Ámirhan Balqybekti el eń aldymen aqyn retinde tanydy. О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń basynda onyń oqyǵan jannyń júregine órshil rýh, kóńiline asqaq jiger berer otty jyrlary óleńsúıer qaýymdy eleń etkizdi, dúr silkindirdi. Maraltaı Raıymbekuly, Baýyrjan Babajanuly, Jaras Sársek jáne taǵy da basqa ózimen tustas daryndy aqyndar bári qatar shyqty, birge jarqyrady. Aýzy dýaly aqsaqaldardyń «poezııamyzǵa tyń lek, sony lep keldi» dep jyly lebizderin arnaǵany da esimizde...
«Qatardaǵy jaýyngeri óleńniń»
Ýaqyt bir ornynda tura ma? Qazir bul jigitter ádebıettegi orta býynǵa aınaldy, ózindik qoltańbalaryn qalyptastyrdy, óleń ólkesinde ózderine laıyqty oryndary da bar.
Sonda da bárinen Ámirhan... ózgeshe edi.
Onyń «Avtoportretke shtrıh» atty óleńin oqyp kóreıikshi:
«Bul halyq pa, Bala halyq bul áli. Aqyndyqty jyndylyq dep uǵady. Erkeligi essizdik bop shyǵady, Batyrlyǵy kózsizdik bop shyǵady. Aıt degenge aıtar em-aý, aıtar em, Osy halyq ózim desem, qaıter eń?
Bul halyq pa, Dana halyq bul ári. Ulylyǵy Abaı bolyp tur, áni! Aqyndyqty adaldyq dep uǵady, Batyrlyqtan jaraldyq dep uǵady. Tamaǵymdy kenep qoıyp eger men, Sol halyqty menmin desem, sener me eń?».
«Ári bala, ári dana» halyqtyń bir ókili – Ámirhannyń ózi de tap osyndaı edi. Birde bala sııaqtanyp ketse, endi birde keı aqsaqaldardyń da aýzynan shyǵa bermeıtin ataly sóz aıtyp, azamattyq jasap, eldi rıza qylatyn. Bireý kúlip, bireý jylap eske alatyn «jyndylyǵy» da, eshqashan «essizdikke» barmaǵanymen, «batyr – ańǵal» degen ras, jalańtóstenip júrip urynyp qalar «kózsizdigi» de boldy. Keı sátterde baladaı ańqaýlyǵymen tańǵaldyrsa, keıde kópti kórgen kónekóz danalardaı basalqaly áńgime aıtyp, tyńdaǵan jannyń bárine bas shaıqatatyn.
Ol – batyr edi. Joryqqa attanar jaýyngerdiń urany onyń eki óleńiniń birinde ańǵarylady. Salpy etek qatynsha salǵylasyp turyp almaı, «ıá, arýaq!» dep jekpe-jekke shyǵyp, daýly isti ne búk, ne shik qylýǵa degen asyǵystyq, naǵyz jigitke tán minez tanytý ańsary seziledi. Biraq munyń bári – arzan ataqqa qyzyqqan basbuzar eserlik emes, sol el ishin alataıdaı búldirer aqymaqtardy ornyna qoıyp, sabasyna túsirer adal sarbazdyń azamattyq boryshy. Tirshiliktegi ádiletsizdikterdi kóre júrip, bile júrip, keýdesin keýleı túsken, janyn jaı taptyrmaıtyn sol bir erlik qalaýy, rýh qushtary aqyry aq qaǵazǵa óleń bolyp quıyldy.
Jaqsy óleń oqysa, balasha qýanatyn...
Ol – adal edi. «Men onymen barlaýǵa birge barar em» dep orystar aıtatyn mátel sóz dál osy bizdiń Ámirhanǵa arnalǵandaı. Sertke berik, sezimge adal, senimge laıyq jigit-tuǵyn. Naǵyz aqırettik dos bolatyn jan osyndaı-aq bolar!
Adaldyq onyń óleńderiniń ón boıynda da tunyp tur. Árıne kindik qany tamǵan týǵan jerge, aýylǵa, ata-anaǵa, baýyrǵa, dos-jaran men basqa da qımas, qymbat jandarǵa degen kirshiksiz sezim, pák kóńil – onsyz da túsinikti, tabıǵı nárseler ǵoı. Eń bastysy, Ámirhan óleńge adal edi. «Ádebıet – ardyń isi» ekeni ras bolsa, Ámirhan Balqybek sol ardyń eń adal, eń senimdi kúzetshisi edi. Ol ádebıetti «shynaıy talanttar men naǵyz daryndar mekendeýge tıis qasıetti jeruıyq» dep uqty. Sondyqtan da jaqsy óleń oqysa, balasha qýandy, myqty aqyn kórse, qýyp júrip tanysty. Pikirlesip, aq júregimen alǵysyn aıtty, daýsy gúrildep, «rahmet, e!» dedi (sóıtetini bar-dy). Al ón boıynda nár-sól joq, sezim joq, jan joq, qur taq-taq etip turǵan jalań taqpaqtar men onyń avtorlaryn, qus kelip, qus qaıtqanda ǵana qutyrmasy qozatyn, et pen teriniń arasyndaǵy jelókpe jeliktiń jelpinisimen-aq aqynsynyp júrgenderdi aıamaı synady. Oǵan salsa, ásem álemniń sánin buzatyn mundaı «ólermenderdi» Ádebıet deıtin eldiń shekarasynan da kirgizbes edi.
«Esh ókpem joq Jarymaǵan jatyrda, Aqymaqqa, Alpaýytqa, Paqyrǵa. Men qoıarmyn, qoıarmyn men óleńdi, Jurttyń bári aınalǵanda aqynǵa...» – dep, Ámirhan sondaı kóńil kúıde otyryp jazdy ma eken, kim bilsin...
«Qaı kezde de qasıetti sanalǵan, Qatardaǵy jaýyngeri em óleńniń. Máńgi ómirdi tartyp alyp ajaldan, О́lsem de men, alǵy shepte ólermin», – dep keletin jyr joldaryna qarap otyryp ta, onyń qashanda ózin óleńniń adal jaýyngeri retinde sezingenin túsinemiz.
Adal, ádil adam eldiń bárine birdeı jaǵa bermeıdi. Ámirhan álgindeı syn jazyp júrip, óz kózqarasyn gazet betterinen, teleradıo efırlerinen ashyq aıtyp júrip, naǵyz aqyndy «aqynsyń» dep moıyndap, óleńshi-taqpaqshylardy «haltýrshıksiń!» dep betine basyp júrip, az dushpan jınaǵan joq. Ras, ózi bulaı oılamaǵan da shyǵar, biraq Ámirhannyń «úkimin» estigenderdiń báriniń birdeı onyń synyn durys qabyldaı qoımaǵany, óleńdi qoıyp ketpegeni – aqıqat. Týrasyn aıtatyn adamdy eshkim qyzmetke de shaqyrǵysy kelmeıdi, jaýapty laýazymdy senip tapsyrýdan da qashqaqtaıdy. Alaıda, Ámirhan eshkimnen qyzmet dámetip, oryn suraǵan da emes.
– Osylaı beıǵam qalypta, dalaqtap júrip, dalada qalmaımyz ba bir kúni? – dedi birde ol aıaq astynan áńgime qozǵaıtyn ádetimen.
– Nege? Qalamyń bar, qarymyń bar, dalada qalatyndaı ne bopty? Al qyzmet jaǵyn meńzep tursań, bastyq bolý ekeýmizdiń qolymyzdan kele qoımaıtynyn óziń de bilesiń ǵoı, – degenmin.
Sonda ol:
– Men bir qyzmetti ańsaımyn: kitaphananyń dırektory bolǵym keledi! Ulttyq kitaphana bolmasa da meıli, basqalary da barshylyq qoı. Sondaı mol baılyqtyń ústinde otyryp ta kitap oqymaıtyndar bar ǵoı, á? Shirkin, men bolsam... – degen edi.
Shynynda da, «Sharýanyń balasy bolsam da, Sharýaǵa qyrsyzdaý ósip em...» dep ózi aıtqandaı, Ámirhannyń qolynan jazýdan basqa eshteńe kelmeıtin edi. Áldebir tirligin tyndyryp alý, kitabyn shyǵarý, keshin ótkizý, mánsap qýý úshin de búgingi zamanda asa qajet, asa mańyzdy «talant» sanala bastaǵan – tanys izdeý, aǵa tabý, kóke jaǵalaý sııaqty áreketterdi sol kúıi úırenbeı-aq ketti. О́ıtkeni tabıǵaty taza edi, báribir ondaı ádetti boıyna juqtyra almas edi.
«Mini joq adam bola ma, Kemshilikter de kóp mende. Ol úshin salma tabaǵa, Ol úshin meni jek kórme.
Mańdaıǵa túsken ájimniń, Buralań, bilseń joldary. Janymnyń tabıǵatyna Kelmesem qaıshy bolǵany», – depti ǵoı ózi de. О́zinen asyp ne aıta alamyz.
Biraq kemtalanttar men beıtalanttardyń aldynda baıaǵy aıtarynan qaıtpaı, basyn ımeı ketti. Qaıtesiz, tabıǵat-taǵy...
Kóne tarıh qoınaýyn da qopardy.
Ol – zerdeli edi. О́te kóp oqıtyn. Árıne qalam ustaǵan qaýymnyń qaı-qaısysy da qaǵazǵa az shuqshımas, biraq Ámirhannyń bilimge degen ǵashyqtyǵy tipti ǵalamat bolatyn. Onyń kitapqa ińkárligi – óz jyrlarynda aıtylatyn «joryqtaǵy sarbazdyń týǵan jerin ańsaǵanyndaı» edi desek, jarasar, sirá. «Kitapqa qyzyǵýshylyqty ákemnen úırendim, meniń negizgi ustazym – sol Jumabek aqsaqal» deıtin ózi. Ámirhan «oqyǵanyn kóńilge yqylaspen toqyp» qana qoıǵan joq, salystyrdy, salǵastyrdy, zerttedi, zerdeledi, qorytty, sosyn ózine tán zerektikpen, tapqyrlyqpen túıindeı bildi. Burynǵylar baıqamaǵan, ǵylymı aınalymǵa enbegen derekterge nazar saldy, júz jyldan beri sińip ketken eýroposenrıstik qalyppen emes, jańa kózqaraspen, qazaqtyń múddesimen qarady.
Sol zertteýlerdi negizge alǵan «Qasqyr Qudaı bolǵan kez» atty kitaby demde jazyla salǵan joq. Kóne tarıh qoınaýyna úńilý, túrkiler men shýmerlerdiń, hetter men rımdikterdiń, skıfter men kýshandardyń zamanyna oısha sapar shegý sonaý 90-jyldardyń ortasynda-aq bastalǵan bolatyn. Bastapqy zertteý maqalalary «Parasat» jýrnalyna shyqty, birte-birte «Qazaq ádebıeti», «Jas Alash» gazetterinde jarııalana bastady. Al «Jas qazaq» ulttyq aptalyǵynda ol birneshe jyl óte ónimdi eńbek etti, nómir saıyn maqala jazdy. Bireý kelisti, bireý kelispedi, degenmen Ámirhan Balqybektiń zerek oıy, alǵyr qalamy tarıh paraǵynda sybdyrsyz sulq jatqan derek-dáıekterdi arshyp alyp, olardy qaıta sóıletti, jańasha kúmbirletti, buryn túrli sebeptermen búgip qalǵan, oraǵytyp ótken, jyrymshylaı ǵana aıtylǵan tustaryn tolyq ashýǵa talpyndy. Átteń, onyń jazǵandary orys, aǵylshyn tilderine aýdarylsa, Ámirhannyń tarıh, etnologııa salalaryna, túrkitaný ǵylymyna qanshalyqty úles qosqanyn biz ǵana emes, álem de bilgen bolar edi.
Ras, «oıly adamǵa qyzyq joq bul jalǵanda». Ámirhan da óz oılarymen alysyp, solardy júıelep jazamyn dep júrip pendeýı ortalarǵa onsha kóp qosylǵan joq. Jalpy, kóp adam bas qosar jıyndardan tartynyp turatyn. Al ońashalaý jerde áńgimeleskendi jany qalaıtyn. Sondaıda álgi tarıhty zertteýi bar, ádebıetti taldaýy bar, biraz tereńge ketip qalýshy edi. Áýeli ber jaǵynda biraz maltyp baıqaımyz da, ári qaraı shamamyz kelmeıtinin baıqaǵan soń, qashqaqtaı bastaıtynbyz. Kúnderdiń kúninde onyń bizge eregeskende, osylaı máńgige qashyp ketetinin bilippiz be...
«Qıqýy syndy urannyń Aýany ottaı jandyryp. Shyn samǵaı bilgen darynnyń Sorǵalaýy da zańdylyq», – deıdi ózi. Ras shyǵar... «Sezimder ólmeıdi túbinde, Shabytqa shaǵynda shóldegen. Kóktemgi jaýynnyń tilinde, Jyr bolyp oralam jerge men», – dep te jazypty. Shynymen-aq endi kóktem saıyn kókten sebelegen jańbyr únemi esimizge Ámirhandy salyp turatyn boldy. Osydan tórt jyl buryn jas qabirine topyraq salarda da Shardara aspany aǵyl-tegil jylap, esh basyla almap edi...
Sáken SYBANBAI