Qazir qoǵamda káriz qudyqtarynyń ashyq-shashyq jatýy qyzý talqyǵa túsýde. Buǵan jýyrda Astanada bir balanyń ashyq qalǵan káriz qudyǵyna qulap, qaza tapqany túrtki boldy. Eń ókinishtisi, mundaı jaǵdaı elordada birneshe márte oryn aldy.
Jaqynda baspasóz betterinde Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaevtyń bes jasar balany qudyqtan qutqaryp qalǵan 10 synyptyń oqýshysy Nádir Omarǵazıevti marapattaǵany jarysa jarııalandy. Biraq bul jaıt ásirese, jaýapty mamandarǵa máseleniń ekinshi jaǵyna úńilýge negiz bolmaǵandaı. О́ıtkeni osy oqıǵadan kóp ýaqyt ótpeı Tótenshe jaǵdaılar komıtetiniń baspasóz qyzmeti 4 kún boıy izdestirilgen balanyń máıitin eriktilerdiń qudyqtan taýyp alǵanyn habarlady. Byltyr qarashada 14 jasar Arýjan Maratovanyń denesin eriktiler káriz qudyǵynan tapqan bolatyn. Baıqasaq, kóp jaǵdaıda quzyrly organdardyń emes, volonterlerdiń izdenisi nátıje beredi. Basty másele munda da emes, byltyrǵy oqıǵada Astana qalasynyń ákimi Baqyt Sultanov Arýjannyń ata-anasyna kóńil aıtyp, qaıǵyly oqıǵaǵa qatysty is-sharalardy qatań baqylaýǵa alatynyn aıtqan. Ákim sondaı-aq qalanyń barlyq qyzmetine qaladaǵy káriz qudyqtaryn kúndelikti tekserip shyǵýdy tapsyrǵan bolatyn. Alaıda, araǵa úsh aı salyp, oqys oqıǵa taǵy qaıtalandy.
Ákimdiktiń málimetinshe, bir ǵana Astanada 65 myńnan astam qudyq bar. Al iKomek ortalyǵy jáne qala turǵyndarynyń kómegimen ótken jyly 5 myńnan astam káriz qudyǵynyń qaqpaǵy joǵalǵandyǵy anyqtalǵan. Iаǵnı búginde elordada 5 myńnan astam ashyq qudyq bar, bul – logıkalyq turǵydan qaraǵanda, kemi osynsha adamnyń ómirine qaýipti degen sóz.
Jaýapty qyzmetkerler qala basshysynyń tapsyrmasyn oryndaýda tek saldarmen kúresip júrgen syńaıly.
Káriz qudyǵy qaqpaqtarynyń nelikten joǵalatyny barshaǵa belgili jaıt. Basty sebebi – temir ótkizip aqsha tapqysy keletin urylardyń isi. Mamandardyń málimetinshe, qaqpaqtardy kóbine úıi-kúıi joqtar men ishimdikke salynǵan jandar urlaıdy. Urlanǵan qaqpaqtardy metall qabyldaıtyn jekemenshik oryndarǵa ótkizedi. Mundaı oryndardyń jarnamasy búginde jer jarady. Jalǵyz «Olx.kz» portalynan 200-den asa habarlama tabýǵa bolady. Sonyń birine qarapaıym tutynýshy retinde habarlasyp, tutqany kótergen azamatqa alǵashynda kúdik týdyrmaý úshin temir shanany ótkizgimiz keletinin aıttyq. Ol bir ǵana zatqa áýre bolýdyń qajetsiz ekenin, onyń janynda taǵy salmaqty zattar bolsa, saýda jasasýǵa kelisetinin jetkizdi. Bizge de keregi sol, shanamen qosa temir súımen (lom) men káriz qudyǵynyń qaqpaǵy baryn aıta bastaǵanda qabyldaýshy qaqpaqtan at tonyn ala qashty. «Qaqpaq kerek emes, qabyldamaımyz. Oǵan reıd júrip jatyr. Polısııa aıyppul salady», dedi. Qashannan beri qabyldamaıtynyn suraǵanymyzda jóndi jaýap bermeı, jaltardy. Alaıda, bir anyǵy temirdiń kelisin 55 teńgeden qabyldaıdy. Al bir qaqpaq kemi 50 keli tartady. Demek, bir qaqpaq 2750 teńgege ótetin bolyp tur. Bir balanyń ǵumyry − nebári 2750 teńge. Atalǵan soma ókinishke qaraı, bóten pıǵylǵa jumsalyp jatyr.
Bul aıtarlyqtaı problema. Sebebi byltyr naýryzda Premer-Mınıstr B.Saǵyntaev spırtti ishimdikterdiń baǵasyn ósirýge qatysty qaýlyǵa qol qoısa da, «Energyprom.kz» monıtorıng agenttigi Qazaqstandaǵy ashy sýdy tutynýshylardyń sany onyń qunynan qalyspaı kele jatqanyn jetkizgen. Agenttiktiń aqparatyna súıensek, byltyr alkogol ónimderi 2017 jylmen salystyrǵanda 5,6 paıyzǵa kóp óndirilgen, sondaı-aq qańtar-aqpan aılarynda burynǵydan 30 paıyzǵa artyq satylǵan.
Budan bólek, taǵy bir sebep – áleýmettik jaǵdaıdyń joqtyǵy deýge negiz bar. О́ıtkeni ekinshi taraptyń: «Sol músápirler bolmashy tıynǵa muqtaj bolǵandyqtan urlaıdy», degen pikirin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sonda 3 myń teńgege zárý me? Zárý. Kózben kórgen mysal, eki apta buryn aıaldamada avtobýsqa 30 teńgesi jetpeı turǵanyn aıtyp, alaqan jaıǵan adamdy kórdim. Kóńil qulazytatyny, ol – er adam. Ekinshi tarap joǵarydaǵy birjaqty kózqaraspen keliskisi kelmeıdi. Bul jerdegi másele elimizdegi mádenıet pen nemquraıdylyqqa kelip tireledi. Astana medısınalyq ýnıversıtetiniń stýdenti – volonter (aty-jónin aıtýdan bas tartty) bizdiń qoǵamǵa mádenıettiń jetispeıtinin, ómir súrý saltynyń tómendigin alǵa tartady. Stýdenttiń sózine sensek, ol kýá bolyp úlgergen shetelderdik turǵyndary óziniń salyǵyna salynǵan nemese ornatylǵan mundaı zattardy urlamaq túgili, ondaı oı olardyń basyna da kelmeıdi. Sebebi álgindeı ashyq qalǵan qudyqqa óziniń balasy túsip ketýi múmkin ekenin paıymdaıdy.
Byltyr bolǵan oqýshynyń óliminen keıin Garvard ýnıversıtetiniń túlegi Shyńǵys Muqan: «Osy oqıǵadan keıin qatty qınaldym. Sol qudyq bala qulap ketkenge deıin qansha kún ashyq turdy? Ol jerden neshe adam ótti? Kórdi. Ashyq tur. Biraq mán bermeıdi. Nemquraıdylyq. Bul nege alyp keledi?», deıdi. Onyń sońy nege alyp kelgenin qoǵam bolyp kórip otyrmyz. Al sarapshynyń aıtýynsha, qoǵamda qundylyqtar almasyp ketken. Ata Zańdaǵy «Memlekettiń basty baılyǵy – adam jáne adamnyń ómiri» dep bastalatyn sóz eskerile bermeıdi. Ár adamǵa osy sóz shynynda da qundy nemese is júzinde qoldanysta bolsa, ashyq qudyqty kórgen jan shamaly ýaqytyn qıyp, tıisti qyzmetkerler kelmeıinshe ketpeı turýy kerek.
Al qala turǵyny Eldos Qozyban úıindegi káriz qudyǵynyń qaqpaǵyn ashylyp-jabylatyndaı qylyp sementten quıǵanyn aıtady. Sonymen qatar ony jer betinen jarty metrge bıik, adam kózi kórip, baıqaı alatyndaı dóńes etip jasapty. Onyń oıynsha, mundaı qaqpaqtyń quny ákimdik ornatqan qaqpaqtarǵa qaraǵanda arzan shyǵady. Ol qazirgi zamanǵa saı bolmasa da, urlyqtan arylmaı otyrǵan elimizge qaqpaqtardy betonnan quıý kerek degen pikirdi qostaıdy. Ortalyqta bolmasa da, qary kúrelmeıtin, sýy tasyp jatatyn qala shetindegi kóshelerge, quzyrly organdardyń aıaǵy jedel jete bermeıtin jerlerge kerek-aq ádis dep oıladyq.
Já, qoǵam óz qazanymen qaınaı berer, alaıda sol ortaǵa yqpal etetin jaýapty mekemelerdiń jumysyn qaıda qoıamyz? Taǵy da ınternetti kezip júrgen jarnamalarǵa kóz júgirttik. Belorýssııa shyǵaratyn jáne Qazaqstanǵa jetkizýge bolatyn káriz qudyǵynyń qaqpaqtary 35 myńdaı, al ózimizde 27 myń teńge jobasynda baǵalandy. Orta eseppen kóterme baǵamen alǵanda 25 myń teńgeden keledi desek, Astanada joǵalǵan 5000 qaqpaqty ornyna keltirýge kemi 125 mln teńge qarajat kerek. Bul da bıýdjetten bólinedi. Árisi Elbasynyń, berisi Úkimettiń toqsan saıyn aqshany únemdeý tóńiregindegi tapsyrmasyna qyzmettik turǵyda jaýapkershilik, jaı ǵana adamgershilikke salsaq, janashyrlyqtyń joqtyǵy ashyq kórinedi.
Osy oraıda, Astana qalasy ákiminiń sońǵy oqıǵadan shyǵarǵan sheshimin, qolǵa alǵan sharasyn aıta keteıik. «Qudyqtardy salyp, ony ashyq qaldyrǵandarǵa qatysty túrli shara qabyldap jatyrmyz. Kommýnaldyq qyzmetter kún saıyn ony tekserip shyǵýy qajet. Osy ýaqyttyń ishinde ashyq jatqan myńdaǵan káriz qudyǵy anyqtalyp, barlyǵyn japtyq», degen B.Sultanov qala turǵyndary men qonaqtardan belsendilik tanytyp, quzyrly organdarǵa nemese «109» nómirine habarlasýdy surady. Sondaı-aq Elorda basshysy halyqqa esep berý jıynynda metall qabyldaıtyn oryndardy jabýǵa ýáde etti.
Iá, qalaı degenmen de bolashaq bir úıdiń egesi men shegesi bolar balalardyń aýyrmaı-syrqamaı qyrshynynan qıylýy kimge bolsyn ońaı tımesi anyq. Osyndaıda jıi qoıylatyn jáne siz ben bizge, barsha qoǵamǵa ortaq «Kim kináli?», «Qaıtpek kerek?» degen qos saýal bar. Saýaldyń sońyndaǵy zaýalyn salmaqtaı bilsek qanekı...
Aıdana ShOTBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»