Beısenbi, 21 maýsym 2012 7:43
Jyl saıyn júre paıda bolǵan ımmýn tapshylyǵy sındromy (JITS) qurbandaryn Dúnıejúzilik eske alý kúni atap ótiledi. Bul jolǵy eske alý «Densaýlyǵymyz ben abyroıymyzdy birge kótereıik» degen taqyrypta uıymdastyryldy.
Aksııany ótkizýdiń maqsaty JITS-tan qaıtys bolǵan adamdardyń problemalaryna álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarý, sondaı-aq jynystyq qatynas tártibin saqtamaıtyn jáne esirtki tutynatyn adam-dardyń aýyrý múmkindigi joǵary ekenin halyqtyń esine salý bolyp tabylady.
Beısenbi, 21 maýsym 2012 7:43
Jyl saıyn júre paıda bolǵan ımmýn tapshylyǵy sındromy (JITS) qurbandaryn Dúnıejúzilik eske alý kúni atap ótiledi. Bul jolǵy eske alý «Densaýlyǵymyz ben abyroıymyzdy birge kótereıik» degen taqyrypta uıymdastyryldy.
Aksııany ótkizýdiń maqsaty JITS-tan qaıtys bolǵan adamdardyń problemalaryna álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn aýdarý, sondaı-aq jynystyq qatynas tártibin saqtamaıtyn jáne esirtki tutynatyn adam-dardyń aýyrý múmkindigi joǵary ekenin halyqtyń esine salý bolyp tabylady.
Adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsy (AITV) men júre paıda bolǵan ımmýn tapshylyǵy sındromy (JITS) týraly osydan 20 jyldan astam ýaqyt buryn aıtyla bastady. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń basynda medısınalyq jýrnaldarda gomoseksýalısterdiń arasynda anyqtalǵan aýrýdyń belgileri sıpattalyp, sondaı-aq nashaqorlardyń ortaq shprısti paıdalanǵany týraly maqalalar jarııalandy.
Júre paıda bolǵan ımmýn tapshylyǵynyń sındromy, kóbine JITS retinde tanymal, adamzattyń edáýir kóp bóliginiń ómirine qaýip tóndiredi. JITS-tyń qozdyrýshysy AITV (adamnyń ımmýn tapshylyǵynyń vırýsy). Bul ataý 1986 jyly JITS týdyrýshy vırýstyń belgisi úshin termın retinde qabyldandy.
Adamnyń ımmýn tapshylyǵy vırýsynyń kólemi jahandyq sıpatqa ıe jáne kóptegen álem elderiniń áleýmettik ekonomıkalyq damýyna shynymen qaýip tóndirip otyr. Vırýs sırkýlıasııasy nashaqorlar ortasynan shyǵyp, birte-birte damýdyń jańa satysyna ótkeni, onyń ishinde áıelderdiń úles salmaǵynyń artqany týraly da derekter bar.
Álemde AITV juqtyrǵandardy kemsitýshilik baıqalady. AITV juqtyrǵandardyń quqyǵy jıi buzylady: olardy jumysqa qabyldamaıdy, balalardy mektepke deıingi mekemelerge ornalastyrý qıyn.
Búgingi kúnge deıin JITS vırýsyna qatysty biraz jaılardyń beti ashyldy desek te, jumbaq jaılar da az emes. AITV tosynnan paıda bolady ári tez taraıdy. Áli kúnge deıin onyń paıda bolý sebebi de anyqtalǵan joq.
Biz AITV-nyń qan quıý kezinde juǵatynyn bilemiz. Sol sııaqty aǵzanyń túrli bıologııalyq suıyqtyqtary arqyly, organdar men tinderdi almastyrý barysynda qaýip kúsheıedi. AITV juqtyrý oqıǵasy búırek almastyrý kezinde, sondaı-aq donorlardan ekstrakorporaldy uryqtandyrý kezinde oryn alǵan faktiler de bar.
AITV birden paıda bolmaıdy, onyń alǵashqy belgileri juqtyrǵanan keıin 3-6 aı ótken soń ǵana bilinedi. Buǵan deıin adam ózin jaqsy sezinip, aýrýdyń belgisin baıqamaıdy da. Biz ózimizdi jáne jaqyndarymyzdy osy dertten qorǵaý úshin barlyq sharalardy jasaýymyz qajet. Al, qoǵamnyń mindeti – AITV juqtyrǵan adamdarǵa tolyqqandy ómir súrý jaǵdaıyn jasaý, olarǵa qatysty ár túrli formadaǵy kemsitýlerge jol bermeý.
Álemde barlyǵy 40 mıllıonǵa jýyq adam osy dertke shaldyqqan. Olardyń úshten ekisinen kóbi afrıkalyqtar. Bul jerde indet 1970 jyldardyń sońynda – 1980 jyldardyń basynda paıda boldy. AITV/JITS jónindegi BUU (IýNEIDS) jáne Búkilálemdik densaýlyq saqtaý uıymymen (BUD) birlesken baǵdarlamasynyń baǵalaýy boıynsha, álemde AITV juqtyrǵan jáne JITS-qa baılanysty 25 mıllıonnan astam adam qaıtys bolǵan.
Elimizde osy jyldyń 1-shi mamyryna deıingi derek boıynsha AITV juqtyrǵan 18 459 jáne JITS-pen aýyratyn 1 561 naýqas tirkeldi. AITV-ǵa oń nátıjeli statýspen tirkelgen adamdardyń 47,5 paıyzy 15-29 aralyǵyndaǵy jastar. Astana qalasynda AITV juqpasyna qatysty 520 oqıǵa tirkelgen. 100 myń turǵynǵa kórsetkish 71,4 qurady. Sońǵy ýaqytta AITV-nyń jynystyq jolmen berilýiniń úles salmaǵy juqtyrǵandar sanyna áıelderdiń tartylýy esebinen artqany baıqalady. Taǵy bir aıta keterlik jaı, bul aýrý áıelderde kóbirek kezdesip otyr. 14 jasqa deıingi balalar arasynda AITV juqpasynyń 4 oqıǵasy tirkeldi.
Osy jyldyń «Densaýlyǵymyz ben abyroıymyzdy birge kótereıik» urany kezdeısoq emes. Tek qana birlesken kúsh arqyly indetti toqtatýǵa bolady.
Saltanat MÝSINA,
JITS-tyń aldyn alý jáne oǵan qarsy bas dárigeriniń orynbasary.
Astana.