Qazaq jerindegi berekeli ómir – bul ertegi emes!

Qazaq jerindegi berekeli ómir – bul ertegi emes!

Beısenbi, 26 shilde 2012 7:47

Jýyrda biz qazaq jerindegi taǵdyrlas, tarıhy uqsas túrik halqynyń ókili, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy «Ahyska» túrik etnomádenı birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Shahısmaıl ASIEVTI áńgimege tartqan edik. Ol kisi kúrdeli ómirimiz ben keleli tirshiligimizdiń qarapaıym formýlasyn meılinshe qara sózben jetkizýge tyrysyp, árbir qazaqstandyq uǵyna alatyndaı áńgime qozǵady.

Beısenbi, 26 shilde 2012 7:47

Jýyrda biz qazaq jerindegi taǵdyrlas, tarıhy uqsas túrik halqynyń ókili, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy «Ahyska» túrik etnomádenı birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Shahısmaıl ASIEVTI áńgimege tartqan edik. Ol kisi kúrdeli ómirimiz ben keleli tirshiligimizdiń qarapaıym formýlasyn meılinshe qara sózben jetkizýge tyrysyp, árbir qazaqstandyq uǵyna alatyndaı áńgime qozǵady.

– Shahısmaıl aǵa, jıyrma jyldyq belestiń bederindegi Qazaq eli týralysizden suraı qalsa, ne aıtqan bolar edińiz?

– Táýelsizdikke qol jetkizgen 20 jyldyń ishinde elimiz úlken jetistikterge jetip, kóp ózgeris­terdi bastan keshirgenine kýámiz. Derbes el retinde óz tizginin qo­lyna alǵan Qazaq eliniń áý bastaǵy ustanǵan saıasatynyń tek Qazaq­standy meken etken 130-dan astam túrli ult ókilderiniń ǵana emes, jalpy adamzattyń tynysh­tyǵy men damýyn kózdegen ıgi nıet ekendigine búgingi nátıje­lerge qol jetkizý arqyly kúlli álem tánti bolyp otyr. Qudaıǵa shúkir, qazaqstandy qazirde álem moıyndady. Dúnıejúzilik, ha­lyq­­­aralyq iri qaýymdastyqtarǵa múshe bolyp qana qoımaı, sondaı úlken min­berlerden jalpy adam­zattyq má­selelerdi qozǵap, ǵa­lam­dyq múd­deli isterdiń basy-qasynda júrý – kez kelgen mem­lekettiń basyna qona bermeıtin baq. Árıne, munyń bári erteńgi kúndi boljaı biletin, keń aýqym­da paıym jasap, jas memleketti damyǵan qoǵam­darǵa moıyndata alatyn basshy­nyń us­tanǵan syndarly saıasatymen baılanysty.

Álemdi sharpyǵan ekonomı­ka­lyq daǵdarys alyp memleket­ter­diń ózinde memleketishilik ke­leńsiz­dikterdi týdyrdy. Dúnıe­jú­zilik saıası jáne ekonomıkalyq júıege ózindik yqpaly bar elder­diń ózi amalsyzdan álemge tanymal iri zaýyttaryn jaýyp jatqan kezde, Qa­zaqstanda halyq­ty jumys­pen qam­tý úshin jańa jumys oryndaryn ashý saıasaty qarqyndy júrgizilip jatty. Ras, daǵdarys­tyń syzy bizge de tı­genimen, el bolyp es jııý jolynda barsha­myzdyń basymyzdy qo­syp, bir múddege jumyl­dyra bilý úshin sheber saıasatkerlik qabilet­tiń kerek ekendigin moıyndaý qajet.

– Alaıda, egemen el boldyq degen tustakánigi saıası qaı­rat­kerler de, belgilisarapshylar da búgingi kúndi boljaıalmaı, senimsizdik tanytyp edi ǵoı…

– Elbasymyz kishi jáne orta kásipkerlikti damytý týraly tapsyrma berip, ár aımaqta iri jobalardy qolǵa alý, turǵyn úı máse­lesi tóńiregindegi túıindi másele­lerge tikeleı yqpal etip jatqanda, bylaıǵy jurttyń ol ispen sharýasy bolmady. Buqara­lyq aqparat quraldaryna úńilse­ńiz, kóretinińiz ereýilge shyqqan kenshiler, jala­qy­syn kóterýdi talap etken muǵa­limder men dári­gerler, azyq-túlik baǵasy men zeınetkerlerdiń jeńil­dikteri se­kil­di tek kózge kórinip turǵan qıynshylyqpen áýre bolyp jat­qan qoǵam men ýádeni úıip-tógip beretin basshylardy ǵana kórýshi edik. Mundaı jaǵdaı tek bizde ǵana emes, taǵdyrlas respýb­lıkalardyń barlyǵynyń basynan keshken kúı ekeni taǵy da ras. Sol kezde Nursultan Nazar­baev­tyń táýekel etken isteriniń, batyl bas­taǵan baǵytynyń osy kúnge qa­byr­ǵa­myzdy setinetpeı, qaıma­ǵy­myzdy shaıqaltpaı jetý úshin ja­salǵan qadam ekenine, Qazaq eliniń erteńi ne bolar eken dep ishten de, syrttan da synaı qarap otyrǵan kúlli jahan aldynda abyroıymyz asqaq, júzi­miz jarqyn bolýǵa ba­ǵyt­­talǵan ustanym eke­nine kóbi­mizdiń óre­miz jete de bermepti.

Astana tórinen boı kótergen Beıbitshilik jáne kelisim saraıy búginde adamzat ıgiligi úshin qyz­met etip tur. Barlyq din ókil­deriniń basyn qosyp, bir shańy­raqtyń astynda mámileli áńgi­mege jınaý azýy alty qarys alyp derjavalardyń oıyna kir­me­gen is edi. Aqparattyq maıdan­nyń nátı­jesinde qyrǵı-qabaq bolyp kelgen barsha dinı konfessııalar ókilde­riniń Astanaǵa kelgende rýhanı túsinistik taýyp, adam balasynyń kóńili kókseıtin pikirlerin ortaǵa salýy, keleshek urpaqtyń beıbit ómiri jolynda pátýalasýy Qazaq­stannyń jáne qazaq halqymen nıet qosyp otyr­ǵan dini bir, tili bir, taǵdy­ry bir barlyq musylman qoǵamy­nyń da jetistigi. Barsha­myzǵa ortaq abyroıly, aıbyndy ister atqaryp otyrǵan, joǵy­myzdy tú­gendep, barymyzdy bıik­ke shyǵa­ra biletin Qazaq eli men onyń basshysyna, atajurttaǵy qany bir, jany bir qazaq baýyrla­rymyzǵa alǵysymyz sheksiz, tile­gimiz túzý. Osy nıetimizdiń aıǵa­ǵy ispetti, Qazaqstan memleketi óziniń táýel­sizdigin jarııalaǵanda eń al­ǵashqy bolyp túbi bir túrik jurty, onyń ishinde Túrik memle­keti sheksiz qýan­­­ǵany belgili. Tarıh taqtasyna beder salǵan sol kezden beri baýyrlas eki el men onyń prezı­dent­teri tyǵyz qa­rym-qaty­nasyn ny­ǵaıtyp, ózara tatýly­ǵymen elge úlgi bolyp keledi. Qazaq jerindegi túrik dıasporasy óziniń ótkenin umyt­qan emes. Bizdiń ata-babalarymyz taǵdyr­dyń tal­qysymen osy elge, osy jerge tap boldy. Je­ri de, júregi de keń qazaq ulty bizge pana bolyp, óz balasyndaı baýyryna tart­ty. Bir ǵana túrik ulty emes, Qazaqstandaǵy barsha ult ókilde­rin bóle-jarmaı qabyl alǵan qa­zaqtar álemge rýhanııat pen bere­keliliktiń, turaq­tylyq pen damý­dyń úlgisi retinde maǵ­lum boldy. Qolyndaǵy bir úzim nanyn ózgemen bólip jegen, bas­qanyń qı­yn­shylyǵyn birge bó­lis­ken qazaqy peıilge Alla Taǵala da suńǵyla basshy berip, memleketin mártebeli etti. Bir kezderi babalary aryp-ashyp qa­zaq dalasyna jetken­der­diń búgin­gi balalary «Qazaqstan – meniń Otanym!» dep senimdi aıtatyn boldy. Tarıhı otanyna ketkender qazaqtyń dámi tartyp, qaıta kóship kelýde. Eger bul el jaman bolsa, sóıter me edi?!

– Qazaq jerindegi túrli ult ókilderi ortaq Otanymyzdyń kórkeıýine úlesqosyp jatyr. Baýyrlas túrik aǵaıyndardyń ne qosary bar?

– Elbasy Joldaýy barshamyz­dyń ustanar baǵytymyzǵa, tir­shilik eter qaǵıdamyzǵa aınaldy. Bıik minberden aıtylǵan resmı málimet emes, árbir qazaqstan­dyq­ty buralań jolǵa túsirmeı, jar­qyn bolashaqqa bastaıtyn tarıhı baǵdarshysy ekenine kózimiz jetip otyrǵandyqtan da, Elbasy­nyń ár jylda Qazaqstan halqyna jasaǵan Joldaýyn ómirlik usta­nym etip alýdamyz. Keńes dáýi­rinde shaǵyn otbasylyq turǵyda ǵana atap ótip, keńinen kórsete almaǵan ulttyq merekelerimiz, salt-dástúrle­rimiz­di búginde jarııa túrde, el bolyp, Qazaqstan jurt­shylyǵy bir otbasy múshe­le­rindeı emen-jarqyn merekelep kelemiz. Osynyń bar­lyǵy – shynaıy demokratııa­lyq durys baǵ­dardyń jemisi. Qarııa­larymyz bizdiń bú­gingi ómirimizdi arman etip keldi. Osy kúnimizdi kórip olar táýbe etedi.

Túrik halqy, qazaq jerindegi túrik etnomádenı birlestigi de barynsha Qazaqstannyń gúlde­nýine úles qosýǵa asa yntaly. Osy kúnge deıin biz qazaq jeriniń ár aımaq­tarynda 32 qazaq-túrik lıseıin ashýǵa uıytqy boldyq. Sonyń biri, jýyrda ǵana Talǵar qalasynda az qamtylǵan otbasylar úshin 480 oryndyq oqý ordasyn halyq ıgi­ligine qostyq. Bul – Qazaqstan halqy Assambleıasy janyndaǵy «Ahyska» túrik etno­mádenı bir­les­­tiginiń basshysy Zııatdın Kasa­nov­tyń Túrkııa premer-mınıstri Redjep Erdo­ǵanmen bolǵan kezde­sýinen keıin iske asqan shara. Buǵan deıin bul mektepke 146 oqýshy qabyldan­dy. Jetpiske tarta ult­tyń ókili bilim alyp otyr­ǵan bul oqý ordasynyń aýqymyn úlkeıte berýdi, bilimdi, elin súı­gish jas talaptarmen Qazaqstan azamat­tary­nyń sanyn arttyrýdy kóz­dep otyrǵan jaıymyz bar. Nazarbaev ýnıversıtetiniń talaptaryna saı bilimmen oqýǵa qabyl­danǵan túlekterdiń denin bizdiń lıseıdi bitirgen jastar qu­raı­tynyn maqta­nyshpen aıta ketkendi jón kórip otyrmyn. Bu­dan ózge Talǵar qala­sy aýmaǵyn­da balabaq­shasy, sport­tyq-sa­ýyq­tyrý keshe­nimen jabdyq­tal­ǵan «Altynsaı» atty mádenı ortalyq ashýdy josparlap otyrmyz. Odan bólek, jyl saıyn 45-50 adamdy ortalyq­tyń qarjylaı kómegimen qajy­lyqqa aparý isin de jolǵa qoıdyq.

– Qazaqstan halqy Assambleıasy qazaq jerindegi ózge ult­tardyńshoǵyrlanǵan jeri ǵana emes, memlekettiń bir bólshegind­eı bolyp kettidesek, artyq aıt­qany­myz bolmas. Kóńildi qozǵap, kóz jetken jerdegibarlyq is-sharanyń basynan etnomádenı or­talyq­tardyń ókilderinbaıqap qalyp jatamyz…

– Elimizdegi árbir qýanysh, árbir kezdeısoq jáıtti bir sha­ńyraq astynda bolǵannan keıin birge kóterisý barlyǵymyzdyń boryshymyz. Jýyrda Qazaqstan hal­qy Assambleıasy Tóraǵasy­nyń orynbasary Eraly Toǵja­nov bas­taǵan top, elimizdegi etno­mádenı birlestikteriniń ókilderi tabıǵı zardap shekken Ońtústik Qazaqstan oblysynda issaparmen boldyq. Sý kóshkini júrip ótken 4 aýdannyń halqymen kezdesip, qo­ly­myzdan kelgen kómekti, rýhanı demeýdi bildirip, azamattyq boryshymyzdy tanytyp qaıt­tyq. Mu­nyń barly­ǵy qazaq hal­qyna, qazaq eliniń basshylyǵyna kórsetken qurmeti­miz jáne eldegi turaqtylyq pen tatýlyqty saq­taýǵa qosqan kish­kene de bolsa úlesimiz dep oılaımyn.

El ishindegi rýhanı-dinı saýatty kóterýge qosqan úlesimiz retinde 23 meshit ashqanymyzdy jáne ol dinı ordalarda din Islammen qatar salamatty ómirdi nasıhattap jatqan Qazaqstannyń ortaq múddesine qyzmet kórsete­tin saýatty maman­darymyzdyń barshy­ly­ǵy da qýanysh týǵyza­dy. Biz sanaly da, sapaly eldiń múshesimiz! Sondyq­tan da, qazirgi tańda qıt etse «Islam terro­rızmi» dep dinimiz ben dilimizge, tegimiz ben túrimizge qara kúıe jaqqysy kelip otyrǵan keri­tart­pa topqa úlken soqqy bolardaı berer jaýabymyz – biz Qazaqstan eliniń beıbit te baýyrmal azamatymyz, bizdiń qoǵam­da, bizdiń túsinikte ondaı aıdap­sal­ǵysh múddege oryn joq degimiz keledi.

«Ahyska» etnomádenı birles­tigi aıasynda 17 sporttyq zal jas urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin óz jumysyn tolassyz uıym­dasty­ryp keledi, sondaı-aq memlekettik til – qazaq tiliniń aýqymyn ke­ńeıtý sharasyna da atsalysyp, jyl boıy bizder «Qa­zaq tilin jáne memlekettik tildi úırený» sharasyn ótkizip kelemiz. Máselen, ótken 2011 jylǵy biz ótkizgen Almaty qala­sy boıynsha memlekettik tildi meńgerý sheberligi saıysynda aýǵan ultynyń ókili bas júldeni ıemdendi, birinshi orynǵa besinshi synyp oqýshysy grek ultynyń ókili ıe boldy. Biz óz kezegimizde memlekettik tildi meńgerip, otanyna degen súıispenshiligi men diline qosqan úlesi úshin osy azamattardy baǵaly syılyqtarmen mara­pat­tadyq. Sporttyq saıys túrle­rinen bizdiń etnomádenı ortalyq jyl saıyn kóptegen sharalar uıymdas­tyryp otyrady. Sonyń barly­ǵyna da jergilikti basqarý orta­lyqtary bizge óz kómegin tanytyp, el jastarynyń salamatty ómir súrýine jaǵdaı­dyń barynsha ja­sal­ǵandyǵyna keń jol ashýda.

– Túrli ult pen ulystyń ortaq úıindeı, tili, túri bólek bolsa da tilegi bir jurtty uıy­typ otyrǵan Qazaqstan hal­qy Assambleıasy sizdiń kóz­qara­sy­ńyzda qandaı qurylym?

– Qazaqstannyń demokra­tııa­lyq ustanymy búginde TMD qu­ramyn­daǵy elderdi asa qyzyq­tyryp otyrǵanyn aıta ketke­nimiz jón. Taǵdyrlas, kórshiles elder bizdiń júıemizdi óz el­derindegi ultara­lyq tatýlyqqa kepil bolady degen senimmen jón-joba su­rap otyr. Egemendik alǵan kór­shiles elder áý bastan tikeleı ulttyq máseleler­men aınalysyp, jalpy­halyqtyq, taǵ­dyrlas etnostar má­se­lesin aqsat­qandyǵynan ishki saıası ahýalyna ultaralyq qaty­nastyń yq­paly tıetindigin búgin baıqap otyrǵandaı. Ekono­mıkalyq qys­paqtan azat bolýmen qatar, rý­hanı-mádenı tepe-teń­digimizdi saq­taı bilýimizdiń arqa­synda by­laıǵy jurtqa úlgi bolýymyz, bul da aýyz toltyryp aı­týǵa turarlyq jetis­tik dep tolyq maqtana alamyn. Sondyqtan da Qazaqstan halqy Assambleıasy, ony ómirge keltirip, júzege asyr­ǵan basshysy Nursul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń júz otyzdan asa ult ókilin bir múdde aıasynda biriktire bilýi, sóz joq, «qazaq­standyq qubylys».

Áńgimelesken Qanat ESKENDIR,«Egemen Qazaqstan».Almaty.