Juma, 24 tamyz 2012 7:27
El men eldiń arasynda jerge baılanysty daý jıi týyndap jatady. Basqalar araaǵaıyndyqqa júrip, tynyshtanyp ta jatatyny bar. Alyptar arasynda daý týsa, onyń tynyshtanýy qıyn. Qytaı men Japonııa arasyndaǵy qurtaqandaı Dıaoıýıtaı araly úshin daýdyń solaı bolýy yqtımal.
Juma, 24 tamyz 2012 7:27
El men eldiń arasynda jerge baılanysty daý jıi týyndap jatady. Basqalar araaǵaıyndyqqa júrip, tynyshtanyp ta jatatyny bar. Alyptar arasynda daý týsa, onyń tynyshtanýy qıyn. Qytaı men Japonııa arasyndaǵy qurtaqandaı Dıaoıýıtaı araly úshin daýdyń solaı bolýy yqtımal.
Dıaoıýıtaı – Qytaıǵa, odan da góri Taıvanǵa jaqyn ornalasqan, Japonııanyń Rıýkıý araldar júıesine kiretin, adamdar meken etpeıtin qurtaqandaı aral. Árıne, qandaı elge bolsa da, ultaraqtaı jeri qymbat. Bul aral úshin birazdan beri Azııanyń eki uly derjavasy arasynda daý bar. Bul ózi 1999 jyly osy aral aımaǵynan aıtarlyqtaı gaz qory (200 mıllıard tekshe metr) tabylǵan soń, kúsheıe tústi. Gaz degen bul eki el úshin aıryqsha mańyzdy.Shyn máninde halyqaralyq quqyq boıynsha bul aral kimdiki? Ony ashqan qytaılar. Al 1895 jyly Sımonosek kelisimi boıynsha Japonııaǵa berilgen. Sol kelisimge baılanysty eki el arasyndaǵy alǵashqy soǵys toqtatylǵan. Japonııa bul araldan 1945 jylǵy jeńilisten keıin aıryldy. Aral sonda Okenava aralymen birge AQSh-tyń bıligine berildi. Keıin AQSh pen Japonııa arasy jaqsy boldy da, Vashıngton ony 1970 jyly Tokıoǵa qaıtardy.Sonda Dıaoıýıtaı kimdiki bolǵany? Halyqaralyq kelisimge júgingen jón shyǵar. El basshylyǵy resmı túrde daýǵa barmasa da, bul jolǵy daýdyń bastamashylary tómennen, halyqtan shyǵyp otyr. Ekonomıkalyq qıyndyqtar kezinde halyqtyń patrıottyq sezimi kúsheıetin úrdis bar. Muny, sirá, sonyń kórinisi dese bolar. Gonkongtaǵy qytaılar ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaqtalýyn, onda Japonııanyń jeńilisin Dıaoıýıtaı aralynda atap ótpek bolǵan. Budan habardar japon teńiz qyzmetiniń adamdary olardy ońaı ustap alyp, aýyldaryna qaraı qýyp jibergen.Ulttyq namysty japondar eshkimnen suramaıtyn halyq. Bul oqıǵany estı sala shhýnamen 150 adam aralǵa attandy. Olardyń arasynda depýtattar da bar. Aralǵa jetisimen, jaǵaǵa shyǵý ońaı bolmasa da, sýǵa qoıyp ketip, joǵaryǵa shyǵyp, el týyn tikken kórinedi.Sóıtip, aral úshin kúres bastalyp, ol kádimgideı jurt táýep etetin jerge aınalyp shyǵa kelgen. Biraq teńiz aıdynyndaǵy qurtaqandaı araldaǵylardyń sózin kim estıdi, aral úshin aıqas negizinen el ishinde júrdi. О́tken demalys kúnderi Qytaı men Japonııanyń iri qalalarynda mıtıngter ótip, onda halyq ózderiniń patrıottyq kóńil-kúılerin bildirdi.Halyq sóıtip jatqanda, úkimetter qarap otyra almasy belgili. Eki jaqtyń dıplomatııalyq áreketteri kúsheıip, jaǵdaıdy aralǵa baılanysty burynǵy kelisimder arnasyna túsirý oılary júzege asa qoımaıdy. Sirá, halyq mıtıngilep jatqanda, ózderi ony elemegendeı bolǵysy kelmegen de shyǵar. Tipti Japonııa Qytaı jaǵynan bul eldegi óz adamdarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi talap etti.Dıplomatııalyq kúrestiń deńgeıin Japonııanyń Qytaıdaǵy, AQSh-taǵy jáne Ońtústik Koreıadaǵy elshilerin aýystyrǵanynan-aq ańǵarǵandaısyń. Osyǵan qaraǵanda, bul daý birazǵa sozylyp, eki eldiń qarym-qatynasyna birshama salqynyn tıgizetin shyǵar-aq.Árıne, daýdyń kelisimmen aıaqtalǵany jaqsy. Sóıtse de, osyndaı daýǵa tosqaýyl bolatyn asa bedeldi halyqaralyq kelisimniń, tipti bir qurylymnyń joqtyǵy tańdandyrady. Memleketter aýmaǵynyń tutastyǵyn, belgilengen shekaralardyń buzylmaıtynyn qatań baqylaıtyn, talap etetin quzyretti organ bolsa, elder arasyndaǵy talaı qaqtyǵysqa jol berilmes edi-aý deısiń.Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».