Konstıtýsııalyq Keńes, Joǵarǵy sot, Bas prokýratýra, EQYU-nyń Astanadaǵy baǵdarlamalyq ofısi jáne Germanııanyń halyqaralyq quqyqtyq yntymaqtastyq qorynyń uıymdastyrýymen ótken «Tıimdi qylmystyq saıasat jáne qylmystyq sot isin júrgizýdiń zamanaýı úlgisi – azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn tıisinshe qorǵaýdyń kepili» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııada otandyq quqyq júıesiniń ózekti máseleleri talqylandy.
Plenarlyq otyrysty júrgizgen Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń tóraǵasy Qaırat Mámıdiń aıtýynsha, bıylǵy jyly segizinshi márte ótkizilip otyrǵan konferensııa sala mamandarynyń kásibı alańy retinde quqyq júıesindegi ózekti máselelerdi jan-jaqty taldaýǵa, birqatar oń sheshimge qol jetkizýge múmkindik berip otyr. Qabyldanǵan jańa zańdar Konstıtýsııalyq talaptar men halyqaralyq standarttardy barynsha eskere otyryp, azamattardyń quqyǵy men bostandyǵynyń kepili retinde qoǵamǵa qyzmet etip keledi.
Konstıtýsııalyq Keńes múshesi Iogan Merkel Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodekstiń azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýdaǵy áleýetine saraptamalyq top anyqtaǵan birqatar jaıtqa toqtaldy. Tájirıbede kórsetip otyrǵanyndaı, tergeý amaldarynda sanksııa berýmen baılanysty birqatar máseleni qaıta qalpyna keltirýge týra keledi. Mysaly, tergeý amaldary prokýrordyń qatysýynsyz, sot tergeý júıesiniń enshisine berildi. Sonyń nátıjesinde sottarǵa túsetin salmaq ta kúsheıgen. Eger de prokýror tergeý amaldaryna qatystyrylmasa, ol aıyptalýshynyń kinásin qalaı moıyndatady? Sondyqtan da tergeý óndirisinde prokýrordyń qatysýy asa mańyzdy. Bul tergeý sottary joıylady degendi bildirmeıdi. Mysaly, Germanııada prokýror áreketi súzgi ispetti. Onyń qaraýyndaǵy júz istiń 40 paıyzy ǵana sotqa jiberilýi múmkin.
Prokýror ókilettigine qatysty pikirimen bólisken Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanovtyń aıtýynsha, sotqa deıingi tergeý óndirisi prokýror súzgisinen ótýi qajet. Konstıtýsııaǵa sáıkes, qylmystyq tergeý organy prokýratýra bolǵandyqtan azamattardyń quqyǵyna qatysty barlyq amal zańdy túrde dáleldenýi tıis.
Marat Muratuly atap ótkenindeı, Qylmystyq jáne Qylmystyq-prosestik kodeks qabyldanyp, qoldanysqa engen kezeńnen bergi bes jyl aralyǵynda vedomstvoaralyq top qurylyp, saraptama júrgizilip keledi. Sonyń nátıjesinde quqyqtyq júıeni jetildirýmen baılanysty birqatar máselelerdiń basy ashylǵan. Álemniń úzdik tájirıbeleri zerttelip, 130-daı otyrys ótkizgen komıssııa myńnan astam usynystardy qabyldaǵan.
Quqyqtyq júıeni zamanaýı turǵyda jetildirýde biryńǵaı elektrondy júıeniń engizilýi kóleńkedegi qylmystardy ashýǵa múmkindik berip otyr, deıdi Bas prokýratýra ókili. Shaǵym túsken sátten bastap jazalaý taǵaıyndalǵanǵa deıingi kezeń qatań baqylaýda bolady. Alaıda ekonomıkalyq qylmysqa qatysty jasalǵan shaǵymǵa baılanysty tergeý organdary bıznes ókiline barlyq tergeý amaldaryn qoldanatyndyqtan, bul qadam bıznestiń damýyna kedergi keltirip, qylmystyq jaýapkershilikke tartýdyń tıimsiz ekendigin kórsetip otyr. Bas prokýrordyń aıtýynsha, bes jylǵy mejeni kútpesten tıisti zańnamaǵa birqatar ózgerister engizilgen. Iаǵnı, kásipkerdiń ústinen qylmystyq is qozǵaý úshin bir ǵana shaǵym jetkiliksiz. О́kiletti organ qandaı da bir qylmystyń bar-joǵyn anyqtaý úshin túbegeıli tekserýler júrgizýi qoldanysqa engen. Sonyń nátıjesinde ekonomıkalyq qylmysqa qatysty kórsetkish 6 esege deıin azaıyp otyr.
Bas prokýrordyń orynbasary taraptardy tatýlastyrý máselesinde de birqatar jaıttar oryn alyp otyrǵanyn jetkizdi. Mysaly, zábir kórsetýshi tarapynan naqty talaptar oryndalǵannan keıin, ony qylmystyq jaýapqa tartpaý týraly ótinish qabyldanady. Bul adamnyń qylmys jasaýyn qaıtalamaı, túzelýge berilgen birden-bir múmkindik. Alaıda kóp jaǵdaıda qylmys qaıtalanady. Al qylmys qaıtalanǵan jaǵdaıda tatýlasýǵa jatpaıtyn, qylmystyq jaýapqa tartý týraly normalar engizilgen.
Qazaqstannyń quqyqtyq zańnamasy qoǵamǵa qaýip týdyrmaıtyn, qylmysqa abaısyzda urynǵan azamattarǵa qatysty jeńildikterdi de qarastyrady. Bas prokýratýra ókiliniń aıtýynsha, túrmelerde qoǵamǵa qaýipti degen qylmyskerler otyrýy kerek. Búgin qoǵamdy izgilendirý sharalaryna eki myńǵa jýyq adam tartylyp, túrmede otyrǵandar sany 30 myńǵa azaıǵan. Túrme ındeksinde Qazaqstan 83-oryndy ıelenip, Sıngapýr, Izraılmen qatar, Chehııa, Slovakııa, Polsha, Baltyq jaǵalaýy sııaqty Eýroodaq elderinen alda keledi.
Quqyqtyq zańnamanyń jetildirilýi elimizde jalpy qylmys kórsetkishteriniń tómendeýine yqpal etip otyr. Mysaly, aýyr jáne óte aýyr qylmys túrleri – 8, tonaý derekteri – 15, qaraqshylyq shabýyl – 16, zorlaý – 14, urlyq – 7, buzaqylyq 23 paıyzǵa tómendegen.
Qylmystyq kodeks erejeleriniń izgilenýine qaramastan lańkestik, ekstremızm, jasóspirimderge qatysty zorlyq-zombylyq áreketter, uıymdasqan qylmys túrlerine qatysty sanksııalar qatańdatylǵan.
Konferensııa jumysynda Ishki ister mınıstriniń orynbasary Rashıd Taýfıqov qylmystyq ister boıynsha sotqa deıingi is júrgizýdiń qazirgi tájirıbesine toqtalsa, Bas prokýratýra janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary akademııasynyń rektory Erǵalı Merzadınov qylmystyq jáne qylmystyq-prosestik zańnamaǵa ózgeristerdiń konstıtýsııalyq alǵysharttary týraly, Frankfýrt Bas prokýratýrasy, Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵy keńsesiniń basshysy Andreas Maı qylmystyq úrdisterdegi kepildikter men adam quqyǵyna qatysty máselelerdi ortaǵa saldy.
Almaty oblysynda «Aqbulaq» demalys kesheninde eki kúnge sozylǵan konferensııada úsh negizgi sessııa jumysy boıynsha mamandardyń usynys-pikirleri tyńdaldy. Qazaqstannyń qylmystyq-quqyqtyq salasyn jetildirý men adam quqyǵyn qorǵaý sharalaryn jetildirý 2025 jylǵa deıingi strategııalyq josparda qarastyrylǵandyǵyn eskeretin bolsaq, qylmystyq zańnamany izgilendirý baǵytyndaǵy jumystar ókiletti organdar tarapynan jalǵasa beretin bolady.
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy