Shırek ǵasyrdan artyq ýaqyt buryn qazaq halqy ata-babamyz armandaǵan táýelsizdikke ıe boldy. Elimiz Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń basqarýymen demokratııasy turǵylyqty, naryqtyq qatynastary damyp kele jatqan, álemdegi elderdiń arasynda óziniń bólek orny bar memleketke aınalyp otyr. Sol qıyn-qystaý kezeńderde egemendigimizdiń alǵashqy jyldarynan bastap elimizdiń ekonomıkasynyń damýyna, áleýmettik jaǵdaılardyń qalyptasýyna óziniń qomaqty úlesin qosqan aldyńǵy býyn aǵalardyń biri, tipti biregeıi, tulǵaly azamat Hamıt Qoshanuly Raqyshev edi. О́kinishke qaraı, ol ómirden erte ozdy. Ortamyzda júrgende bıyl 70 jasqa tolatyn edi.
Belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Hamıt Raqyshev Almaty oblysy, Qaskeleń aýdany Abaı aýylynda sharýa otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi Qoshan Raqyshev aýyldaǵy keńsharda jumysshy, malshy, sheshesi Maǵrıpa úlken otbasynyń uıytqysy bolǵan. Olar segiz balany dúnıege ákelgen ardaqty jandar edi. Raqyshevtar áýleti el arasynda ózderiniń eńbekterimen, halyqqa jasaǵan qyzmetterimen, ornatqan durys qarym-qatynastarymen syıly otbasy. Hamıt Qoshanuly 1973 jyly Almatydaǵy qurylys tehnıkýmyn bitirip, týǵan aýyly Abaı atyndaǵy sovhozda qurylysshy bolyp jumysqa qabyldanady, kóp uzamaı sheber qyzmetine bekitiledi. Sodan keıingi jyldary aǵa ınjener, aǵa prorab bolyp, ózin jan-jaqty daıyndalǵan isker maman ekenin kórsetedi. Alǵyr azamattyń erekshe qabiletin baıqaǵan aýdan basshylary ony Abaı atyndaǵy qus fabrıkasy dırektorynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaıdy. Ol 1981-1983 jyldary Qaskeleń aýdany Lenın keńshary tutynýshylar qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary, Úlken Almaty keńshary tutynýshylar qoǵamynyń tóraǵasy, Ile aýdandyq tutynýshylar qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary boldy. 1983 jyldan bastap Hamıt Qoshanuly Shamalǵan keńshary tutynýshylar odaǵynyń tóraǵasy, 1984-1986 jyldary Jambyl aýdanynyń tutynýshylar odaǵynyń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Osy kezderde Hamıt Qoshanuly halyqtyń bel ortasynda bolyp, óziniń uıymdastyrýshylyq qabiletterin kórsetip, eli úshin aıanbaı eńbek etetin jan ekenin tanyta bildi. Úlken júrekti azamattyń istegen jaqsy isterin, elge jasaǵan qamqorlyqtaryn sol kezderde birge qyzmet istegen aǵa býyn ókilderi áli kúnge deıin esterinen shyǵarmaı, tolǵanyspen aıtatynyn óz qulaǵymmen estip júrmin.
Qasıet qonyp, qut daryǵan Jambyl aýdanynda qyzmette bolǵanda Hamıt Qoshanuly oblys, respýblıka basshylarynyń kózderine ilinip, keleshek ómirine úlken joldama alǵan edi. 1986 jyly abzal azamat Saryarqanyń tósinde jaıǵasqan, jańadan qurylyp, qarqyndap damyp kele jatqan qazaqtyń kıeli mekeni Jezqazǵan oblysynda tutynýshylar qoǵamynyń tóraǵasy bolyp saılandy. 1988-1990 jyldary Jezqazǵan oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqardy. 1990 jyly Almaty qalasyndaǵy Respýblıkalyq ortalyq partııa komıtetiniń demalys úıiniń dırektory qyzmetine jumysqa jiberiledi. Sodan soń Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti men Mınıstrler Kabınetiniń saýda bóliminiń basqarýshysy laýazymyna taǵaıyndalady. Qazaqstan Respýblıkasy bas tekserýshi ınspeksııasynyń memlekettik ınspektory qyzmetin atqarady. 1993 jyly Hamıt Qoshanuly el Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sheshimimen Qazaqstan Respýblıkasynyń jańadan qurylǵan Saýda-ónerkásip palatasy Prezıdıýmynyń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyndaldy. Jańadan táýelsizdik alǵan memleket úshin atalǵan palatanyń aldynda kóptegen jaýapty mindetter, halyqaralyq deńgeıde sheshetin kúrdeli máseleler turǵan edi. Osy qyzmette atpal azamat 14 jyldan astam ýaqyt qyzmet etip, ómiriniń sońyna deıin barlyq kúsh-jigerin aıamaı ter tókti.
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, general-leıtenant Amangeldi Shabdarbaev Hamıt Qoshanulymen jas kezinen birge ósken. Onyń aıtýynsha, Hamıt zamandasy jas kezinen óte zerek, alǵyrlyǵymen kózge túsken. О́se kele týǵan aýylynyń kórkeıip, damýyna óziniń qosqan sheksiz úlesi bir tóbe. Onyń dostarynyń, jerlesteriniń arasynda shoqtyǵy bıik, bedeldi, úlken abyroı ıesi bolǵanyn eshkim esinen shyǵarǵan emes. Talantty azamat ekeýi jas kezderinen bastap aýylda sportpen aınalysyp, ásirese, voleıbol seksııasynda birge daıyndalǵan, alǵy shepte bolsa, tabıǵı qaısar minezine saı Hamıt komandada únemi shabýylshy shebinde atoılap júrgen. Keıingi jyldary Hamıt dosynyń Almatyda «Dınamo» sport qoǵamynda voleıbol seksııasynda jattyǵýlaryn jalǵastyryp, komanda quramynda úlken jetistikterge jetkenin, onyń sport sheberi bolǵanyn maqtanyshpen esine alady. Amangeldi Smaǵululy Hamıt ekeýi sol kezderde Eýropada eki dúrkin jeńimpaz bolǵan almatylyq «Býrevestnık» voleıbol komandasynyń quramynda oınaýdy armandaǵan da. Hamıttiń velosıped sportymen de aınalysyp, júldeli bolǵany da zamandastarynyń esinde. Amangeldi Shabdarbaevtyń uıymdastyrýymen Hamıt Qoshanulyn eske alý maqsatynda ol oqyǵan mektepke jáne kezinde otbasy turǵan kóshege onyń atyn berý usynystary memlekettik organdarǵa tapsyryldy. Kúni búgin ol usynys qoldaý kórip, iske assa nur ústine nur bolar edi.
Kezinde Jezqazǵan oblystyq tutynýshylar qoǵamyn Hamekeńnen soń basqarǵan, Arqadan shyqqan elimizdiń bedeldi azamaty Senbaı Japparov bizdiń keıipkerimiz týraly jazylaıyn dep jatqan jańa kitapqa birinshi bolyp óziniń estelikterin jazyp ta berdi. Senbaı Japparov «Alashtyń abyz aqsaqaly, kemeńger qarııasy bolǵan Buqar jyraý Qalqamanulynyń «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degen danalyq sózi ózderi ómirden ótse de ónegesi men jasaǵan jaqsylyqtary ólmeıtin Hamań sekildi jaqsy adamdarǵa arnap aıtylǵan sııaqty» deıdi júrek tolqynysyn sezdire otyryp. «Baıaǵyda úlkenderimiz «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» dep jatýshy edi. Kózin kórip, ózin bilip, aqyl-keńesin tyńdap, aǵalyq jáne azamattyq qamqorlyǵyna bólenip ómirde ónege alǵan adamnyń jaqsy qasıetterin eske túsirip, hatqa basyp, estelik qaldyrýdy ózimniń aǵa aldyndaǵy adaldyq men baýyrlyq boryshym dep sanaımyn» deıdi ol aqjarma kóńilmen aqtaryla syr shertip.
Hamıt Qoshanuly Jezqazǵan oblysy tutynýshylar odaǵynyń tóraǵasy bolyp qyzmetke kelgen kezde ólkeniń shalǵaıda jatqan, jańadan qurylǵan oblys bolǵandyqtan ba, áıteýir, óndiris pen ónerkásiptiń órkendeýine kóptegen kedergiler týyndaı bergeni aqıqat edi. «Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» degendeı Hamıt Raqyshev óziniń bilikti basshy, sheber uıymdastyrýshy ekenin tanytyp, birden tizgindi qolǵa alyp, jumysty shıratyp jiberedi. Ásirese ol kisi salanyń óndiristik materıaldyq bazasynyń damýyna, qarqyndy jumys jasalýyna erekshe yqpal etedi. Onyń Iýgoslavııada jasalǵan shujyq daıyndaıtyn sehtyń bir emes baqandaı úsheýin Jezqazǵanǵa aldyrtýy sol kezde tańǵalarlyqtaı oqıǵa demeske jáne amalyń joq. О́ndiris salasyna ózge de jańa tehnologııalar birtindep engizilgeni áli kúnge deıin eldiń esinde, onyń bárin Hamańnyń esimimen baılanystyrý dástúri saqtalynǵan.
Ol óz qyzmet jolynda Arqada bolsyn, Almatyda júrsin qazaqtyń alǵyr azamattaryna qoldaý jasap, aǵalyq qamqorlyǵyn aıamaǵan. Hamań shákirtteriniń birazy qazirgi kezde respýblıkamyzdyń ortalyǵynan bastap, elimizdiń barlyq túkpirinde bedeldi de belsendi qyzmetter atqarý ústinde. Bir sózben aıtqanda, az ýaqyt ishinde Hamıt Qoshanuly kóp is tyndyrǵan biregeı azamat. «Saryarqa azamattary Hama aǵasyn árkez saǵynyshpen esterine alady» degen Senbaı zamandasymnyń sózi de árkez qulaǵymda turady.
Sol 80-jyldardyń aıaǵynda Aqadyr aýdanynda qyzmet istep júrgen kezimde men de Hamıt Qoshanulymen alǵash tanysqanmyn. Keńpeıildi, úlken júrekti azamat alǵashqy kezdesýden keıin-aq meni óziniń baýyryna tartyp, aǵalyq aqylyn aıtyp, únemi izdep júrdi. Kezdesken sátimizde aırylmastaı qaýyshyp qalýshy edik. Erekshe jaratylǵan jannyń boıynan qaıtalanbas kisilik qasıet, tektilik sezim, júzinen jan tazalyǵynyń shapaǵat nury tógilip turatyn. Onyń maǵan degen ystyq yqylasy, kórsetken aǵalyq qamqorlyǵy, árbir kezdesýlerde aıtqan aqyl sózderi áli kúnge deıin qulaǵymnan keter emes. Hamańdaı kóńili darhan minezdi jandar, bálkim, keleshekte kezdespeıtin shyǵar. Degenmen, osyndaı aıtýly tulǵamen tanystyryp, janyna jaqyndatqanyna men Allaǵa shúkirshilik etemin.
О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda Hamıt Qoshanulynyń ómirlik jary Baljan apaımen kezdeskende Hamıt aǵanyń 70 jyldyǵyna derekter jıyntyǵymen arnaıy kitap shyǵarý týraly aramyzda keleli áńgime bolǵan. Osyǵan oraı Hamańmen qyzmettes, múddeles-úzeńgiles bolǵan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, týystary, dostary, áriptesteri, Saýda-óndiristik palatasynyń oblystardaǵy fılıaldaryn basqarǵan azamattar ózderiniń Hamıt Qoshanuly týraly jazǵan estelikterin Almatyǵa jibere bastady. Olardyń ishinde M.Bııarov, A.Abdrahmanova, N.Tórehanova, S.Ordabekov, R.Appazov, T.Kononova jáne basqa da azamattar bar. Tekti azamat týraly barlyq júrekjardy estelik-maqalalar, án sazy men óleń shýmaqtary «Dáýir» baspahanasynda jınaqtalyp jatyr. Elimizdiń saýda palatasyn 14 jyldan artyq ýaqyt basqaryp, mekemeniń abyroıyn bıikke kótergen Hamıt Qoshanuly Raqyshev TMD elderiniń arasynda joǵary deńgeıge shyǵaryp, álem kóleminde de este qalarlyqtaı ister atqarǵan. Oǵan dálel Hamıt aǵamyzdyń pikirimen Reseı jáne basqa da alpaýyt memleketterdegi áriptesteriniń sanasqany. О́zi basqarǵan ujymda da bedeli óte joǵary bolǵan.
Hamań halqymyzdyń, jerimizdiń tarıhyn tereń bilgen. Zamandastary ony árkez maqtan tutatyn, eldegi jetistikterdi zor qýanyshpen aıtyp júretin. Almaty oblysynyń Jambyl aýdanyndaǵy Samsy eldi mekeninde jaýgershilik zamanda elin, jerin jaýdan qorǵaǵan, odan azat etýde erlik kórsetken, qaharman Sámen batyrǵa arnaıy eskertkish ornatyldy. Onyń aınalasy bezendirilip, baý-baqshaǵa aınaldy. Bul istiń de uıytqysy, bas demeýshisi jáne negizgi uıymdastyrýshysy Hamıt Qoshanuly edi. О́zi týǵan Abaı aýylynyń órkendeýine atsalysyp, týystaryna, jerlesterine, ásirese, qart azamattarǵa óziniń qamqorlyǵyn sheksiz jasaǵan. Aýyl meshitine, mektepke meılinshe kómek kórsetti.
Hamıt Qoshanulynyń tuǵyry bıik tulǵaly beınesi otbasynyń, týystarynyń, dostarynyń, áriptesteriniń, jalpy halyqtyń, bárimizdiń esimizde máńgi saqtalady.
Ádil ShAIаHMETOV,
general-leıtenant, Ortalyq Azııadaǵy esirtkige qarsy kúres ortalyǵy dırektorynyń orynbasary
ALMATY