AQSh-ta 2020 jyldyń 3 qarashasynda kezekti prezıdenttik saılaý ótetini belgili. Bul saıası shara nátıjesinde, eger Donald Tramp kelesi kezeńge óte almasa, eldiń 46-shy prezıdentiniń esimi belgili bolady.
Keler jyldyń álem boıynsha basty oqıǵalarynyń biri bolǵaly turǵan bul saılaýda baq synaýǵa bel baılap otyrǵandar men áli naqty bir sheshimge kele qoımaǵanymen, óz kandıdatýrasyn usynýǵa emeýrin tanytýshylar qatary az emes. Qazirdiń ózinde bulardyń uzyn sany 20-dan asyp otyr.
Qazirgi prezıdent D.Tramp bastaǵan osy quramnyń ishinde azýyn aıǵa bilegen belgili saıasatkerlerdiń, dáliregi AQSh qoǵamy men halyqaralyq qoǵamdastyqta joǵary bedelge ıe laıyqty tulǵalardyń sany basym.
AQSh-taǵy perzıdenttik saılaýda negizgi tartys ádettegideı respýblıkashylar men demokrattar arasynda ótetini belgili. Desek te eldegi úshinshi saıası uıym – 1971 jyly qurylyp, 1972 jyldan beri prezıdenttik saılaýǵa óz úmitkerin usynyp kele jatqan, 2016 jylǵy saılaýda buryn-sońdy bolmaǵan kórsetkishke qol jetkizgen (4 mln-nan astam daýys jınaǵan) Lıbertarıan partııasy atynan da synǵa túsýdi kózdep otyrǵandar bar ekenin aıta ketýimiz kerek.
Sońǵy derekterge qaraǵanda, ázirge AQSh-tyń Respýblıkalyq partııasy tarapynan kandıdat bolýǵa is basyndaǵy prezıdent D.Tramp, eks-gýbernator Ýılıam Ýeld jáne amerıkalyq saıasatker Djek Fellıýr talaptanýda. Al osy partııa atynan úmitker atanýdyń múmkindikterin taǵy 5 adam qarastyryp otyrǵan syńaıly. Olardyń arasynda gýbernatorlar Djon Keısık pen Larrı Hogan, eks-senatorlar Bob Korker men Djeff Fleık,1989-1993 jyldary AQSh vıse-prezıdenti apparatynyń basshysy bolǵan Ýılıam Krıstol bar. Bul tulǵalardyń qazirgi jaǵdaı boıynsha múmkindikterin esepke ala sóılesek, (eger respýblıkashylardyń arasynda D.Trampqa laıyqty qarsylas tabylmasa) partııaishilik tartysta AQSh-tyń 45-prezıdentiniń aldyna eshkim túse qoımaıtyn tárizdi. Demek, respýblıkashylar 2016 jylǵy tańdaýyn bul joly da qaıtalaýy ábden múmkin.
2016 jylǵy prezıdenttik saılaýda respýblıkashylarǵa ese jiberip, óz úmitkerin ótkize almaı qalǵan Demokratııalyq partııa tarapynan qazirgi kezde 7 tulǵa ózderin AQSh-tyń 46-shy prezıdenti bolýǵa laıyqty kórip otyr. Olar: senator Korı Býker, partııa jetekshileriniń biri, О́kilder palatasynyń músheleri Týlsı Gabbard pen Djon Deleını, eks-mınıstr Hýlıan Kastro, senatorlar Bernı Sanders pen Kamala Harrıs jáne jazýshy Marıanna Ýılıamson. Bularǵa qosa, Vashıngton shtatynyń gýbernatory Djeı Inslı men senator Elızabet Ýorren de óz baqtaryn synap kórýi múmkin. Sondaı-aq 2004 jylǵy saılaýda kishi D.Býshtan jeńilgen, 2013 jyldyń aqpan aıynan bastap 2017 jyldyń qańtaryna deıin AQSh Memlekettik hatshysy qyzmetin atqarǵan belgili saıasatker Djon Kerrı de aldaǵy saılaýǵa túsetin sekildi. Bizdiń bulaı deýimizge onyń taıaýda: «Men muny (saılaýǵa túsetinin) joqqa shyǵarmaımyn, eshteńeden bas tartpaımyn. Iá, bul jaıynda oılap júrmin», degen sózi sep bolyp tur. Alaıda, amerıkalyq saıasattanýshy ǵalymdar sońǵy 50 jylda eń tıimdi Memlekettik hatshy dep tanyǵan D.Kerrıdiń óz partııalastarynan qanshalyqty qoldaý tabatynyn dóp basyp aıtý qıyn. Bul týrasynda estigen D.Tramp Djon Kerrıdiń prezıdent qyzmetine saılanǵysy keletinin «sáttilik» depti.
Búginde AQSh-tyń kelesi prezıdenti kim bolatynyn boljaý qıyn... Ázirge respýblıkashylardan prezıdenttikke basty úmitker bolýǵa D.Tramp pen Massachýsets gýbernatory Ý.Ýeld talasady degen boljam bar. Al demokrattar arasyndaǵy basty saıası aıqasqa kimder túsetinin dóp basyp aıtý áli erterek. Qazirgi tańda Hılları Klınton únsiz, Djon Kerrıdiń joǵaryda aıtqan dúdámal pikirinen ózge eshqandaı kesimdi sheshimi bolmaı tur... Al AQSh-tyń, sondaı-aq óz partııalastary aldynda birshama salmaǵy bar senator, 77 jastaǵy Bernı Sanderstiń prezıdenttik saılaýǵa Vermont shtatynan kandıdat retinde qatysatynyn málimdegeni birinshi kezekte demokrattardyń ishindegi tartystyń bir laıyqty keıipkerin anyqtap bergendeı. Eske sala keteıik, B.Sanders 2016 jyly prezıdenttik saılaý naýqanyna úmitker retinde qatysyp, jeme-jemge kelgende Hılları Klınton hanymǵa jolyn bergen-di.
Qoryta aıtqanda, álemdegi eń alpaýyt memleket – AQSh-tyń maqtaýdy da, dattaýdy da az estip júrmegen qazirgi prezıdentiniń ekinshi kezeńge saılanar, saılanbasyn nemese AQSh-tyń 46-shy basshysy kim bolatynyn ýaqyt ózi kórsetedi.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»