Toqtaǵan óndiris. Jappaı jumyssyzdyq

Toqtaǵan óndiris. Jappaı jumyssyzdyq

Sársenbi, 5 jeltoqsan 2012 7:22

Kez kelgen ekonomıkalyq sholýshy qa­zir Batys áleminiń kúndelikti kórinisin osy eki aýyz sózben sýrettep bere alady. Kári qurlyqtyń tústik betkeıindegi elderdiń astanalaryn túgel sharpyǵan úkimettiń qa­tań únemdeý saıa­satyna narazylyq ereýil­deriniń aptyǵy basyla bergen boıda mundaǵy jurtty taǵy osyndaı synaqtyń kútip turǵany belgili bola qaldy. Ústi­miz­degi jyldyń ortasynan qaıta qanattana bastaǵan daǵdarys saldarynan óz ju­mys­taryn tolyq nemese ishinara toqtatýǵa májbúr, múddeli, yqtııar ónerkásip oryndary sany barǵan saıyn kóbeıip keledi.

 

Sársenbi, 5 jeltoqsan 2012 7:22

Kez kelgen ekonomıkalyq sholýshy qa­zir Batys áleminiń kúndelikti kórinisin osy eki aýyz sózben sýrettep bere alady. Kári qurlyqtyń tústik betkeıindegi elderdiń astanalaryn túgel sharpyǵan úkimettiń qa­tań únemdeý saıa­satyna narazylyq ereýil­deriniń aptyǵy basyla bergen boıda mundaǵy jurtty taǵy osyndaı synaqtyń kútip turǵany belgili bola qaldy. Ústi­miz­degi jyldyń ortasynan qaıta qanattana bastaǵan daǵdarys saldarynan óz ju­mys­taryn tolyq nemese ishinara toqtatýǵa májbúr, múddeli, yqtııar ónerkásip oryndary sany barǵan saıyn kóbeıip keledi.

Fransııa úndi mıllıarderiniń zaýytyn qaıtaryp almaqshy

О́tken aptada Eýropadaǵy daǵ­darys taǵy da qalyń jurt­tyń nazaryn ózine aýdardy. Brıýs­selde úsh jumadan beri júrip jatqan Grekııany qutqarý úshin beri­letin kómektiń kezekti úshinshi transhyn sheshý jónindegi keńes nátıjesiz aıaqtaldy. Mundaǵy pikirlerdiń úılespeýi Afınanyń memlekettik qaryz jónindegi min­dettemesin tabysty oryn­daýy úshin oǵan taǵy eki jyl berý tóńireginen kórindi. Buǵan Eýro­­odaq elderiniń qarjy mı­nıs­tr­leri kelisim bergenimen, Ha­lyq­ara­lyq valıýta qorynyń je­tek­shisi Krıstın Lagard úzil­di-ke­sildi qarsy shyqty. Osynyń saldarynan halyqaralyq Moody`s agenttigi Fransııanyń kredıttik reıtıngin túsirip jiberdi.

Bul jaǵdaı fransýz mem­leketi basshylyǵyn úndi mıl­lıar­deri Lakshmı Mıttaldyń enshisindegi «ArcelorMittal» bolat quıý kompanııasyn ýaqytsha nasıonalızasııalaý, ıaǵnı memleket qaraýyna qaıtyp alý jó­nindegi ıdeıaǵa mán bere qaraýǵa májbúr etti. Bizdiń qazaq­stan­dyqtarǵa bul azamattyń aty-jóni óte qanyq shyǵar dep oılaımyz. Onyń bizdegi Qaraǵandy kómiri men temirine ıelik etip júrgenine de birqatar jyldardyń júzi toldy. Odan fransýz jerindegi kásipor­nyn alyp qoıý jónindegi bastamany kóterip júrgen Fransııa ónerkásip mınıstri Arno Montebýr kórinedi. Bir qyzyǵy, mı­nıstrdiń usynysyn eldegi solshyldar da, ońshyldar da bir­aýyz­dan qoldady. Buǵan atalmysh metallýrgııa kompanııasy­nyń Floranje qalasyndaǵy zaýyty tóńireginde qalyptasqan ahýal sebep bolǵan sııaqty. Kom­panııanyń dırektorlar keńesiniń tóraǵasy bolyp tabylatyn jo­ǵarydaǵy mıllıarder zaýyttyń shyǵyndy sanalatyn eki domna peshiniń jumysyn toqtatyp, onda nápaqa taýyp júrgen 600-den astam adamdy qysqartýǵa sheshim qabyldapty.

«Biz bul kásiporynnyń bo­la­shaǵy bolǵanyn qalaımyz», dedi osyǵan oraı Fransııa prezı­denti Fransýa Olland. Sol se­bepti de ol úndilik alpaýytty arnaıy qabyldap, máseleniń mán-jaıyn anyqtap alýǵa ty­rys­ty. Mundaǵy bar oıy ál­de­neshe júzdegen adamdy jumys­syz qal­dyrmaý boldy. Múm­kin­digi bol­ǵa­nynsha kásiporyndy toqtat­paý­ǵa shaqyrdy. Olaı bol­maǵan kúnde memleket tarapynan naq­tyly qadamdardyń jasalatynyn ashyp aıtty. Al óner­kásip mınıstri budan da qatty ketti. Ol aldynda qyzdy-qyz­dy­men ta­lap oryndalmaǵan jaǵ­daıda úndilik shonjardyń elden bir­jola qýylatynyn málimdedi. Ol sonymen birge Lakshmı Mıt­talǵa «ótirikshi» jáne «sózinde tur­maı­tyn sýaıt» degen baǵa be­rip, onyń Floranjedegi kompanııasy memleket menshigine alynatynyn habarlap úlgerdi. Alaı­da, erteńine mınıstrdiń páti sál qaıtyp qalǵany baıqal­dy. Bul joly «Mıttal tobynyń qolda­nyp otyrǵan ádisteri zańǵa tom­paq keledi, – dedi mem­leket­tik she­neýnik. – Biraq bul tá­sil­der búginde Fransııadaǵy sııaq­ty Belgııa men Lıýksembýrgte de qoldanylyp jatyr. Degenmen, bul Mıttal tobynyń fransýz jerinde qalatynyna kúmán kel­tiretin derek bola almaıdy». Al Fransııada «ArcelorMittal»-dyń 150 zaýyty bar eken. Olarda 20 myń adam jumys jasaıdy. Kompanııa 2009 jyly fran­sýz­dyń Gandrandj kommýnasyn­da­ǵy zaýytyn jaýyp, Belgııanyń Lej qalasyndaǵy domna pesh­teriniń jumysyn toqtatypty. Al bıyl­ǵy qazan aıynda sol úrdisti Flo­ranjedegi zaýytta da júzege asyryp, 2 myń adamnyń 600-in qysqartatynyn baıan­da­ǵan eken. Degenmen, úkimet ju­my­syn toq­tatatyn eki domna peshin satyp alatyn adamdardy taýyp alýy úshin jeltoqsannyń basyna deıin sharany júzege asyrýdy kidirte turmaqshy bolypty.

Álbette, Lakshmı Mıttal­dyń sheshimi kompanııa jumys­shy­laryna unap otyrǵan joq. Eldiń kásipodaq uıymynyń je­tekshisi osyǵan oraı: «Men siz­der­diń esterińizge salaıyn, Eýropa óziniń qarqyndy damyp turǵan kezinde jylyna shamamen 200 mıllıon tonna bolat paıdalanýshy edi. Búginde qurlyqta 143 mıllıon tonna bolat ón­di­rilýde. Al Mıttal myrza muny da kemitkisi keledi. Bul Eýro­panyń metalǵa degen surany­sy­nyń kóbin syrttan ákelýine aparyp soqty­rady», degendi alǵa tartty.

Kompanııa basshysymen kezdesýlerden keıin Fransııa pre­zıdenti metallýrgııa zaýytyn memleket qaraýyna almaı bolmaıtynyn málimdedi. Biraq bu­ǵan Mıttaldyń kelisetin-kelis­peı­tini ázirge belgisiz. Bul áń­gime burnaǵy kúni Fransýa Ol­landtyń Italııa premer-mı­nıstri Marıo Montımen bolǵan kezdesýinde taǵy kóterildi. Onda Appenın túbegindegi eldiń aýyr ónerkásibi de basynan aýyr haldi keship otyrǵany sóz boldy. Taranta qalasyndaǵy Ilva metallýrgııalyq zaýyty osynyń aldynda ǵana jabylyp qalǵan bolatyn. Buǵan jaýap retinde zaýyt jumysshylary Rım men Genýıada kóshege ereýilge shyqty.

 

Amerıkanyń Detroıty eles-qalaǵa aınala bastady

Adam aıtsa nanǵysyz jaǵ­daı, kezinde «Amerıka avtomo­bı­liniń atasy» atanǵan alyp shahar búginde «óli qala» atanyp, «eles-qalaǵa» aınalyp, jer betinen birjola óship ketý qarsańynda tur. Sonaý ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń ortasynda aýmaly-tókpeli ke­zeń­niń shyrmaýynda shyrmalǵan bizdiń Baıqońyr, Qarataý, Ja­ńa­tas, Prıozer sekildi shaǵyn qa­la­larymyz da tap mynadaı ahýaldy bastan keshpegen shyǵar.

Qazir tarıhshylar «Detroı­t­tyń joly bolmady» degendi aıtyp otyr. Ol bastapqyda yq­sham ǵana eldi meken edi. Sodan soń ol mashına jasaýdyń qaýyrt qarqyny arqasynda kóterilip, alyp ındýstrııaly mekenge aınaldy. Munda kelip ornalasqan ondaǵan iri mashına jasaý zaýyty qalany aspandatyp áketti. Az ǵana jyldardyń ishinde munda kók tiregen záýlim úıler, alań­dar men kósheler salynyp, AQSh-tyń eń myqty degen qa­la­larymen ıyq tiresetindeı dáre­je­ge jetti. Onyń mańaıynda áldeneshe ondaǵan oıyn-saýyq otaýlary men klýbtary, stadıondar men arenalar boı kóterdi.

Biraq qandaı bir jarqyraǵan ómirdiń de sońy qara túnekke aınalyp kete berýi yqtımal ekenin osy Detroıttyń tájirıbesi anyq kórsetip ketti. Onyń quldyraı bastaýyna eń aldymen álemde munaı baǵasynyń kúrt kóterile túsýi áser etken sııaqty. Jer-jahandaǵy munaı daǵdarysy amerıkalyq úlgidegi klassıka­lyq alyp avtokólikterdiń rynok alańynan birtindep yǵysyp qala berýine apardy. Jurt sodan bastap óziniń qaltasyna qaraıtyn boldy. Olar úshin endi benzındi sýsha jutatyn Det­roıt­tyń alyp mashınalaryn satyp alý men ustap turý qıyn bola bastady. Bul japonnyń ári shaǵyn, ári janar-jaǵarmaıdy ba­rynsha az jeıtin kólikterine degen qyzyǵýshylyqty arttyrdy. Osynyń saldarynan Det­roıt­taǵy alyp zaýyttardyń bar­lyǵy qıyn qyspaqta qalyp, birinen soń biri bankrotqa ushyraı bastady. Mu­nyń sońy sol zaýyttardyń báriniń aqyryndap jabylýyna, jumysshylardyń jumyssyz qalýyna aparyp jetkizdi.

Sarapshylar búginde «amerı­kalyq avtomobıl atasynyń» bulaı quldyraýǵa urynýyna el­diń túgel… avtomobıldenýiniń ózi áser etti degendi de aıtyp otyr. Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵys jyldarynda Shtattarda eko­­nomıkalyq órleýdiń joǵary bolýy Detroıtta turatyn­dar­dyń árbiriniń jeke avtokóligi bolýyn qamtamasyz etken eken. Bul eldi tipti ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldarynda-aq kóshede keptelis bolýy ádettegi kóri­nis­ke aınalypty. Al qala sodan ke­ıin de avtomobıldený úderisin maq­sat­ty túrde odan ári damytyp, kó­she­den qoǵamdyq kóliktiń bar­lyq túrin yǵystyryp shy­ǵa­ryp­ty. Qalanyń ózi sekildi mıllıon turǵyny bar Nıý-Iork, Fıladelfııa, Boston, Chıkago shaharlarynan erek­she­ligi, bul sol qalpynda me­tro­nyń kerek etpeı, odan da qur qalypty. Aınalyp kelgende, jeke avtomo­bılderinen basqa birde-bir kó­lik qatynasy qa­lyp­taspaǵan, munaıdyń qymbat­taýy­na baılanysty kólik shy­ǵaratyn zaýyttary túgel jabylyp qalǵan Detroıttyń ózi aqyrynda qulap tynypty.

Munda bir zaýyttan keıin bir zaýyt jabylyp, myńdaǵan adam kóshege shyǵyp qalyp jatqan kezde, oǵan narazylyq bildirgen jumysshylar ereýilge de erik bergen. Biraq bul tyǵyryqty jeńýge alpaýyttardyń da, bılik basyndaǵylardyń da shamalary kelmegen. Osynyń bári qalanyń bolashaǵy joq ekenin kórsetken. Osyny sezgen alyp ónerkásip ıeleri qaladan aldymen ketken. Sodan soń qarapaıym jumys adamdaryna da kezek jetken. Dál qazir Detroıtta terezeleri men esikterinen túk qalmaǵan, páterlerin jan balasy meken etpeıtin otyz qabatty úıler tolyp turǵan kórinedi. Mine, ju­mys joqtyqtan kezinde mıllıonnan astam turǵyny bolǵan megapolıs osylaı kúnnen kúnge joq bolyp barady.

Dýnaı boıymen dúrkireı tasylatyn júk qalmady

Sońǵy 3-4 jyldyń kóle­min­de Eýropa odaǵy elderinde ónim óndirýdiń deńgeıi kúrt tómen túsip ketýi kári qurlyqtyń eń úlken ózeni – kógildir Dýnaıdyń arnasymen tasylyp jatatyn ár­túrli halyq sharýashylyǵy júk­teriniń birden kúrt azaıyp ke­týi­ne aparyp soqtyrdy. Munyń basty sebebi, Avstrııanyń Lıns qalasyndaǵy metallýrgııa kombınatyna temir kenin jetkizýdiń tásili ózgerýimen birge, Serbııa­nyń Smeder metallýrgııa kombı­natynyń jabylýyna, sondaı-aq «ArcelorMittal»-dyń Rýmynııa­nyń Galas qalasyndaǵy kombınaty domna peshiniń jumysyn toqta­týy­na tirelip turǵan sııaq­ty. Osy­nyń negizinde ózen boıymen tasylatyn 1,5-2,0 mln. ton­na shı­ki­zat birden kemip sala bergen. Mu­nyń arǵy jaǵynda daǵdarys­tyń saldarynan Ma­jarstannyń (Vengrııa memleketi óziniń resmı ataýyn osylaı etip zańdastyryp aldy) Dýnaferr men Dýnaı­va­rosh­taǵy kombınattarynda óndi­retin ónim kólemin qysqartyp jiberdi.

«Dýnaıdyń búgingi tańdaǵy júk bazasy 2008-2009 jyldarmen salystyrǵanda da, eń tó­men­gi deńgeıde, – deıdi Ýkraı­na­nyń Dýnaı keme kásipshiliginiń flotty paıdalaný jónindegi bas­qarma bastyǵynyń orynbasary Vladımır Zaporojan. – Bizdiń flottyń 2010 jylǵa­qa­ra­ǵandaǵy kórsetkishi de bıyl tórt esege jýyq tómendep ketti». Mamandar sonymen qatar ekono­mı­kadaǵy mundaı toqyraýshylyq­qa álemdik ekonomıkalyq daǵ­darystyń ekinshi tolqynynyń qatty áser etkenin jetkizedi. Bul tolqyn áýeli saýdaǵa óziniń keri áserin tıgizgen, ol óz ke­zeginde ózen boıymen tasylatyn júk mólsheriniń birden azaıyp ketýine negizgi sebepker bolǵan.

Osy shamada uıaly telefondar shyǵaratyn Nokia fırma­sy­nyń Fınlıandııadaǵy fılıaly da óziniń jumysyn toqtatty. Ol bir jaǵynan qazirgi naryq zama­ny­nyń qyspaǵyn kótere almasa, ekinshi jaǵynan Apple kompanııasymen básekelestikke shydas ber­medi. Osynyń saldarynan fın jerinde taǵy 780 adam jumys­syz qaldy. Jalpy, Nokia-ǵa 2010 jyly Stıven Elop basshy bolyp kelgeli beri kompanııanyń jer-jerdegi fılıaldarynan 40 myń adam qysqartylyp ketipti.

Munyń syrtynda búgingi tań­da Eýropada avtomobıl shy­ǵarý kásiporyndary úlken qı­yndyqtardy bastan keship otyr. Aıtalyq, Italııanyń ataqty «Fıat» konserni jabylý qarsa­ńynda tursa, AQSh-tyń «Ford» avtokonserni óziniń Eýropadaǵy fılıaldaryn jabý týraly sheshim shyǵaryp ta qoıdy.

Munyń bári álemdi qursaǵan daǵdarystyń ýaqyt ozǵan saıyn qyspaǵyn kúsheıtip, tamyryn tereńge jaıa bastaǵanyn, onyń keltirer zalalynyń áli de kóp ekenin kórsetedi. Taıaý aralyqta álemde jabylǵaly, ýaqytsha jumystaryn toqtatqaly turǵan kásiporyndar óte kóp. Olar týraly aldaǵy kúnderde áńgimelep beretin bolamyz.

Serik PIRNAZAR,

«Egemen Qazaqstan».