi jáne qaıyn jurtqa arnalǵan besten bir bólikterdiń qosyndysy barlyq tulpar sanyn qamtı almaıdy. Sebebi ½ degenimiz ol jıyrma bóliktiń on bóligi, ıaǵ­nı 10/20 bólik bolady. Al ¼ – jı­yrma bóliktiń bes bóligi, ıaǵ­nı 5/20 bólik bolady. Sol sııaq­ty 1/5 – jıyrma bóliktiń tórt bóligi, ıaǵnı 4/20 bolady. Eger osylardyń barlyǵyn qos­saq, onda 19/20 bolady:

Osy úsh bólikke qosymsha re­tinde jıyrmanyń bir bóligin, ıaǵnı 1/20 bólikti qossaq, onda barlyq 20 tulpar tolyǵymen qamtylady.

Demek, barlyq 20 tulpardy qamtýǵa 1/20 bólik jetpeı tur. Al tulparlardyń jıyrmadan bir bóligi bir tulparǵa sáıkes keledi de, barlyǵy 20 tul­par bolady (10+5+4+1=20).

24-shi qara eseptiń durys jaýaby: Bul jańyltpash sıpatty esep. Aldymen eseptiń birinshi bólimin shesheıik. Shyn máninde Shyǵaıbaı kór­shi­den alǵan 13 somnyń 1 somyn qaıtaryp bergende, onyń qal­ta­synda úıinen alyp shyqqan 3 somnyń 2 somy, al onyń úıin­de 10 som qalady. Demek, Shy­ǵaı­baı kórshiden barlyǵy 12 som alady. Al kórshi bolsa Shy­ǵaıbaıǵa 13-1=12 som beredi. Ekeýi teń. Degenmende, Shy­ǵaıbaı kórshiden 3 som bolmasa da 2 somdy artyǵymen alyp otyr. Endi osy 2 somdy kór­shige qaıtarý úshin Aldar­kóse Shyǵaıbaıdyń shatasyp otyrǵanyn tıimdi paıdala­nyp, kórshige taǵy da 2 som qaıtartady. Sonda Shy­ǵaıbaıda barlyǵy 10 som qalady. Al osy amaldan keıin kórshi Shyǵaıbaıǵa 12-2=10 som qaıtarǵan bolady. Ekeýi de utylmaıdy. Eshqandaı ústeme paıda joq. 

Daıyndaǵan Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»