1975 jyly «Qazaqfılm» kınostýdııasy jas jazýshylardy kınoǵa tartpaq bolyp, bir top jas aqyn-jazýshylardy keshkilik kýrsqa shaqyrdy. Kınonyń ereksheligimen tanystyrdy, akterler, rejısserler sabaq berdi. Onyń sońy Máskeý túbindegi kınogerlerdiń demalys úıine baryp, otandyq, sheteldik fılmdermen etene tanysatyn bir aılyq kýrstan ótýimizben aıaqtaldy. Odan qaıtyp kelgen soń bárimizden bolashaq ssenarııdiń jobasyn jazyp ákelýdi tapsyrdy. Men «Gaýhartas» povesi boıynsha joba emes, ssenarııdiń alǵashqy nusqasyn tapsyrdym. Osy nusqanyń ózi ssenarlyq kollegııaǵa unap qalypty. Sodan jumys qyzý bastaldy da ketti. Ssenarlyq kollegııanyń redaktory Telman Januzaqov, Larık Son, bas redaktor Ábish Kekilbaev osy birinshi nusqa boıynsha «Qazaqfılm» basshylyǵyna, memlekettik komıtetke avtormen kelisimshartqa otyrýdy usyndy. Kóp uzamaı kelisimshartqa qol qoıdym. Endigi kezek, Lavrentıı Son ekeýimiz ssenarııdi bastan-aıaq birneshe ret óńdep, prozalyq stıldi kıno tiline kóshirgen boldyq. Barlyq talqylaý bitip, ot pen sýdan aman ótken soń «Goskınonyń» sol kezdegi bas redaktory Qaltaı Muhamedjanov ssenarııdi qoltyǵyna qysyp, Máskeýge jol tartty. Aıta ketý kerek, sol jyly jospardaǵy birneshe ssenarııdi Máskeý jaratpaı tastaǵan soń, «Qazaqfılmniń» bar úmiti «Gaýhartasta» ǵana qalyp edi. Eger bul ssenarıı de jaramaı shyqsa kınostýdııa birde-bir atalymsyz qalǵaly tur. Demek, aqsha da joq, abyroı da joq. «Qazaqfılmniń» jaǵdaıy men bedeli odaqtas respýblıkalar boıynsha bir jylda birde-bir tatymdy ssenarıı daıyndaı almaǵan, shyǵarmashylyq belsendilikteri de, potensıaly da eń tómengi dárejedegi kınostýdııa retinde baǵalanyp, onyń zardaby aldaǵy jyldarǵa da kesirin tıgizbek.
Máskeýde mynadaı qyzyq jaǵdaı bolypty. Memlekettik komıtet qyzmetkerleri bir-eki kúnniń ishinde ssenarııdi muqııat oqyp shyǵyp, negizinen unatypty da, Qaltaı Muhamedjanovty ortaǵa alyp: – Bári durys, qoldaýǵa turarlyq dúnıe eken. Biraq ulttyq jaǵynan úlken bir olqylyq bar. Ssenarııde nege birde-bir orys keıipkeri joq?
Sol kezde Qalaǵań óziniń ótkir tildiligine basyp:
– Durys baıqaǵansyzdar. Ol olqylyqty ózimiz de bilgen edik. Ssenarıı qoıshylar ómirinen ǵoı. Al Qazaqstanda sıyr baqqan, shoshqa baqqan orystar kóptep tabylǵanymen, qoı baǵyp júrgen birde-bir orysty taba almadyq, – dep jaýap beripti. Qalaǵańnyń bul dáıekti dáleline otyrǵandar dý kúlip jiberipti de, ssenarııdi bekitip, mórin basyp, bas redaktordyń qolyn qoıdyryp, Almatyǵa qýanyshpen qaıtarypty.
Qalaǵańnyń Máskeýden osylaı oljaly kelýi búkil kınogerler úshin úlken toı boldy. Birinshiden, jalǵyz ssenarıı aman-esen bekidi, ekinshiden, «Qazaqfılm» bir de bir ssenarıı daıyndaı almady» degen jaman attan qutyldy.
Kınossenarıı tóńireginde mundaı da oqıǵalar jıi bolyp turatynynyń talaı kýási bolyp edik.
Bul – 1975 jyldyń maýsym aıy bolatyn. Kınostýdııanyń jospary boıynsha fılm osy jyldyń 31 jeltoqsanynan qaldyrmaı premerasyn ótkizý kerek. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, fılm «ótkinshi» fılm bop, kelesi jylǵa ysyrylady da, «Qazaqfılmniń» basyna qara bult úıirilgeli tur.
Memlekettik komıtettiń tóraǵasy Kamal Smaılov shuǵyl túrde túsirý tobyn uıymdastyrýdy tapsyryp, akterlerdi bir-eki kúnde bekitip, Zet Boshaevty kartına dırektory etip taǵaıyndap, asyǵys túrde Taldyqorǵan oblysynyń Qapal aýdanyndaǵy «Aqsý» sovhozynyń «Bala saz» dep atalatyn ǵajaıyp sulý jaılaýǵa attandyrdy da jiberdi. «Aqsý» sovhozynyń dırektory meniń týǵan qaıynaǵam Almataı Jarmuhambetov aýdannyń kelisimin aldy da, túsirý tobyn sol jerge ornalastyryp, fılmge qajetti 200 bas qoıdy olardyń aldyna salyp berdi.
1975 jyldyń 30 jeltoqsanynda, Kıno úıinde fılmniń premerasy ótti. Osy premeranyń arqasynda «Qazaqfılm» kınostýdııasy ataýsyz qalý qaýipinen qutylyp, rejısser Shárip Beısembaev pen bas operator Ashat Ashrapov bastaǵan túsirý tobyna alǵys jarııalandy.
«Qyz Jibekten» keıingi tabysty fılmderdiń biri de «Gaýhartas» boldy. Bul kartına jas aktrısa Janna Qýanysheva men Ánýar Boranbaevty búkilodaqqa keńinen tanytqan kıno boldy. О́ıtkeni 1976 jyly Frýnze (qazirgi Bishkek) qalasynda ótken Búkilodaqtyq kınofestıvalǵa qatysqan «Gaýhartas» (oryssha nusqasy – «Hranı svoıý zvezdý») festıval sarapshylarynyń úlken yqylasyna bólendi. Saltanat beınesin shynaıy jasap shyqqany úshin Janna Qýanysheva «Úzdik áıel beınesin jasaǵany úshin» degen arnaıy júldege ıe boldy.
Osy rólden keıin kıno álemine aty áıgili bolǵan Janna budan keıin basqa da fılmderde basty rólderde oınady.
2018 jyldyń 21 sáýir aıyndaǵy nómirinde «Almaty aqshamy» gazeti «Qazaq kınosynyń Gaýhartasy» degen maqala jarııalady. Onda Janna Qýanyshevanyń 50 serıaly «Taǵdyrlar toǵysy» («Perekrestok»), «Astana – mahabbatym meniń», «Shegirtke» («Sarancha») atty teleserıaldarǵa túskenin, biraq ol qalyń kórermenge osydan 40 jyldan astam buryn túsirilgen «Gaýhartas» fılmi arqyly este qaldy» dep jazdy.
«Men epızodtyq, ekinshi rólderge túspeımin», dep jaýap beripti aktrısa jýrnalıske. – Qazir qarap otyrsam, jas aktrısalar qaıdaǵy bir romantıkalyq keıipkerlerdi oınaıdy. Onda ómirdiń shyndyǵy az, sodan keıin kórermendi sendire almaıdy. Men árbir adam óz isimen aınalysýy kerek dep bilemin. Akter birde rejısser, birde prodıýser bolǵysy keledi, eki kemeniń quıryǵynan ustap, aqyr sońynda ózin joǵaltyp alady».
Qazaq kınosynyń Gaýhartasy atanǵan aktrısanyń bul batyl pikiri búgingi birsydyrǵy, usaq emosııaǵa qurylǵan, oqıǵasy ómirden alshaq serıaldarǵa berilgen baǵa deýge bolady. Bul, árıne, jeke adamnyń, kınoóndirisi tehnıka, tehnologııa jaǵynan joǵary professıonaldyq deńgeıge kóterilmegen eldiń jaǵdaıyna baılanysty aıtylǵan pikir. О́ıtkeni bizdiń elde prodıýser, rejısser, akter degen professııanyń ara jigi tolyq anyqtala qoıǵan joq. Reseı de bizden alystaı almaı júr. Al kınoóneri ındýstrııa dárejesine kóterilgen elde prodıýser, akter, tipti rejısser mindetterin bir adam atqara beredi.
Kınonyń qundylyǵy – ssenarııdiń negizinde. Kıno túsirýshi kompanııanyń árbir múshesi ssenarııdi túgel oqyp, talqylap, pikirlerin qosady. Kınostýdııanyń ssenarlyq kollegııasynyń kóptegen talqylaýlardan ótip baryp bekitilgen ádebı ssenarıı túsirý alańyna barǵan soń da túzetýlerge ushyrap jatady. Al belgili akterlar rejısser usynǵan ssenarıı nusqasymen túbegeıli kelispeı, fılmge túsýden bas tartýy, nemese óziniń stıline sáıkes kóp ózgerister jasaýdy talap etýi de múmkin. Mundaı tájirıbe kınoóndirisi damyǵan elderde jıi ushyrasyp jatady. О́ıtkeni olarda kınoóndirisi sapalyq jaǵyn bylaı qoıǵanda sandyq jaǵynan óte baı. Demek, olardyń aldynda ról tańdaýdyń mol múmkindigi tur. Solaı bola tursa da, eń ataqty degen Keńes odaǵynyń kezindegi kınoshedevr bop esepteletin týyndylardyń ózi maǵynalyq, maqsattyq jaǵynan shyndyq turǵysynan taldaı kelgende, olardyń túpki maqsatynyń negizsiz, áljýaz ekenine, shyndyq túbine úńilmeıtin, nemese úńilgisi kelmeıtin kúlkiqumar kórermenge arnalǵan ertegi retinde ońaı «jutyla» salatyn kınobaıka ekenin bilgir synshylar ańǵarmaı qalǵan joq. Tipti eń ataqty Eızenshteınniń tóńireginde de neshe túrli ósek-aıańdar tolyp jatyr.
Shetel kórermenderi Keńes odaǵynda kınokomedııanyń shedevri bop qalyptasqan «Brıllıantovaıa rýka», «Kavkazskaıa plennısa», «Ironııa sýdby» fılmderi kúlkiden góri kúdik shaqyratyn týyndylar. Reseıdiń eń ataqty kınozertteýshisi Denıs Gorelov «Reseı kórermenderiniń eń súıikti fılmderi mıf pen aldamshy oqıǵalarǵa qurylǵan» dep batyl pikir bildirgen bolatyn. Bul fılmderdi ashyq fınal, jabyq fınal degen konstrýktıvti teorııaǵa salyp baǵalaý múmkin emes. «Eızenshteınniń bar maqsaty – qaıtken kúnde de kórermenge áser etý» dep biz kútpegen, múlde tosyn baǵa bergen Denıs Gorelov oıyn ármen qaraı jalǵastyra kele budan da qatty syn aıtady. Sergeı Eızenshteınniń ataqty «Oktıabr» degen fılmine jazǵan onyń resenzııasy mynadaı sózdermen bastalady: «Sergeı Mıhaılovıch ochen lıýbıl dohlyh deteı. I eslı prısmotretsıa – Eızenshteın deıstvıtelno krovojadnyı avtor. Eızenshteın delal to, chto seıchas delaet Lars fon Trıer. Ego glavnoı zadacheı bylo lıýboı senoı probıt tý mozol, kotoraıa narosla na serdse ý lıýdeı. On snımal posle grajdanskoı voıny ı razrýhı: ego zrıtelı navıdalıs takogo, chto ıh nýjno bylo protaranıt so strashnoı sıloı. I Lars fon Trıer ı Sergeı Mıhaılovıch – lıýdı, bezýslovno, bessovestnye: onı lıýboı senoı doljny proızvestı vpechatlenıe (gazeta «Komsomolskaıa pravda», 1-8 avgýsta 2018 g.).
Túpki maqsaty negizsiz «Brıllıantovaıa rýka» komedııasynyń oqıǵasy da meılinshe absýrdty tarıh: «Gıproryba» degen mekemeniń aǵa ekonomısi shetelege barǵan kezde onyń «synǵan» qolyna brıllıanttardy tyqpalap, dákemen tańyp beredi de, qoıandar týraly óleń aıtqyzyp, úıine qaıtarady. Nege? Kontrabandıster neni maqsat etti? Qymbatshylyq pen defolt meńdegen Keńes odaǵynda «Moskvıch» satyp alý úshin be? Odan da ol keıipkerlerin Túrkııaǵa attandyrsa oqıǵa nanymdyraq bolmas pa edi? Rejısser Leonıd Gaıdaı men onyń qosymsha avtorlary Iаkov Kostıýkovskıı jáne Morıs Slobodskoı bul ssenarııdi satý úshin talaı mashaqatty bastan keshirdi. Barlyq ınstansııada aldarynan tas qamaldaı tosqaýyl kezdese berdi. Aqyrynda olar uıatsyzdaý ótirik annotasııa jazyp, Ortalyq komıtetke, «Goskınoǵa» usyndy, olar bylaı dep shylǵı ótirikten turatyn zaıavka jazdy: «Sońǵy jyldary Sovet aqshasy birshama nyǵaıyp, halyqaralyq valıýta arenasynda bedeldi pozısııaǵa aınalyp otyr. Al kontrabandıster bolsa KSRO-ǵa altyn men brıllıanttardy ótkizip, ony aqshaǵa aınaldyryp, sol aqshany elimizdiń saýda aınalymynan shyǵaryp, óz elderine alyp ketpek». Keremeti sol, joǵary jaqtaǵy bılik osy ýájge sene qaldy! Al fılm ekranǵa shyqqan soń «bul qalaı?» dep suraǵan eshkim bolǵan joq. Bartold Breht aıtatyn «besinshi qýlyq – senzýrany aldarqata bilý» degen osy bolsa kerek.
Kórkem shyǵarmaǵa, ásirese kópshiliktiń sanasyna birden áser etetin kórkem fılmderge negizinen bes túrli kózqaras bar.
1.Senzýranyń kózqarasy (bıliktiń)
2.Intellıgensııanyń kózqarasy
3.Synshylardyń kózqarasy
4.Kópshiliktiń kózqarasy
5.Túsirýshi toptyń kózqarasy
Túsirýshi toptyń kózqarasy beseneden belgili – olardyń týyndysy óz oılarynsha sóz joq bestseller. Olar bul pikirlerin janyn sala qorǵaıdy. Dáleldeıdi. Jeńedi. Al týyndy shyn mánindegi kórkem týyndy bolsa, qanshama kedergilerdi jeńe otyryp, erte me, kesh pe jalpyhalyqtyq shedevrge aınalady, nemese sórede uzaq saqtaýǵa túsip, keıbireýi sol boıy umytylady. Keıbireýleri arhıvten qaıta shyǵyp, kórermendermen qaıta tabysady. Senzýranyń qatal qaharyna ushyraǵan keıbir kınolentalardy araǵa uzaq ýaqyt salyp qaıta «tekserýden» ótkizgende, saıasatqa da, qoǵam ómirine de, zaman talaby men moraldyq qaǵıdalarǵa qıratyp jibererdeı zııan keltire qoımaıtyn zalalsyz dúnıeler ekenine kózimiz jetip, bir kezdegi shekten tys kórsetken senzýranyń joıqyn synyna kúle qaraıtyn kezderimiz az bolǵan joq.
Reseıdiń ishki naryǵynda «Moskva slezam ne verıt» fılmi «Pıraty HH veka» fılminen keıingi eń kassalyq fılm bop, «Oskar» syılyǵyna ıe boldy. Kınotanýshy Denıs Gorelovtiń pikirinshe, ol da «qııaldan týǵan ádemi ertegi». Bul fılmmen qatar basqa da salmaqty kınotýyndylar konkýrsqa túsip edi, al Reseı kartınasynyń jeńisin kezdeısoqtyq dep esepteýge bolady. Rejısser Menshovtyń túpki maqsatynyń ózi áıel kórermenderge unaý edi. Ol sol maqsatyna túgel jetti deýge bolady. Dálirek aıtqanda, 40+ jastaǵy áıelder úshin bul shyǵarma erekshe baǵalandy. Naǵyz ómirim endi bastaldy dep oılaıtyn áıelder úshin Katerınanyń ómiri ıdealǵa aınaldy. Karera úshin ójettikpen órge umtylý, alasuryp júrgende armandaǵan naǵyz erkekke jolyǵý, onysy temeki tartpaıdy, araq ishpeıdi, mashına jóndeı alady, tamaq istep, ydys jýady, tipti eregisken adamymen er jigit retinde tumsyǵyn da buza alatyn qudaı bere salǵan erekshe jaralǵan jan. Solaı bola tursa da, bet-álpeti minezimen til tabysa almaıtyn ıntellıgent Alekseı Batalovtyń bet-álpeti úılespeı-aq tur. Bul róldi alǵashqy kezde Menshovtyń ózi oınamaq bolǵan edi, ol oıynan aınyǵany kınonyń sátti shyǵýyna basty sebep boldy. Menshov bul róldi qurdymǵa jiberer edi. Sóıte tura, fılm oqıǵasynyń ózi qııalǵa jýyq ertegi. Qajyrly erkek, qajyrly áıel, bul ekeýi qatar ómir súre almaıdy. Ekeýiniń bir sheńberde toǵysýy mashınanyń rýline eki adam otyrǵandaı qısynsyz qııal sekildi. Katerına ekranda maqsatyna jetpeı tynbaıtyn ójet áıel bop kóriný úshin baryn salyp baqqan. Ol áreketine ılana qoıý qıyn-aq. Biraq rejısserdiń de, aktrısanyń da berik sengen bir obektisi bar, ol – zalda otyrǵan áıel kórermenderiniń ańǵal psıhologııasy. Kınony kórip otyryp olardyń: «Men de osyndaımyn, men de múltiksiz Batalovty jaqsy kóremin, óıtkeni ol jurttyń bárin pıknıkke shaqyryp, áıeldiń qoly káýap pisirýge ıkemsiz ekenin ashyq aıta alady». Áıgili kınozertteýshiniń sarkazmge toly pikiri tosyn bop kóringenmen kınotaný áleminde ótkir de shynshyl paıymdaýlarymen tanymal bolǵan adamnyń pikirine daý aıtý qıyn.
Álemdik kınotaný iliminde aǵymdyq ýaqyt (lıneınoe vremıa) jáne aǵymdyq emes ýaqyt (nelıneınoe vremıa) degen kınojasaý ónerinde asa qajetti termın bar. Álemdegi barlyq kınotýyndy osy eki negizgi termınniń tóńireginde jasalady. Olardy qalaı túsinemiz?
Fılmdegi oqıǵa birinen soń biri damyp, kórermen úshin túsinikti turǵyda baıandalatyn bolsa, biz ony aǵymdaǵy ýaqyt dep ataımyz. Iаǵnı, fılm oqıǵasyna jumsalatyn ýaqyt.
Aǵymdyq ýaqyttaǵy fılmderdiń klassıkalyq úlgilerin amerıkalyq ataqty kınorejısser Stenlı Kýbrık jasady. XX ǵasyrdaǵy eń talantty, eń yqpaldy rejısserlerdiń biri.
О́zin bolashaqta kınodramatýrg, rejısser, kınoakter bolýǵa daıyndaǵan, nemese kınoónerimen ómirin baılanystyrǵysy kelgen adam úshin Stenlı Kýbrıktiń ómirimen, rejısserlik ereksheligimen tanysyp ótken artyq bolmas dep oılaımyn. Álemdegi barlyq uly rejısserlerdiń jumys tásilderi alýan túrli bolǵanmen, negizgi prınsıpteri bir-birine uqsas, al, Kýbrıktiń rejısserlik stıli eshbir janǵa uqsamaıdy. Ol – jumys barysynda ózin de, ózgeni de aıamaıtyn, keıde saý men jyndynyń arasyndaǵy rejısser bop baǵalanatyn erekshe tulǵa. Ol 1928 jyly dúnıege kelip, 1999 jyly óziniń eń ataqty fılmderiniń biri –
«S shıroko zakrytymı glazamı» fılmin túsirip bitken soń bir jetiden keıin kenetten qaıtys boldy.
Stenlı Kýbrık – kıno tarıhyndaǵy eń tuıyq, eń ekstrovagant rejısserlerdiń biri. Kıno mamandary onyń saý adamǵa uqsamaıtyn qısyq-qyńyr minezi men birbetkeıligin, óz degeni bolmasa jan adamnyń pikirine qulaq aspaıtyn, aýrýshań, perfeksıonızmge shaldyqqan rejısser ekenin túgel moıyndap bitken edi. Ol bir fılmdi birneshe aı boıy, tipti jyldar boıy túsirýden taımaıtyn. Ol
«S shıroko zakrytymı glazamı» fılmin 15 aıda túsirip bitti, bul Gınnesstiń kitabyna engen rekord edi. 15 aı azappen túsirilgen materıaldyń montajdaý kezinde bir paıyzyn ǵana paıdalanatyn. «Sııanıe» lentasy dál osyndaı jaǵdaıdy bastan keshirdi. Ol qııalynda kórip shyqqan kıno men túsirip jatqan shyǵarmasy barlyq usaq-túıegine deıin shyn ómirdegi lentamen sáıkes bolǵansha bir epızodty 70-80, keıde júzden asa dýbl jasattyratyn. Akterler ábden qaljyrap, aryp-ashyp, jyndanýdyń az-aq aldynda júretin. Ábden yzalanǵan akterlerdiń biri ony baltalap óltirgisi de kelgen kezi bolǵan desedi. «Ol óziniń bolashaq fılmderi úshin kóp shyǵarmalar oqydy», – dep eske alady onyń sekretarshasy. Kýbrık sol kezdegi áıgili romandardy arnaıy tapsyryspen qushaq-qushaq etip aldyrtyp, kabınetin tars jaýyp alyp, kúni-túni oqýmen boldy. Anda-sanda jabyq esiktiń ar jaǵynan ashýǵa toly yzaly aıǵaı, tars-turs etken dybystar ǵana estilip jatty. Ol – laqtyrylǵan bestseller kitaptardyń tarsyly edi.
Kenetten ol jym-jyrt bola qalady. Onyń qolynda Stıven Kıngtiń «Sııanıe» atty shyǵarmasy edi. Negizinen bul – az ǵana adam qatysatyn, oqıǵasy bir ǵana qonaqúıde ótetin kameralyq fılm. Bar bolǵany keıipkerdiń barǵa kirip, onda bir top elestermen kezdesetin kórinisti túsirý aldyndaǵy repetısııany alty apta boıy júrgizse, sol epızodty túsirý úshin akter Djek Nıkolsondy júzge jýyq dýbl jasatyp, ony esinen aýystyrýǵa sheıin tıtyqtatyp bitirdi. Al basty keıipkerdiń áıeliniń rólin oınaǵan Shemı Dıývaldyń júıkesiniń tozǵany sonsha, túsirilim bitkende shashynyń jartysynan aıyrylady. Kýbrık manıak-rejısser. Ol túsirý alańynda akterlerdi shegine jetkizip qajytý arqyly olardyń akter ekenin umyttyryp jiberetin jaǵdaıǵa aparýdy maqsat etetin. 80, 90 dýblden keıin eseńgirep bitken akterge alǵashqylardyń bárin joqqa shyǵaryp, akterge de, fılmge de, ózine de qajeti joq basqa dýbl jasaýǵa májbúrleıtin. Fılm túsirilip bolǵansha ol uıqy kórmeıtin. Jurttyń bári shyrt uıqyda jatqanda, ol kenet Stıven Kıngke telefon soǵyp: «aıtyńyzshy, siz Qudaıǵa senesiz be?» dep túngi uıqysyn buzýdan taımaıtyn.
Tom Krýz ben Nıkol Kıdman
«S shıroko zakrytımı glazamı» fılmine túsýge kelisim berip, ne úshin shartqa qol qoıǵandaryn túsinbeı-aq ótti. Olar fılmge túsýge shartqa otyra salǵandary úshin ókinýmen boldy. Túsirý kezinde azap pen tozaqtyń túr-túrinen ótken áıgili akter Djek Nıkolson rejısserdi baltalap óltirgisi kelse, Tom Krýz ony býyndyryp óltire salǵysy kelgen. Perfeksıonızmniń ýshyqqan bir stadııasynda Kýbrık, shyn máninde psıhıkalyq aýytqýǵa ushyrap, ony aýrýhanaǵa jatqyzyp emdetý máselesi de kóterilip qaldy. Keıipkerdiń serýendep, qydyryp júrgen sátin túsirý úshin azapqa toly 46 apta jumsaǵan rejısserdi deni saý dep kim aıta qoısyn? Kınotop túgeldeı aryp-ashyp, ekinshi ret Kýbrıktiń quryǵyna túspeýge ant-sý ishken akterler «ýh» dep aman-esen fılmdi bitirgen soń bir jetiden keıin Stenlı Kýbrık–Tıran, manıak-rejısser kenetten qaıtys bola saldy.
Fılm bitken soń Tom Krýz asqazan aýrýyna shaldyǵyp (ıazva), áıelimen ajyrasyp tyndy. Fılmde aktrısa Kıdman oınaǵan qysqa ǵana kórinis bar. Ekrannan kórgende alyp bara jatqan júgensizdik baıqalmaıdy, al túsirý kezinde ótip bara jatqan kelbetti beıtanys erkekpen «jata ketý» epızodyn Kýbrık 50 ret, ártúrli pozada túsirip, kúıeýi Tom Krýzdy túsirý alańy túgili, pavılon mańyna da jolatpaı qoıdy. Premeradan soń bir jarym jyl ótkende Krýz ben Kıdman ajyrasyp, «erli-zaıypty» degen statýstarymen qosh aıtysty. Solaı bola tursa da, fılmniń premerasynan soń Tom Krýz basqa fılmderden tabatyn 40 mıllıon dollarlyq qalamaqysynan aırylǵanyna, densaýlyǵynyń nasharlaǵanyna, áıelinen ajyrasqanyna qaramastan, Kýbrıkti keshire bildi. О́z degeninen qaıtpaıtyn dıktator, tıran, esalań, manıak-rejısserdiń tabıǵatyna túsinistikpen qaraıdy. О́ıtkeni, Stenlı Kýbrık kosmosqa dep gollıvýdtyq kórinisti (2001 jylǵy saýda ortalyǵyndaǵy qaıǵyly oqıǵany) sol oqıǵadan ondaǵan jyl buryn, 1968 jyly túsirgen «2001: Kosmos odısseıasy» degen fılminde kóregendikpen boljaı bildi. «Zavodnoı apelsın» fılmimen mıllıondaǵan kórermenniń sanasyn dúr silkindirdi, «Selnometallıcheskaıa obolochka» fılminde Vetnamdaǵy áskerge jańa alynǵan jasóspirimder ómirin shynaıy kórsete bilýiniń arqasynda taǵy da mıllıondardyń kózqarasyn túbegeıli ózgerte bildi.
Onyń jumys kabınetinde «Napoleon» dep atalatyn bolashaq fılmniń jobasy tabyldy. Kezinde ol osy jobasyna fantastıkalyq qarjy talap etken eken. Biraq prodıýserler bankrotqa ushyrap qalýymyz múmkin dep, ol jobany qarjylandyrýdan bas tartady.
Bálkim, kezekti bir shedevr Kýbrıkpen birge ólgen shyǵar. Ol ımperator Napoleonnyń róline Djek Nıkolsondy, ımperatrısanyń róline Jozefına Odrı Hepberndi shaqyrmaq bolǵan eken. Kýbrıkti kórgen azaby úshin baltalap óltirmek bolǵan Nıkolson mundaı azaptyń ekinshi túrin qaıta kórýge kelisim bere qoıar ma eken? Bul – tarıhı jumbaq suraq.
Barlyq fılmderi qurylymdyq jaǵynan ashyq fınalǵa jatatyn Stenlı Kýbrıktiń rejısserlyq mektebi jappaı úlgi tutatyn úırený mektebi bolmasa da, izdený, kórý, tańdaý, sený, ıdeıa jolynda ózin aıamaý, meılinshe eńbeksúıgishtik jaǵynan kelgende onyń shyǵarmashylyq kredosynan sabaq alýdyń bolashaq kınematografıster úshin esh artyqtyǵy joq.
Dýlat ISABEKOV