О́zimiz uzaq jyldar bodany bolǵan jáne ár kezde de Batysqa qarap eminip qalǵan soltústiktegi kórshimizdiń yqpalymen ázirlengen oqý baǵdarlamasy boıynsha bilim alǵan biz dúnıede Eýropadan asqan el joq, órkenıet te, óner-bilim de tek solarda ǵana damyǵan dep túsindik. Ǵasyrlarǵa sozylǵan osyndaı nasıhattyń nátıjesi bolar, bar rahatty Batystan izdeý daǵdysy áli kúnge deıin joıylmaı keledi. Shynymen de Shyǵysta, sonyń ishinde musylman áleminde úlgi tutarlyq qaıratkerlerdiń, olardyń ónegeli isteriniń múlde bolmaǵany ma? Osyndaı saýaldarǵa jaýap izdeý maqsatynda aty álemge máshhúr bolǵan bir tarıhı tulǵa týraly az-kem maǵlumat berýdi jón kórdim.
Ol adamnyń aty-jóni – Salahaddın. Men tarıhshy emespin. Sondyqtan bul kisiniń búkil ómiri men qyzmetin baıandap berý meniń mindetime jatpaıdy jáne ol qolymnan de kelmeýi múmkin. Men tek esimi Shyǵys turmaq, búkil Eýropada ańyzǵa aınalǵan, aǵylshynnyń ataqty jazýshysy Valter Skott ol týraly «Boıtumar» dep atalatyn roman jazǵan adamnyń bir qyryn ǵana áńgimelep ótpekpin.
Ulty kúrd bolyp tabylatyn Salahaddın Júsip ıbn Aıýbı 1138 jyly Iraktaǵy Tıkrıt bekinisinde dúnıege keledi. Keıin otbasymen birge soltústiktegi Mosýl qalasyna, odan soń Lıvandaǵy Baalbek qalasyna qonys aýdarǵan Salahaddın eseıe kele ákesiniń qol astynda óz qyzmetin bastaıdy. 1169-1171 jyldary Mysyr bıleýshisi bolǵan Salahaddın sultan 1174 jyly Sırııa bıleýshisi Nuraddın qaıtys bolysymen elde tártipsizdikterdiń týyndaýyna baılanysty Damaskige de óz bıligin júrgize bastaıdy. Salahaddınniń joǵary parasattylyǵy men qaıyrymdylyǵynan habardar halyq ony zor qoshemetpen qarsy alady. Aıta ketý kerek, Eýropanyń kóptegen bıleýshileri oqı da, jaza da bilmeıtin sol zamanda Salahaddın oqı da, jaza da biletin saýatty bıleýshi bolǵan. Aıýbıler áýletiniń negizin qalaýshy bolyp tabylatyn ol qazirgi Irak, Mysyr jáne Sırııa memleketteriniń belgili bir bólikterin qamtıtyn aýmaqta óz bıligin júrgizedi.
Salahaddınniń á degennen óte ádilettiligimen aty shyǵady, sultan muqtajdarǵa árkez kómektesip, álsizderdi qorǵaı júrýdi óz paryzy sanaǵan. Jaratýshynyń ádildigi jer júzine tarasyn degen nıetpen ár apta saıyn adamdardy qabyldap, olardyń muńyn muqııat tyńdap, tıisti sheshimder shyǵaryp otyrady. Ol bılik etip turǵan jyldarda halyqtyń muń-muqtajyn sheshý úshin arnaıy áleýmettik júıe de taǵaıyndalady. Týmysynan ıslam dinin berik ustanyp, Allanyń aq jolynan aınymaǵan, tipti soǵys kezinde de sharıǵat zańdaryn múltiksiz saqtaǵan sultan Quran sózin keńinen taratý úshin ózi bılik etken jerlerde medreseler ashyp, halyqtyń dinı saýatyn kóterý isin de keńinen jolǵa qoıǵan. Tarıhı qujattarda Salahaddınniń ádildigi týraly mynadaı bir derek keltirilgen. Ibn Zýheır esimdi bir kisi Salahaddınniń nemere inisi Takıaddınniń ústinen sultanǵa shaǵym aıtyp keledi. Nemere inisin jaqsy kóre tura aryna adal qalpynda qalǵan Salahaddın oǵan arasha túspeıdi. Aqyry sultannyń týysy sot aldynda jaýap berýge májbúr bolypty.
Salahaddınniń myrzalyǵynda da shek bolmaǵan. Ierýsalımdi alǵannan keıin ondaǵy elshilerge syılyq jasaý úshin ol óziniń jerin satýǵa deıin barǵan. Bir joly dýan basshysy sultannyń bir qalada ǵana syıǵa tartqan jylqylarynyń sany on myńnan asty dep málimdeme jasaǵan kórinedi. Kómek surap aldyna kelgen adamdardyń birde-birin bos qaıtarmaǵan. Salahaddınniń sheksiz jomarttyǵyn jeke bas múddeleri úshin paıdalanǵandar da az bolmapty. Qolynda zor baılyqtyń bolǵanyna qaramastan Salahaddın qaıtys bolǵanda onyń artynda shamamen 40-50 dırham men bir quıma altyn ǵana qalypty deıdi.
Salahaddın 88 jyl boıyna hrıstıandardyń qaramaǵynda bolǵan, úsh din úshin qasıetti qala sanalatyn Ierýsalımdi azat etýshi tuńǵysh musylman qolbasshysy. Bul oqıǵa 1187 jyly boldy. Salahaddınniń urysty sheber uıymdastyrý taktıkasynyń arqasynda keskilesken shaıqasta jeńiske jetken musylmandar Ierýsalım koroli Gı de Lýzınıan men kresshiler qolbasshysy Reno de Shatılondy tutqynǵa alady. Moınyna myńdaǵan musylmannyń qanyn júktegen kresshiler qolbasshysynyń basyn óz qolymen shapqan sultan «korol koroldi óltirýge tıis emes», dep Lýzınıanǵa keshirim jasaıdy.
Osy oqıǵadan keıin eki aı ótkende Salahaddın óz áskerimen Ierýsalım qalasyna kiredi. Bul shaqta qalada naǵyz dúrbeleń bastalǵan bolatyn. Oǵan sebep te joq emes edi. Osydan dál 88 jyl buryn Ierýsalımdi basyp alǵan hrıstıandar qaladaǵy musylmandar men ıýdeılerdi qynadaı qyryp, qalany qanǵa bóktiredi. Áıel demeı, bala demeı jappaı óltire bergen kresshiler tipti qaladaǵy katolık dininde joq hrıstıandarǵa da esh aıaýshylyq bildirmeıdi. Osylaısha qoldarynan qan sorǵalaǵan hrıstıandar ózderi jasaǵan jaýyzdyqtary úshin musylmandar kek alady dep qoryqqan edi. Biraq musylmandardyń is-áreketi olardy tańǵaldyrady. Qalaǵa engen Salahaddın hrıstıandar jasaǵan ozbyrlyqtyń izi de qalmasyn degen nıetpen kóshelerdi alqyzyl sýmen jýdyrady, birde-bir adam óltirilmeıdi. Kek qaıtarýǵa, adam óltirýge tyıym salynady. Hrıstıandarǵa belgili bir tólem tólegennen keıin bostandyq beriledi, biraq óz elderińe qaıtasyńdar jáne budan bylaı soǵysý úshin munda kelmeıtin bolasyńdar degen shart qoıylady. Qalada hrıstıandarǵa da, ıýdeılerge de Qudaıǵa qulshylyq etýlerine tolyq múmkindik beriledi. Osy oqıǵadan keıin Eýropaǵa oralǵan kresshiler Salahaddınniń qaıyrymdylyǵy men parasattylyǵy týraly neshe túrli ańyz áńgimeler taratady.
Degenmen Rım papasy taǵyna jańadan otyrǵan Grıgorıı VIII Ierýsalımdi qaıtarý úshin taǵy da krest joryǵyn uıymdastyrady. Bul joly kresshilerge «Arystan júrekti Rıchard» atanǵan Anglııa koroli basshylyq jasaıdy. Biraq kresshiler kelip ornalasqan jer kóp uzamaı sasyq ıis múńkigen naǵyz las orynǵa aınalady. Hrıstıandardyń gıgıenasy musylmandarǵa qaraǵanda áldeqaıda tómen boldy dep jazady keıin ol jóninde tarıhshylar. Jaǵalaı jaılaǵan kir-qoqystyń saldarynan kresshiler qolbasshysy Rıchardtyń ózi aýrýǵa shaldyǵady. Ony estigen Salahaddın oǵan ishetin taza sý men jemis-jıdek jiberedi. Biraq aýrýynan jazylǵan korol Salahaddın áskerine qarsy urys ashyp, 3 myń musylmandy tutqynǵa alady jáne olardy alańǵa alyp shyǵyp túp-túgel qyryp salady. Kezekti bir shaıqas kezinde Rıchard attan qulaıdy. Ony kórip qalǵan Salahaddın óziniń ustanǵan qaǵıdatyna adaldyǵyn kezekti ret tanytyp, korol jaıaý soǵyspaýy kerek dep oǵan eki birdeı at jiberedi. Aqyr sońynda aǵylshyn koroli Ierýsalımdi basyp alýǵa jáne ony ustap turýǵa óziniń kúshi jetpeıtinin túsinedi, sóıtip Salahaddınmen bitimge keledi de eline oralady. Osy arystan júrekti Rıchard, sultannyń izgi júregi men keń peıildiligine rıza bolǵany sondaı, Salahaddındi meniń dosym dep atapty.
Ierýsalım musylmandar qolyna kóshkennen keıin sultanǵa bir qarııa kelip «O, uly Salahaddın, sen jeńdiń. Biraq hrıstıandar musylmandardy qyryp salǵanda seniń olarǵa aıaýshylyq bildirýińniń mánisi nede?» dep surapty. Sonda Salahaddın «Meniń dinim meıirimdi bolýǵa, adamdardyń ómiri men aryna qol suqpaýǵa, kek saqtamaýǵa, izgilikpen jaýap qaıtaryp, keshirimdi bolýǵa jáne bergen ýádeńde turýǵa úıretedi» dep jaýap beripti. Sultannyń osy sózinen soń jańaǵy qart birden ıslam dinin qabyldaǵan eken deıdi.
Sózimizdiń sońynda eń bir eleýli jaıtty erekshe atap ótý qajet. Salahaddınniń bıik parasaty men adamgershilik qasıetteri Eýropada orta ǵasyrlarda «Erserilerdiń ar-ojdan kodeksi» dep atalatyn qaǵıdattyń ómirge kelýine túrtki bolǵan. Ol az deseńiz, HH ǵasyrdyń tarıhı qujaty sanalatyn soǵys tutqyndaryn azaptaýǵa tyıym salatyn ataqty Jeneva konvensııasynyń negizine de Salahaddın sultannyń izgilikti isteri úlgi retinde alynǵan kórinedi.
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»