Bıyl el gazeti «Egemen Qazaqstan» bir ǵasyrlyq toıyn atap ótkeli otyr. Sonaý 1919 jyly 17 jeltoqsanda «Ushqyn» degen ataýmen Orynborda jaryq kórgen basylymnyń basy-qasynda júrgen alǵashqy redaktorlar retinde Halel Esenbaev pen Tamımdar Safıevtiń esimi qatar atalady.
1938 jyly saıası qýǵyn-súrginge ushyrap, atylyp ketken Halel Esenbaev týraly belgili zertteýshi Tilekqabyl Boranǵalıuly aǵamyz «Ushqynnyń» redaktory boldym...» atty maqala jazyp, «Gazet shejiresinde buryn-sońdy aty atalmaǵan Halel Esenbaev búgingi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń redaktory ma?» degen máseleni 1997 jyly alǵash kótergen edi. Sol maqalada avtor «Ushqyn» gazetiniń alǵashqy redaksııa alqasynda Halel Esenbaev, Eshmuhamed Begalıev, Tamımdar Safıev, Ámirǵalı Meńeshov, Bernııaz Kúleev bolǵanyn aıta kelip, «gazettiń tuńǵysh basshysy Halel Esenbaev bolsa kerek» degen boljamyn bildiredi. Biraq «Ushqynnyń» ardageri Merǵalı Eshmuhambetovtiń esteligindegi: «...Qatelespesem, redkollegııanyń bastyǵy Tamımdar Safıev bolyp taǵaıyndaldy» degen joldardy da keltiredi.
Bir qyzyǵy, Halel Esenbaev ta, Tamımdar Safıev te bir óńirde – qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń Qaztalov aımaǵynda týyp-ósken, bir jyldyń tóli, talaı qyzmette qoıan-qoltyq birge istegen, Tamımdarsha aıtsaq «aırylmas dostar edi». Halel haqynda az-kem maqala jazylyp, esimi ensıklopedııaǵa engenimen, Tamımdar týraly tolyqqandy zertteý túgili, áli kúnge jeke maqala da jazylmapty... Ol «redaksııaǵa jetekshilik jasady ma, jasasa qashan, munyń bárin dáleldeý – bolashaqtyń isi» dep jazǵan edi Tilekqabyl Boranǵalıuly aǵamyz.
Biz búgin sol aqtańdaqtyń ornyn toltyrýǵa tyrysyp, qolǵa qalam aldyq.
Tamımdardyń ata-tegi
Tamımdar Sapaulynyń ulty – qaraqalpaq, óziniń jazýynsha «Orta Azııadaǵy Qońyratty jaılaǵan qaraqalpaqtan 4 úı qashyp kelip, 1820-1830 jyldary Bókeıliktiń bıleýshisi Jáńgir hannan: «Sizdiń birtaban qarashańyz bolamyz» dep qonys surapty. Han olardy qabyl alyp, áýeli Basqunshaq kóliniń janynan jer bergen. Osy jerde ósip-ónip, keıin olarǵa tatar-bashqurt qashqyndar qosylyp, bir qaýym el bolǵan. Tuz urlap satyp, paıdalanyp, ókimet ókilderin sabap, aıypty bolyp, Astrahannan ásker kelip, bulardy bytyratyp, Talov qısymyna kúshtep kóshirgen eken. Osy jerde 1892 jyly Tamımdar dúnıege kelgen.
Osy jerde aıta keteıik, búginde qaraqalpaq baspasózi tarıhyna qatysty derekterde «Mıınetkesh Qaraqalpaqstan» gazetin 1928-1931 jyldary, «Qyzyl Qaraqalpaqstan» basylymyn 1933-1935 jyldary basqarǵan Tamımdar Safıevti «1898 jyly týǵan» dep kórsetipti. Biraq bul qate bolsa kerek. О́ıtkeni Batys Qazaqstan oblystyq arhıvinde saqtalǵan qujatta Tamımdar Safıev 1922 jyly óz qolymen «1892 jyly týǵanyn, jasy 30-da ekendigin, ata-anasy malshy sharýa bolǵanyn, 1910 jylǵa deıin muǵalimdikpen aınalysqanyn» jazǵan (BQOMA, 75 qor, 2 tizbe, 188 is, 5 oram).
Keıipkerimizdiń 1916-1917 jyldary I Dúnıejúzilik soǵystyń Batys maıdanyna óz erkimen suranyp baryp, №7 qazaq ınjenerlik-qurylys tobynyń nusqaýshysy bolǵanyn eskersek, Safıevti 1892 jyly týǵan deýge laıyq. Buǵan tómende sóz bolatyn keıbir oqıǵalar da qosymsha dálel bolady dep oılaımyz.
О́sý joldary. 1916 jyl
Joǵarydaǵy maqalada T.Boranǵalıuly Tamımdar Safıevtiń «28 jasynda boıdaq» bolǵanyn, Bókeı gýbkomynyń saýalnamasyn toltyrǵan kezde «3 túıe, 1 at, 4 sıyry bar ekenin» keltirgen.
1922 jyly toltyrǵan anketada T.Safıev «bilimim tómen» dep kórsetedi. Qaraqalpaq elinde júrgen kezinde toltyrǵan saýalnamada 1913-1916 jyldary Orynbordaǵy «Hýsaınııa» medresesinde oqyǵanyn, biraq bitirmegenin, 1917-1918 jyldary Han Ordasynda eki aılyq muǵalimder kýrsyn támamdaǵanyn, 1931-1933 jyldary Búkilodaqtyq kommýnıstik jýrnalıstıka ýnıversıtetin bitirgenin, qazaq, tatar, qaraqalpaq, ózbek, bashqurt, túrik jáne orys tilderin jetik biletindigin jazǵan eken.
Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń qorynda saqtalǵan birneshe dápter esteliginde Tamımdar Safıev 1916-1920 jyldardaǵy Bókeılik pen Orynborda basynan keshken oqıǵalar týraly táptishtep jazady.
«...1916 jylǵy Iıýn jarlyǵy elge tym qatty tıgen jarlyq boldy. Iıýn jarlyǵy eldiń záresin ushyrdy. «19 ben 30 jastardyń arasy jigitter soǵys maıdanynyń shebindegi jumysqa alynady» degen habar ásirese jastardy qorqytty... Meniń Orynborda oqyp júrgen kezim, jaz aýylǵa kelip, úıde bolǵan ýaqytym edi. ...Tizimge ilikkender qatarynda men de bar edim. ...Bas qorǵaýdyń sharasyn kórmekshi boldym. «Orynborǵa baryp, mektep arqyly «otsrochka» ala alamyn ba, qalaı bolady?» dep sony oıladym. Bul Orynborda tatar medresesinde oqyp júrgen kezim edi. Aǵaıyn týysqandarmen keńesip, avgýst aıynyń ishinde Orynborǵa júrip kettim. Bul bir jaǵynan qashqyn bolǵanym edi» deıdi keıipkerimiz («BQOM 9083/50»). Bir qyzyǵy, Orynborǵa kelip, maıdanǵa et tapsyratyn qasaphanaǵa jumysqa ornalasyp, maıdanǵa barýdan qutqaratyn «bronǵa» qol jetkizgen Tamımdar Safıev keıin oq pen ottyń ortasyna ózi suranyp ketedi! Ol qalaı bolǵan?! Estelikke kóz salaıyq:
«...Avgýst aıynyń aqyry, sentıabrdiń bas shamasy bolar deımin, Orynborda Torǵaı oblysynyń bas kótergen aqsaqaldarynyń jınalysy boldy. Jınalysqa Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Muhamedııar Tunǵashın qatynasty, Torǵaı oblysynan kelgen bolys starshına aqsaqaldar keldi.
Jınalys ashyq, men de bir tyńdaýshy bolyp jınalysqa kirdim. Jınalysta qaralǵan másele soǵystyń keıinindegi qara jumysqa adam berý, ony qalaı uıymdastyrý, Iıýn jarlyǵyn qalaı oryndaý boldy.
Álıhan Bókeıhanov sóz sóılep, Reseı halqynyń soǵysqa qatynasyn, bul kezdegi jaǵdaıdy aıta kelip, soǵysqa tatar, bashqurt, taǵy basqa ulttardyń qatynasyn aıtyp, endi qazaq halqynyń da shette qalýy qolaısyz, Otanymyzdy qorǵaý kerek, maıdanǵa barýymyz kerek degen sózderdi aıtty, basqa birqatar adam Álıhannyń sózin maquldady. Biraq Torǵaı oblysynan kelgen bir-eki aqsaqal adam bere almaımyz dep ózderiniń dálelderin aıtyp ótti. Qysqasy jınalys adam berýdi maqul kórip, sony uıǵardy. Sonymen jınalys tarady.
Burynnan «Qazaq» gazetasynyń qyzmetkerleri, redaktory Ahmet Baıtursynovpen tanys edim. Oqyp júrgende «Aqas» dep úıine baryp júrgen ýaqyttarym da bar edi. Bir kúni Baıtursynovtyń úıine bardym. «Hosh keldiń!» dep shaıǵa otyrǵyzdy. Onyń úıinde Álıhan Bókeıhanov otyr eken. Ahmet meni Álıhanmen tanystyrdy.
Buryn «Qazaq» gazetasynda «Qyr balasy» degen atpen jazylǵan maqalalaryn oqysam da Álıhanmen tanystyǵym joq edi, kórgen de joq edim. Osy birinshi ushyratýym boldy. Orta boıly, jalpaq betti, nyq deneli, aýyr sózdi adam eken. Álıhan menen Bókeıde bolyp jatqan jaǵdaıdy surasty. «Jigit berý qalaı júrip jatyr, eldegi azamattar bul iske qalaı qaraıdy, Jáńgir hannyń týysqany Sháńgereı knıaz ne deıdi eken, Bókeıhanovtardyń pikiri qalaı eken?» dep surasty. Men Bókeıde bolyp jatqan jaǵdaımen onshama tanys bolmasam da, bilgenimdi aıttym, kórgenimdi bildirdim. Álıhan sol kezdegi jaǵdaıdy sóılep, jigitterdiń maıdanǵa ketip otyrǵanyn aıtty. «Kózi ashyq oqyǵan azamattar da barý kerek, óz ultynyń qamyn oılaý kerek, kópten qalmaý kerek» dep sózderin aıtty, sóıtip tarady. Men jumysymda júrdim. Orynborda shyǵatyn «Qazaq» gazetasyn úzbeı oqyp turatyn edim. Bir kúni gazetadan mynadaı habardy (maqalany) oqydym. Maqalada: Qazaq rabochıı partııalarynyń maıdanǵa qara jumysqa ketip jatqanyn, sol qazaq rabochıılardyń bir bóligin zemgor (Zemskıı gorodskoı soıýz) degen uıymnyń óz qaraýyna alatynyn, al sol qazaq rabochıılarǵa basshylyq etkendeı, perevodchık bolǵandaı qazaq jastaryn sol uıymnyń qyzmetke shaqyratynyn aıtqan. Jumys jaǵdaıy qolaıly, jalaqysy jaqsy delingen. Sol jumysqa jastar, kózi ashyq azamattar barýy kerek ekeni aıtylǵan.
Sol gazettegi maqalany oqýmen Ahmet Baıtursynovqa bardym. Ahmet Baıtursynov jaı-jaǵdaıyn tolyq túsindirdi. «El azamaty qalmaı maıdanǵa jiberilip jatqan ýaqytta kózi ashyq oqyǵan jigitterimizdiń shette qalýy jón emes. Kóppen birge bolýy kerek, jumysqa barý kerek» dep, meniń ultshyldyq sezimimdi jaman qyzdyrdy. О́zimmen birge oqyǵan Haıretdın Bolǵanbaev degen bir jigit sol Orynborda eken. Ahmet maǵan onyń sol jumysqa jazylyp ketkenin, qazaqshyl Hasenǵalı deıtin bir tatar bar edi. Onyń da ketkenin maǵan aıtty. «Sen de bar, solardan qalma» dedi.
...Qysqasy, men zemgorǵa qazaq rabochıılardyń arasynda jumys etý úshin baratyn boldym...»
Osylaısha Tamımdar Safıev maıdan dalasynan bir-aq shyǵady. Sol kezde Máskeýde júrgen, keıin «Buratana bólimin» uıymdastyryp, maıdanda bolǵan Álıhan Bókeıhanulynyń tikeleı basshylyǵymen Mınsk oblysy Molodejnyı stansasy mańyndaǵy qazaq jigitteriniń tobyna kómekke barady. Bul qyzmetinde maıdan jumysyndaǵy qazaq jigitteriniń talap-tilegin basshylyqqa jetkizip, kóp jaǵdaıyn jasaıdy. Mysaly, qazaqtardyń óz arasynan molda saılap, bes ýaqyt namazyn ýaqtyly oqýyna, aýyryp qalǵandaryn dárigerdiń qaraýyna ruqsat alady, as-sýyn, tıisti paegin ózderi alyp, tamaǵyn óz aspazdaryna pisirýge qol jetkizedi. Tipti «Qazaq», «Alash» gazetterin, «Aıqap» jýrnalyn aldyryp, jigitterdi el jaǵdaıynan da habardar etip turǵan.
Jýrnalıstik qyzmeti
Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalyp, bitim jasalysymen maıdannyń qara jumysyndaǵy qazaqtar elge qaıtady. Sol dúrmekpen elge, Talópkege oralǵan Tamımdar Safıev Bókeıliktegi qaınaǵan saıası oqıǵalardyń ortasyna kúmp ete túsedi.
«1917 jyly maıdyń bas kezinde Talópkege keldim» dep jazady keıipkerimiz. Biraq kóp uzamaı Ordaǵa, Almalyǵa (Alǵaı), Orynborǵa barady. Sol kezdegi myna bir oqıǵa qyzyq:
«Avgýst aıynyń basynda Orynborda bolyp, 10-15 kúndeı jattym. Onda burynǵy tanystarym Haıretdın Bolǵanbaev, Nazar Tórequlov, Mirjaqyp Dýlatov, Muqtar Samatov, Ahmet Baıtursynovtardy kórdim. Sol kúnderde Torǵaı oblysyna komıssar bolǵan Álıhan Bókeıhanov edi. Orynbordaǵy Ahmet Baıtursynov, Dýlatov, Álıhan qalanyń syrtynda Jaıyqtyń qazaq betinde 8-10 shaqyrymdaı jerde kógalǵa qara úı tigip, kóship shyǵyp otyrady eken. Bir kúni Bolǵanbaev, Tórequlov, Esbolov bárimizdi Mirjaqyp Dýlatov qonaqqa shaqyrdy. Bardyq, qonaq boldyq. Ahmettiń de úıinde boldyq. «Álıhannyń úıine de baramyz» dep jınalyp edik, biraq Álıhan Bókeıhanov ózi joq bolǵan soń oǵan barmadyq. Bókeıhanov Torǵaı oblysynyń komıssary, sol kezde Máskeýde bolyp jatqan Ýaqytsha úkimet Kerenskııdiń shaqyrǵan avgýst soveshanıesine ketken eken. Sol kúnderde Orynborda 20-30 qazaq jigiti jınalǵan eken. Meniń bilgenderim: Ahmet, Mirjaqyp, Muqtar Samatov, Bolǵanbaev, Myrzaǵazy Esbolov, Tórequlov Nazar, Dosjanov barlyq jastardyń jınalysy boldy. Jınalys bir uıym uıymdastyrdy. Atyn umytyp qaldym, ol uıymǵa «Jiger» me ıa «Alash» degen be, at berildi. Barlyǵymyz múshe bolyp jazyldyq, 20 somnan jarna tóledik. Jınalysqa Muqtar Samatov basshylyq etti. Myrzaǵazy Esbolovtyń usynysy bolyp, bolashaq qazaq úkimetine «qor» daıarlaý máselesi kóterildi. Qor jınaý barlyq múshelerge tapsyryldy. Uıymnyń basqarma músheleri bolyp (umytpasam) Muqtar Samatov, Mirjaqyp Dýlatov, Myrzaǵazy Esbolov, taǵy bireýler saılandy. Jınalys támam bolyp, árqaısymyz úıimizge tarqadyq...»
1917-1918 jyldary aq pen qyzyl almasqan Talópke óńirinde aýmaly-tókpeli kúnderdi basynan keshken keıipkerimiz 1918 jyly qyrkúıek aıynda Bókeıliktiń ortalyǵy Ordaǵa júrýge qam jasaıdy.
«Sentıabrdiń 18 kúni men ...Ordaǵa júrýdiń sharasyn kóre bastadym. Bir jaǵym – qyzyldar, bir jaǵymda – aqtar, ekeýinen de qaýpim bar. ...Narynnyń qyzyl qumyna qaraı eldiń ishimen jol tarttym. Narynda Haırolla ahýn degen bolatyn, sonyń eki balasy Ǵabıt, Shamǵalı degen, olarmenen Orynborda birge oqyǵan edik. ...Barsam Ǵabıt Sarybaev Ordadan otrıadpen shyǵyp, tap sol kúni Naryndaǵy úıine kelip jatyr eken. ...Ordaǵa kelgen Halel, Ǵalı meniń Ordaǵa jaqyn kelgenimdi estip, sentıabrdiń 25 kúni (eskishe) meni Ordaǵa shaqyryp hat jazypty. Halel Esenbaevtan zapıska aldym, ol Ordaǵa tez kel, muǵalimder kýrsy ashyldy, men sondamyn depti. Sentıabrdiń 28 kúni Ordaǵa kelip, muǵalimder kýrsyna ornalastym. Muǵalim bolý isine kiristim...»
Ordanyń bastaýysh mektebinde muǵalim bolyp júrgen T.Safıev birte-birte gazet isine aralasa bastaıdy. «Umytpasam, 1919 jyly fevral aıynda bolar deımin, bir kúni qazaq jastarynyń jınalysy boldy, bul jınalysty shaqyrǵan sol ýaqyttarda uıymdastyrylǵan jastardyń «Jiger» degen bir uıymy edi. «Jiger» uıymynyń bastyǵy Mustafa Kókebaev, sol kezde jańa ashylǵan Bókeı podotdeli degen keńseniń bastyǵy edi. Ol keńsede qazaq azamattarynan Ǵumar molla Qarashev, Ǵazız Musaǵalıev, Qarı Qarashev, Halel Esenbaev isteıtin edi. Jınalysta gazet shyǵarý máselesi qaraldy. Burynǵy shyǵyp turǵan «Uran», «Qazaq durystyǵy» gazetalarynyń qazirgi jaǵdaıda qanaǵattandyrmaıtyny aıtyldy, jańa gazetti endi kim shyǵarady, onyń aty ne bolý kerek degen másele boldy. Biraz sóz tartysy, sóıleýler bolǵannan soń Bókeı podotdeli gazetti shyǵarady, onyń aty «Durystyq joly» bolsyn degen uıǵarysty jınalys maqul kórdi. Bul jınalysta gazeta shyǵarý úshin redaksııa alqasyna kandıdattar usynyldy. Olar: Ǵazız Musaǵalıev, Ǵumar molla Qarashev, Mustafa Kókebaev, Halel Esenbaev, Safıev degender edi. Sol kúnderde men de Bókeı podotdeline jumysqa kirgen edim. Bókeı podotdeli ashylǵannan keıin Astrahannan bir baspa mashına aldyryldy. Buryn «Uran» gazetasy kishkene «Arkanka» degen mashınada basylǵan eken. Endi jańa mashınanyń kelýimen tıpografııaǵa arnaýly bir jaı alyp, baspahana ashyldy. Solaı etip Bókeı podotdeli «Durystyq joly» degen gazeta jáne «Muǵalim» degen jýrnal shyǵara bastady. Sonymen qatar áskerı komıssarıat «Soǵys komıssarıatynyń habarlary» degen eki bettik – bir beti rýs tilinde, al bir beti qazaq tilinde taǵy bir gazetany shyǵara bastady. Bókeı podotdelinde «Durystyq joly» gazetin shyǵaryp júrgenimizde, maı aıynda meni (Safıev) jáne Halel Esenbaevty soǵys komıssarıatynyń saıası bólimine jumysqa shaqyrdy. Halel Esenbaev saıası bólimniń mádenı-aǵartý bólimshesine bastyq bolyp, men onyń qaraýynda shyǵatyn «Soǵys komıssarıatynyń habarlary» degen gazetany shyǵarý jumysyn basqaratyn boldym. Ol ýaqyt gazetanyń redaktory Batyrqaıyr Nııazov edi. Men barǵannan keıin gazetanyń qazaqsha betin, gazeta shyǵarý jumysyn basqarý redaktorlyǵy maǵan júkteldi. Solaı etip men jáne Halel Esenbaev áskerı jumysqa oqyp, qazaq erikti áskerı úlgili atty polkiniń áskerı qyzmetkeri de boldyq...»
«Ushqynnyń» shyǵýy
Bul kezder Bókeılikte aq pen qyzyl almasqan, aýmaly-tókpeli kezeń edi. Ásirese 1919 jyly aqtar áskeri kúsheıip, aq kazaktar Oral qalasyn, Slamıhın men Talókpeni basyp alady. Bolshevıkterdiń qolyndaǵy Ordaǵa qaýip tónedi. Osy kezde Ordadaǵy Muhamedııar Tunǵashın basqarǵan qyrǵyz (qazaq) ásker komıssarıatyn Orynborǵa kóshirý týraly sheshim qabyldanady. Kóshýi tıis toptyń tiziminde T.Safıev te bolǵan.
«Avgýst aıynyń 15 kúni bir eshelon soǵys komıssarıaty Saıhın stansııasyna jóneldi. Halel Esenbaev, Shaqat Bıgalıev, Qarı Qarashev, taǵy basqa birqatar jigitter Orynborǵa barmaıtyn boldy. Meniń de Ordada qalǵym keldi», dep jazady T.Safıev. Biraq Tunǵashın: «Seni qaldyrýǵa bolmaıdy, Orynborǵa baramyz, saıası bólim de barady, barǵan soń onda osy «Soǵys komıssarıaty habarlary» gazetin shyǵarý kerek», deıdi.
«Avgýstiń 16-17-18 kúnderi saıası bólim mekemesi jınalyp, otarbaǵa minetin Saıhın stansııasyna júrip ketti. Men de tósek ornymdy arbaǵa salyp ketpekshi bolyp jatqanda, Halel Esenbaev kelip: «Búgin sen ketpe, erteń stansııaǵa obozdyń artynan jetersiń, saǵan men provod (uzatý) keshin jasaımyn, Astrahannan ártister bar, solardy shaqyramyn», dedi. Halel ekeýimiz bir jaıda turatuǵynbyz, aırylmas dos edik. Keshte ártister keldi, qonaqtyqqa as-aýqat daıarlatqan eken. Tań atqansha óleń aıtyp, ártistermen oınap gýlaıt ettik. Tań atqan, jaryq túskende Halel meni jolǵa shyǵaryp saldy. Solaı etip keshegi ketken oboz arbalar Saıqynǵa jetpeı-aq arttarynan men de qýyp jettim. Stansııada eshelon vagondar daıar eken, Saıqynda bir kún qonyp, erteńine avgýstiń 20-sy kúni poıyzben júrip kettik» dep jazady keıipkerimiz.
Aıtpaqshy, osy eshelonda Ordadan alyp shyqqan baspahana mashınasy da bar edi. Soǵys komıssarıatynyń Orynborǵa ketýi, baspahana qyzmetkerleriniń de kóshýine baılanysty Ordada shyǵyp turǵan «Durystyq joly» gazeti jabylyp toqtap qaldy.
«20 kúndeı jolda júrip, sentıabr aıynyń 11-i kúni Orynborǵa keldik. Orynborda revkom, (Qazaq) Qyrǵyz soǵys komıssarıaty, saıası bólim tıisti daıarlanǵan úılerge ornalastyq. Orynbor gýbernalyq qala. Biz kelgen kúnderde oryssha «Komýnna» degen gazeta, tatarsha «Biziń jol» degen gazeta shyǵyp turyp edi. Endi Orynbor Qyrǵyz (Qazaq) respýblıkasynyń ortalyǵy boldy.
Ordadan ketkende eshelondarmen (kóshpenen) birge shyqqan soǵys komıssary Tunǵashın, onyń orynbasary Bekmuhambetov Orynborǵa kelgenimizde joq boldy. Olar joldan Máskeýge baryp, Máskeýde ekeýin de toqtatyp, Orynborǵa jibermeı qoıǵan.
(Jalǵasy bar)
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»