Elimizdegi áleýmettik damý, sonymen birge qoǵamnyń ál-aýqatyn arttyrý máselesi búgingi tańda óte ózekti. Bul rette Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy men byltyr qazan aıyndaǵy Joldaýynyń halyqtyń ál-aýqatynyń ósýine arnalǵanyn jáne osy aptada ótken «Nur Otan» partııasynyń kezekti XVIII sezinde qabyldanǵan aldaǵy 10 jylǵa arnalǵan partııa tuǵyrnamasynyń da áleýmettik qoǵam qurýǵa baǵyttalǵanyn aıtýǵa bolady.
Elbasy, «Nur Otan» partııasynyń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev sezde júktegen mindetter qoǵam tarapynan jyly qabyldanyp, jiti talqylanýda. Ásirese kóp balaly analarǵa, tolyq emes otbasylarǵa jáne múgedek balalardyń ata-analary men qamqorshylaryna áleýmettik turǵydan qoldaý sharalaryn keńeıtý el turǵyndaryna turmys deńgeıin túzeý turǵysynan senim uıalatqany ras. Bul rette bıyl elimizde 20 jyldyq belesine shyqqan bas partııa tabysy tómen, ıaǵnı halyqtyń az qamtylǵan bóligin qoldaýǵa erekshe mán berip otyr.
Máselen, az qamtylǵan kóp balaly otbasyndaǵy ár balaǵa tólenetin tólemaqy 20 789 teńgeni quraıtyn boldy. Memleket basshysynyń aıtýynsha, elimizde 340 myń kóp balaly otbasy bar. Bul otbasylar tórt jáne odan kóp balany tárbıelep otyr. Osy oraıda ataýly áleýmettik kómektiń áýeli tabysy tómen otbasylarǵa arnalǵanyn atap ótken lázim. Iаǵnı, muny elimizde osy sanatqa enetin 111 myńnan astam otbasyna arnalǵan qoldaý dep bilý kerek. Bul 571 myńnan astam adamdy qamtıdy.
Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi Aıda Balaeva partııa seziniń jańa áleýmettik doktrına usynǵanyn aıta kele, ataýly áleýmettik tólem tártibin tómendegideı túsindirdi. «Qazir jan basyna shaqqandaǵy tabysy bekitilgen kedeıshilik shegi – 14,8 myń teńgeden nemese kúnkóris mınımýmynyń 50 paıyzynan tómen azamattarǵa ataýly áleýmettik kómek kórsetiledi.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, kedeıshilik shegi kúnkóris mınımýmynyń 70 paıyzyna deıin kóterildi jáne 21 myń teńgege jýyq. Eger kóp balaly otbasyda 4 bala bolsa, onda járdemaqynyń jalpy somasy 83 myń teńge bolady. Al eger anasy úıde otyrsa, onda onyń ataýly áleýmettik kómegi qosylady. Mundaı otbasynyń jalpy tabysy shamamen 103 myń teńge bolady», dedi A.Balaeva. Sonymen qatar ol az qamtylǵan otbasylarǵa arnalǵan arnaıy 40 myń jaldamaly páter qurylysy bastamasy atalǵan sanattaǵy azamattardy qýantatynyn, olarǵa «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» júıesi arqyly jyldyq 2-3 paıyzben turǵyn úı zaemdaryn berýdiń jeńildetilgen tetigi ázirlenetinin jetkizdi. «Bul az qamtylǵan otbasylardy baspanamen qamtamasyz etý problemasyn sheshýde mańyzdy qadam dep sanaımyn. Bul jumysqa jaldamaly baspana salý, zamanaýı jergilikti joldar jelisin damytý, gaz tartý, aýyz sýǵa qoljetimdilik syndy ómir sapasynyń jańa standarttaryn engize otyryp, barlyq óńir jumylatyn bolady», dedi Prezıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń basshysy.
Atalǵan salaǵa tikeleı jaýapty Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Berdibek Saparbaev ta Úkimet otyrysynda bul máseleni naqtylaı tústi. Mınıstrdiń aıtýynsha, máselen, tórt balasy bar jalǵyzbasty otbasy 63 myń teńge ataýly áleýmettik kómekti alyp kelgen bolsa, shilde aıynan bastap bul soma 40 myń teńgege kóbeıedi. Bul 103 945 teńgege teń. Al qosymsha tólemderdi eseptegen kezde, bul otbasynyń bir aılyq jalpy tabysy 114 myń 448 teńgeni quraıdy», dedi vedomstvonyń jańa basshysy.
Eskeretin jaıt, shilde aıynan bastap otbasynyń jıyntyq tabysyn eseptegen kezde, kóp balaly otbasylarǵa, «Kúmis alqa», «Altyn alqa» ıegerlerine, múgedek balalarǵa tólenetin járdemaqylar men shákirtaqy esepke alynbaıdy. Sala basshysynyń aıtýynsha, buǵan qosa, turmysy tómen otbasynyń balalaryna beriletin járdemaqy mólsheri de ózgeredi. Eger 1 shildege deıin bul 4 834 teńge bolsa, 1 shildeden bastap ár balaǵa 20 789 teńge tólenedi. «Bul járdemaqy 18 jasqa deıin, eger balalar joǵary oqý oryndarynda oqıtyn bolsa, 23 jasqa deıin tólenbek. Mınıstr áleýmettik kómekti taǵaıyndaǵan kezde, halyqty beker sandaltpas úshin suralatyn qujattar sany azaıatynyn jetkizdi. Bul jumys elektrondy túrde júzege asady. Sonymen birge óńirlerdegi otbasylardyń qajettiligin, turmysyn anyqtaý úshin áleýmettik kartalar jasalady. Osylaısha ár otbasyna taldaý jasalyp, eń muqtajdaryna memleketten kómek kórsetiledi.
Memleket basshysy júktegen mindetterdiń ishinde múgedek balany qarap otyrǵan ata-analar men qamqorshylarǵa arnalǵan járdemaqynyń 30 paıyzǵa artatynyn atap ótýge bolady. Bul 100 myńnan astam adamdy qamtıdy. Ony júzege asyrýǵa 2019-2021 jyldary qosymsha 300 mlrd teńge bólinedi. Bul da kóńili jarymjan ata-analarǵa aıtarlyqtaı demeý. Osy oraıda I toptaǵy múgedek balanyń anasy Baqyt Aqajanova partııa baǵdarlamasy aıasynda kedergisiz orta qurýdyń óte mańyzdy ekenin jetkizdi. Máselen, búginde ol balasyna avtonomdy arba alýdy armandaıdy. «Bul qozǵalýǵa qabileti tómen balamnyń úıde, aýlada júrýine úlken qolǵabys bolar edi. О́ıtkeni dúkenge, bazarǵa barǵanda balany jalǵyz qaldyrýǵa týra keledi. Sodan úıge oralǵansha janymyz murnymyzdyń ushynda bolady. Sonymen birge qalada pandýstar salý, shıpajaıda ońaltý máselesi áli sheshimin tappaı tur» deıdi B.Aqajanova.
Qazaqstandaǵy qazirgi eń mańyzdy másele – 25 jyldan astam ýaqyttaǵy ekonomıkalyq jetistikterdi áleýmettik sapaly deńgeıge kóterý bolmaq, – deıdi áleýmettanýshy Erlan Saırov. – Sondyqtan sońǵy úsh jyl ishinde leksıkonymyzda «adam kapıtalynyń damý ındeksi» degen sóz paıda boldy. Bul – durys. О́ıtkeni qoǵamdy, memleketti, ekonomıkany jasaıtyn adamdar. Adamdardyń áleýeti, ındeksi joǵary bolǵan saıyn ekonomıka da, áleýmettik úderister de sapaly bolady. Sol sebepti partııa sezinde elimizdiń áleýmettik úderisterin damytý, aımaqtardyń ınfraqurylymyn jańartý máselesi qaraldy. О́ńirlerdegi ınfraqurylymdy jańartý óte mańyzdy. О́ıtkeni Qazaqstanda halyqaralyq jáne respýblıkalyq jol magıstraldary salynyp jatyr. Al aýdanaralyq, aýylaralyq joldardyń sapasy tómen. Sapaly jol óńirlerdegi halyqtyń damý ındeksin kóterýge septigin tıgizedi. О́ıtkeni ınfraqurylymǵa salynǵan 1 teńge memlekettik bıýdjetke 10 teńge bolyp qaıtady. Bul – zańdylyq. Áleýmettanýshynyń aıtýynsha, jańarǵan joldardyń boıynda ártúrli bıznes sýbektileri paıda bolady, orta jáne shaǵyn kásipkerlik damıdy, baılanys jyldamdyǵy artady. Iаǵnı, óńirler men qalalar arasyndaǵy qarym-qatynasty teńestirý jaǵynan óte tıimdi bolmaq.
Sarapshylar el halqynyń 42 paıyzdan astamy, onyń ishinde kóp balaly otbasylardyń basym bóligi aýylda turatynyn, sondyqtan partııanyń 2030 jylǵa deıingi baǵdarlamasynda aýylǵa basymdyq berilgenin aıtady. Al bul aýyl turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge aıtarlyqtaı septesedi.
Osy oraıda qoǵamdaǵy keıbir pikirtalastar bul áleýmettik qoldaýdyń kóp balaly analarǵa qoldaý retinde kórsetilýi túrli túsinispeýshilikke alyp keletinin, durysy muny turmys deńgeıi tómen, az qamtylǵan otbasylarǵa arnalǵan kómek retinde naqtylap túsindirýdiń qajettigin jetkizedi. Sebebi otbasynda tórt jáne odan kóp balany tárbıelep otyrsa da kóp jaǵdaıda úı egesi ǵana tabys tabady. Bul tabystyń bári birdeı emes. Eńbekaqy jan basyna shaqqanda kúnkóris mınımýmynan joǵary bolǵanymen kúndelikti azyq-túlik sebeti, dári-dármek pen basqa da túrli turmystyq shyǵyndar men tutynýshylyq qajettilikter kóp balaly otbasylardyń ál-aýqatyn jaqsartýda aıaq-qolyn shyrmap otyrǵany jasyryn emes. Bul – tabys tabatyn otaǵasy joq tolyq emes otbasylarǵa da, únemi janynda bolýdy qajet etetin múgedek balalardyń ata-anasyna da kóp jaǵdaıda ortaq bolyp keletin kúrmeýi qıyn másele.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»