Jasyl kópir baǵyty: Astana – Rıo+20

Jasyl kópir baǵyty: Astana – Rıo+20

Sársenbi, 20 maýsym 2012 8:37

«…Elimiz BUU-nyń myńjyldyqtar damýy maqsatyn ustanatynyn kórsetti. Qazaqstan jahandyq energııalyq-ekologııalyq strategııa men «Jasyl kópir» aýqymdy ekologııalyq bastamasyn qabyldaýdy usyndy. Biz osy ıdeıamyzdy Rıo-de-Janeıroda ótetin búkilálemdik sammıtke engizýdi josparlap otyrmyz».

 

Sársenbi, 20 maýsym 2012 8:37

«…Elimiz BUU-nyń myńjyldyqtar damýy maqsatyn ustanatynyn kórsetti. Qazaqstan jahandyq energııalyq-ekologııalyq strategııa men «Jasyl kópir» aýqymdy ekologııalyq bastamasyn qabyldaýdy usyndy. Biz osy ıdeıamyzdy Rıo-de-Janeıroda ótetin búkilálemdik sammıtke engizýdi josparlap otyrmyz».

 (Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń

BUU Bas Assambleıasynyń 66-sessııasynyń jalpy jaryssóziniń ashylýynda sóılegen sózinen).

Sońǵy ýaqyttary búkil adamzat balasy ekonomıkalyq, azyq-túliktik jáne ekologııalyq daǵdarystardy bastan keshýde. Bul – Azııa, Eýropa, Soltústik jáne Ońtústik Amerıka, Afrıka, Avstralııa jáne aral mem­le­ketteriniń jalpy ortaq problemalary. Iаǵnı, adamzattyń jıyr­ma jyl boıy salǵan kúsh-jigeri tıisti nátıjeler bergen joq. Sol sebepti, ústimizdegi jyldyń 20-22 maýsymy kúnderi Brazı­lııa­da BUU-nyń ornyqty damý boıynsha Rıo+20 konferensııasyn ótkizý josparlanýda. «Rıo-92» tarıhı konferensııasynan 20 jyl ótken soń memleket jáne úkimet basshylary ornyqty damý jolyndaǵy progresti baǵa­la­maq. Rıo+20 konferensııasynda negizgi eki taqyryp talqyla­na­dy:

– «jasyl ekonomıkaǵa» ótý;

– ornyqty damýdyń ınstı­týt­tyq negizderi.

Nege búgingi kúni ornyqty damý konteksinde osy máseleler talqylanýda. Rıo+20 daıyndy­ǵyna arnalyp arnaıy ótkizilgen is-sharada BUU basshysy Pan Gı Mýn qazirgi damý joly tyǵy­ryq­qa taqaıtyndyǵyn atap ket­ti. Qazirdiń ózinde álem aldynda azyq-túliktiń jáne taza sýdyń jetispeýshiligi, qorshaǵan orta­nyń lastanýy men qalalardaǵy halyqtyń shekten tys ósýi, parnıktik gazdar emıssııalary­nyń artýy jáne klımattyń ózge­rýi saldarynan týyndaǵan problemalar ortaǵa shyǵa bastady.

Qazirgi zamandaǵy daǵdarys­tan shyǵý joldarynyń jańa tá­silderi ekonomıkany damytýda­ǵy «jasyl ósim» men «jasyl ekonomıka» strategııasynda dep bilemin.

Jasyl kópirmen jasyl eko­no­mıkaǵa bet alý. «Jasyl» ter­mın­deri 2005 jyly Seýlde ót­ken qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrleriniń 5-shi konferensııasynan bastap jappaı qol­da­nyla bastady. Ońtústik Koreıa memlekettik «Green growth» (jasyl ósim) strategııasyn qabyl­dap, onyń negizgi ıdeıalaryn bar­lyq memleketterdiń aımaqt­a­ry­na taratýdy jáne ekonomıkalyq damýdyń jańa tásilderin jappaı nasıhattaýdy usyndy.

Atalǵan strategııanyń negizgi jańalyǵy onyń tek tabıǵatty qorǵaýǵa ǵana emes, sonymen qa­tar, ekonomıkalyq ósý men teh­no­logııalyq damýǵa yqpal etý­in­de bolyp tabylady. Daǵdarys­tan shyǵýdyń osyndaı joldaryn basqa damyǵan elder de us­tana bastady. Osylaısha AQSh prezıdenti Barak Obama 2009 jyly kelesi 10 jyldyqta 5 mıl­­lıon jumys ornyn ashý úshin energııanyń ekologııalyq taza túr­lerin damytýǵa 150 mlrd. dol­­­­lar ınvestısııa quıý jos­paryn jarııalady. Sonymen qatar, Japonııa da halyqty jumys ornymen qamtýdy 2,2 mıllıonǵa arttyrý maqsatynda ekologııalyq tehnologııalar rynogyn 2015 jylǵa qaraı 100 trıllıon ıenge kóbeıtpekshi.

Qazaqstanda 2010-2014 jyl­dar­ǵa arnalǵan «Jasyl damý» úkimettik baǵdarlamasy qabyl­dandy. Baǵdarlamanyń basym­dyq­taryna parnıktik gazdardyń shyǵaryndylaryn azaıtý, óndi­ristik jáne tutynylǵan qal­dyq­tar problemalaryn sheshý, qor­shaǵan ortany lastaǵany úshin tólemderdi ekologııalyq salyq­tarǵa aýystyrý, sý resýrstaryn saqtaý jatady. Atap aıtqanda, osy basymdyqtar Ońtústik Koreıa basymdyqtarymen para-par.

Jasyl ósim jáne jasyl ekonomıka strategııasy jasyl tehnologııa negizindegi jańa ınves­tısııalardy talap etedi. Biraq, bul tehnologııalar tek damyǵan eldermen ázirlenip, sol elderde ǵana ornalasqan. Damyǵan elderde bul úshin qarajat jet­ki­lik­ti, jaǵdaılar da jasalǵan. Kerisinshe, damýshy elderde mun­daı qarajat pen jaǵdaı joq. Alaıda, damýshy elderdiń eko­no­mıkalyq ósiminiń saldary eýro­palyq jáne basqa da damyǵan elderdiń jahandyq ekojúıe­ler­di saqtaýdaǵy parnıktik gazdardy qysqartýǵa baǵyttalǵan ju­mystarynan basym túsýde.

Bul rette ǵalamdyq mańyzdy tabıǵı nysandar – Brazılııa, Ortalyq Afrıka, Úndistan, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń ný ormandary, Gımalaı, Alpi, Tıan-Shan, Pamır taýlarynyń muzdyqtary, Mońǵolııa men Qa­zaq­stannyń dalalary jáne Si­bir, Kanada, Alıaskanyń qalyń ormandary joıylyp ketýi múm­kin. Qazirdiń ózinde damyǵan elderde klımattyq apattardyń ul­ǵaıǵandyǵy baıqalady, mysaly, sý tasqyny, quıyndy daýyldar, joǵary nemese tómen apatty temperatýralar jıi oryn alýda.

Iаǵnı, Azııa, Afrıka jáne Ońtústik Amerıka elderiniń jasyl ınvestısııalar men tehno­lo­gııalardyń arqasynda damýy bú­kil ǵalamshar úshin asa mańyzdy. Osy oraıda, «Jasyl ekonomıka» qurýdaǵy jetekshi elder bi­rinshi kezekte turǵan myna máse­lelerdi sheshýi qajet. Olar:

– «qońyr» ónerkásipke mem­le­kettik sýbsıdııalardy qys­qar­­­­­typ, ekologııalyq talaptardy qatańdatý;

– ekologııalyq salyqtar engizý;

– «jasyl» ónerkásipke eleýli ınvestısııalar quıý men «jasyl» memlekettik satyp alym­darǵa ótý;

– jańa «jasyl» transfertter men tehnologııalar engizý.

«Jasyl ekonomıkany» en­di­rýdiń basty sharty – jańa «jasyl» tehnologııalar transferti. «Jasyl ekonomıkaǵa» ótý úshin tehnologııalyq tóńkeris qajet. Kóptegen sarapshylardyń piki­rin­she, «jasyl ósimge» qatysy bar ǵylymı salalardaǵy zertteý­ler men jumystardyń halyq­aralyq yntymaqtastyǵyn kú­sheı­tý jáne osy tehnologııalardy damýshy elderge tezdetip ta­ratýdyń ǵalamdyq ınstıtýttyq tetikterin qurý qajettiligin ataý­da. «Jasyl» tehnologııalarǵa erkin qoljetimdilik pen damýshy elderge memleket arqyly qar­jy­landyratyn tehnologııalardy berýdi yntalandyrý – or­nyqty damýdyń eleýli sharty. Alaıda, álem elderiniń rynokqa shyǵaryp otyrǵan ónimderi osy tehnologııalar bolyp tabylady jáne negizgi tabys kózderin olar­dan alyp qoıý ońaıǵa soqpaıdy.

Sarapshylardyń aıtýynsha, «jasyl ekonomıka» qurý úshin halyqaralyq ıntellektýaldy menshik quqyǵyn qorǵaý rejimin (2001 jyly Dohada qabyl­dan­ǵan) TRIPS kelisimi jáne qo­ǵamdyq densaýlyqty qorǵaý deklarasııasyna uqsas ózgertý qa­jet. Ol úshin patentterdi qorǵaý merzimderin shekteý jáne óner­tapqyshtarǵa qolda bar patenttelgen ǵylymı maǵlumattardy qoldana otyryp jańa ınnova­sııa­lar ashý úshin ruqsattar berý kerek. Tehnologııalardy transfertteý problemasy boıynsha álemniń jetekshi sarapshylary jumys atqarýda. Biraq ázirge nátıjesiz.

Astana bastamasy: «Jasyl kópir» – jasyl tehnologııalardy transfertteýdiń tájirıbelik tetigi. 3 jáne 4-Astana ekono­mı­kalyq forýmynda Elbasymyz Nursultan Nazarbaev aldyńǵy qatarly damyǵan elder men damýshy elder arasyndaǵy ınnova­sııalyq tehnologııalardy trans­fertteıtin ózindik «jasyl kó­pir» ornatý qajettigin atap kór­setken bolatyn. «Jasyl kópir­diń» negizgi mindeti – plane­ta­nyń iri aımaqtaryndaǵy memle­ket­terdiń «jasyl ekonomıkasyn» júzege asyrýdaǵy memleket, jeke sektor, qoǵamdyq jáne halyqaralyq uıymdardyń serik­testigine septigin tıgizý.

«Jasyl kópir» Astana bastamasy 2010 jyldyń qazanynda Azııa jáne Tynyq muhıt elde­riniń qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrleriniń 6-konferensııasynda qabyldandy. ESCAP el­de­riniń tapsyrmasy boıynsha Qazaqstan «Jasyl kópir» serik­testik baǵdarlamasyn ázirledi. 2011 jyldyń qyrkúıeginde «Ja­syl kópir» bastamasy jáne seriktestik baǵdarlamasy «Eýropa úshin qorshaǵan orta» 7-Pan-Eýropalyq mınıstrler konferensııasynda qoldaý tapty.

Baǵdarlama memleketter, ha­lyqaralyq, úkimettik emes, bilim uıymdary men bıznes arasyn­daǵy ekonomıkalyq jáne na­ryq­tyq quraldar arqyly «jasyl» bıznestiń jańa joldaryn qurý boıynsha ózara is-qımyldar áre­ketterin oılastyrady. «Jasyl kópir» seriktestik baǵdarlama­synda demeýshi memleketter men kómek alýshy memleketter joq. Is-qımyl eki jaqty júredi. Bir jaǵyna qaraı ekologııalyq taza «jasyl tehnologııalar», al ekinshi jaǵyna qaraı «jasyl tehnologııamen» jasalǵan «jasyl taýarlar» júretin bolady.

Jetekshi elder óteýsiz negiz­de «tolyq bitken» jańa jasyl tehnologııalaryn usynýy kerek. О́z kezeginde, damýshy elder «ja­s­yl» tehnologııalardy tar­tý­ǵa qolaıly jaǵdaılar jasaýy qajet. Barlyq seriktestik elder «jasyl tehnologııalar» arqyly jasalǵan «jasyl taýarlarǵa» erkin rynok usynýy tıis.

Seriktestik baǵdarlamasyn jáne ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýdyń negizgi sharty kópjaqty kelisimder bolyp tabylady. Solaısha, barlyq memleketter údep kele jatqan problemalardy sheshý jáne bar jaǵ­daıdy túbegeıli jaqsartý úshin óz erkimen jasyl ınvestısııalar men tehnologııalarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýy tıis. О́z keze­ginde strategııalyq jobalar tabys ákeledi. Eýropanyń, Soltús­tik Amerıkanyń jáne Azııanyń kóptegen elderinde tıimdiligin is júzinde dáleldegen «jasyl ekonomıkany» qoldaý mysaldary jeterlik. Sondaı tájirıbelerdi jınaqtap, taldaý júrgizip, so­lar­dyń negizinde baǵdarlamany júzege asyratyn (keminde 10-20 jylǵa arnalǵan) uzaq merzimdi kelisimder daıyndaý qajet.

Qoryta kele aıtarymyz, Qa­zaqstan óziniń 20 jyldyq táý­elsiz tarıhynda bárimizge ortaq úı – Jer planetasyn saqtaýda jáne jahandyq ekologııalyq pro­blemalardy sheshýde birshama jetistikterge qol jetkizdi. Al búgin búkil adamzat planetanyń kúızelisin toqtatyp, ómir negizin qaıta jandandyratyn birden-bir múmkindikke ıe. Adam men tabı­ǵat­tyń úılesimdi ómir súrý múm­kindigi qa­­zir­­­gi tańda basqa kezderge qaraǵanda áldeqaıda joǵary.

Nurǵalı ÁShIM,

Parlament Májilisiniń depýtaty.