Tirshilikte bolmaı turmaıtyn nárse – qaldyqtar. Onyń túri men qorshaǵan ortaǵa qaýpi qanshalyqty mańyzdy bolsa, der kezinde tazartyp, joıyp otyrý da úlken jumysty qajet etedi.
Turmystyq qatty qaldyqtardyń quramyna taǵam qaldyqtary, qaǵaz, metall synyqtary, rezeńke, shyny, aǵash, mata jáne plastık, sıntetıkalyq qaldyqtar kiredi. Atmosferalyq tunbalar, kún jylýy, qoqystardyń órt saldarynan erýi turmystyq qatty qaldyqtar polıgondarynda fızıka-hımııalyq jáne bıohımııalyq úrdisterdiń júrýine áserin tıgizedi. Iаǵnı, qaldyqtardy saqtaǵanda suıyq, qatty jáne gaz tárizdi kóptegen ýly hımıkattar paıda bolady. Bul bıosferaǵa jáne adamzat ómirine úlken qaýip tóndiredi, qoqystardyń qorshaǵan ortaǵa bıogendik áseriniń nátıjesinde jándikter, qustar, kemirgishter arqyly bakterııalar men vırýstar úlken qashyqtyqtarǵa taraıdy. Sondaı-aq mamandardyń aıtýynsha, suıyq ónerkásiptik jáne turmystyq qaldyqtar topyraq jáne ósimdik qabatyn, jer asty sýlaryn ýly zattarmen joǵary deńgeıde konsentrasııalaıdy. Sol sebepti qorshaǵan ortadaǵy qoqystardy qadaǵalaý, onyń zańǵa saı belgilengen oryndarǵa tógilýi men tazalanýyn uıymdastyrý jumystary asa mańyzdy.
Alaıda, byltyr Energetıka mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha «Qazaqstan ǵarysh sapary UK» AQ júrgizgen kosmostyq túsirilim nátıjesinde Mańǵystaý oblysy boıynsha 151 jerde ruqsatsyz jatqan turmystyq qaldyqtar anyqtaldy. Onyń arasynda Aqtaý qalasyna 58 jer, Munaıly aýdanyna 34 jer, Túpqaraǵan aýdanyna 40 jer jáne 19 jeke jáne zańdy tulǵalarǵa tıesili. Quzyrly oryndardyń tıisti tazalaý sharalaryn júrgizýi nátıjesinde qazir 48 jerde ornalasqan turmystyq qaldyqtar, naqtyraq aıtsaq Munaıly aýdany 20, Túpqaraǵan aýdany 9 jáne jeke jáne zańdy tulǵalarǵa qatysty 19 jer tolyǵymen tazalandy.
Mańǵystaý oblysynda qaldyqtardyń óz dárejesinde ıgerilýine keri áser etetin negizgi faktorlar – halyqtyń tyǵyzdyǵynyń tómendigi, eldi mekenderdiń bir-birinen jáne oblys ortalyǵynan qashyqtyǵy, tehnıkalyq jabdyqtalýdyń jetkiliksizdigi. Osy ózekti máseleni turǵyndar arasynda qatty turmystyq qaldyqtardy túrine qaraı bólektep jınaýdy keńinen engizý, qaıta óńdeý men qaıta kádege jaratýdyń, qaldyqtardy jaǵýǵa arnalǵan zamanaýı peshterdiń qaýipsiz jańa ádisterin, qatty turmystyq qaldyqtar polıgonynyń zamanaýı ınjenerlik ádisterin engizý arqyly oń sheshimin tabý kózdelýde. Sondaı-aq turmystyq qatty qaldyqtardy tıimdi, zamanaýı ıgerý shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin keńinen tartýdy, bıýdjet qarajatyn únemdi paıdalanýdy talap etedi.
Oblys eldi mekenderindegi turmystyq qatty qaldyqtardyń biraz bóligi arnaıy salynǵan, sanıtarlyq talaptarǵa saı 8 polıgonda ornalasady, Mańǵystaý oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń málimetinshe, onda 2018 jyly 182 323 tonna qaldyq jınaldy, onyń 22 871 tonnasy, nemese 12,5%-y suryptalyp, kádege jaratyldy. Sondaı-aq tutyný qaldyqtaryn jınaý polıgondary Aqtaý, Jańaózen, Fort-Shevchenko qalalarynda, Beıneý, Kuryk, Jetibaı, Shetpe aýyldarynda, Qalamqas ken oryndarynda ornalasqan.
Qaldyqtardy polıgonǵa kómý qaldyqtardy joıýdyń negizgi ádisi emes. Demek, qoqystan qutylýdyń qosymsha joly qandaı? Bul – qoqysty óńdeý. Bul turǵyda Jańaózen qalasynda jyldyq qýaty 50 myń tonna qoqys óńdeıtin zaýyt 2014 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap jumys isteıdi. Sonymen qatar oblysta qaldyqtardy bólektep jınaýmen qazir 7 mekeme aınalysady. Byltyr jyly Munaıly aýdany Basqudyq eldi mekeniniń irgesinde ornalasqan «AqtaýTazaQala» JShS qýaty jylyna 50 myń tonna qaldyqtardy suryptaý stansasyn iske qosty jáne atalǵan aýdanda «Aqtaý vtorsyre» JShS turmystyq qatty qaldyqtardy suryptaý jáne kádege jaratý kishi zaýytyn ashý maqsatynda arnaıy qurylǵylaryn ornalastyrdy.
Qazir memlekettik ekologııalyq ruqsat qujattaryn resimdeý baǵytynda jumys isteýde.
Aqtaý qalasynda synapquramdy shamdar men qurylǵylardy jınaýǵa arnalǵan arnaıy 27 konteıner ornatylyp, byltyr 65 853 synap quramdy shamdar kádege jaratyldy. Buryn paıdalanýda bolǵan synaby bar shamdarmen jumys isteý qaýipsizdigin nasıhattaý jáne halyqty habardar etý jumystary júrgizilýde.
Sondaı-aq ólkeniń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin halyqqa ekologııalyq bilim men tárbıe berýge kóńil bólinip, túrli sharalar ótkizilýde. Qaldyqtardy tıisti oryndarǵa tastap, qorshaǵan ortany qoqyspen tumshalamaýǵa turǵyndar óz jaýapkershiligin sezinbeıinshe, bul baǵyttaǵy jumystardyń tolastamaıtyny, tipti qaýipsizdikti, jedeldikti talap etetin zamanaýı jetistikterdi qajet etetini belgili.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy