Ospan halıfanyń Qurany

Bul jádiger jaıly biz­diń de buǵan deıin shamaly málimetimiz bar edi. Iаkı, mu­syl­man áleminiń úshinshi halıfasy Ospan Affan tusynda ıslam dini jarty álemge tarady. Sóıtip arab emes ha­lyqtarǵa Qurandy durys oqytý úshin qyraǵat qajet boldy. Sol sebepti, birinshi halıfa Ábý Bákirdiń kezinde hatqa túsirilip, ekinshi halıfa Omardyń qyzy Hafsanyń qolynda saqtaýly turǵan jal­ǵyz Quran jeti nusqamen (qyraǵat) kóbeıtilip, musyl­man dini jetken jerlerge jiberilgen. Bul kitaptar tarıhta «Ospan Qurany» degen at­pen qaldy. Mýzeıde turǵan jádiger osy. 

Biz mýzeı qyzmetkerine «bul Quran Ortalyq Azııa­ǵa qalaı keldi?» degen tań­danysqa toly suraǵymyzdy qoıyp úl­gerdik. Ol aıtady: «1402 jyly Ámir Temir Os­man­ly ımperııasynyń sul­tany Baıazıdti talqandap, qaı­ta­rynda Basra qala­syndaǵy ortalyq medresede saqtaýly turǵan osy kitapty Sa­mar­qanǵa alyp kelgen eken. 1868 jyly qala orys otar­laý­shy­larynyń qo­lyna ót­ken tusta, shirkeý qyz­met­kerleri qasıetti kitap­ty qolǵa túsiredi (resmı de­­­rekte 100 rýblge satyp alǵan delingen). Kitap aqy­­­ry Túr­kistan ólkesiniń gene­ral-gýbernatory fon Kaýf­man­nyń qolyna tıedi. Ol kitap­ty Sankt-Peter­býrg­tegi Imperıal qoǵamdyq kitap­hanasyna joldaıdy. Qazan tóńkerisinen keıin Quran RSFSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy Lenınniń sheshimimen Búkilreseılik musylman keńesine jibe­riledi. Odan keıin 1941 jy­ly kitap Tashkentte О́zbek-s­ta­n halqynyń tarıhı mu­ra­­jaıyna berilip, munda 1989 jylǵa deıin turypty. Kitap­tyń túpnusqasy qazir res­pýblıkanyń dinı basqar­masy ornalasqan Baraq han medre­sesinde saqtalýda».

Osy oraıda qazaq qalam­geri Ánes Saraıdyń da joǵa­rydaǵy qasıetti kitap jaı­ly bylaı dep jazǵany bar eken: «1918 jyly batys alash­ordashylardyń Qara­tóbe sezi ashyldy. Halel Dosmuhamedov baıandama jasap, ásker qurý jaıly sheshimge kelip, ol úshin ár tútin 100 som aqsha qossyn deıdi. Halyq ekige jarylyp, daý órshigen tus­ta, Jansha Dosmuhamedov aqy­ryp ortaǵa shyǵady. Já­keńniń Máskeýde ótken Reseı musylmandarynyń sezine qatysyp kelgen beti eken, ol kisi eldik máselege qa­tys­­ty búı depti: «Men ıisi musyl­mannyń basyn qos­qan sezge baryp keldim. Jı­yn bitip, dalaǵa shyqsam oıpyrym-aı, aq boranmen birge alapat atys bastalyp ke­tipti. Aldy-artymnan oq borap júrgizbedi. Kóshede kele jatyp qaladaǵy ataqty mýzeıge bireýler basyp kir­di degendi estı sala so­laı jú­girdim. Kelsem mýzeı ishi qyr­ǵyn atys, osyndaǵy Osman halıfanyń Quranyn jań­byrdaı jaýǵan oqtyń arasynan aman alyp shyǵyp, musylman komıtetine ákep tap­syryp kelip otyrmyn» depti deıdi.

Demek, Tashkent tórinde turǵan Qurannyń aman-esen saqtalyp, búginge jetýine qa­zaq arysynyń da eńbegi bar sııaqty.

Beken QAIRATULY, 

«Egemen Qazaqstan»