«Ushqynnyń» redaktory Tamımdar Safıev

Orynborǵa revkom músheleri de keldi. Bókeıden Meńdeshev, Oraldan Qara­taev, Áıtıev, Arǵanshıev keldi. Más­keýden revkom bastyǵy bolǵan Pestkov­skıı keldi. Bular da keńselerin ashyp, ornalasyp jumysqa kiristi. Biraq Qyrǵyz (Qazaq) ortalyq mekemeleriniń ke­lip ornalasýyna, Orynbordyń Qyrǵyz (Qazaq) respýblıkasynyń orta­ly­ǵy bolýyna Orynbordaǵy uıymdar onsha jaqsy qaramady. Narazylaý bolyp turǵandary seziletin edi.

Solaı etip Orynborda men «Soǵys komıssarıaty habarlary» gazetin taǵy shyǵarýǵa daıyndaldym. Biraq bir kúni Seıtqalı Meńdeshev meni shaqyryp aldy, onymenen birge Áıtıev otyr edi. Ol qazaqsha gazet shyǵarý máselesin qozǵady. Qazir «Soǵys komıssarıaty habarlary» emes, revkom organy qazaq­sha gazeta shyǵarý kerek dedi. Sol otyrysta ne degen gazeta shyǵaramyz, aty qalaı bolady degen másele boldy. Meńdeshevtiń usynýy boıynsha gazetanyń aty «Ushqyn» bolatyn boldy. Meni soǵys komıssarıatynyń saıası bóli­minen shaqyryp alyp, «Ushqyn» degen qazaqsha gazeta shyǵarýdy, redak­sııa uıymdastyrýdy tapsyrdy. Sol ýaqytta Orynborda qońsy Bórte bolysynan oqýshylar qazaq jigitteri bar edi. Bernııaz Kúleev, Qambetov, Merǵalı, solardy jumysqa shaqyryp, redaksııa uıymdastyrdym. Revkom redkollegııa sostavyn kórsetip tanys etti. Redkollegııaǵa meni predsedatel qyldy. Kúleev, Ishmuqambetov, Ahmetsapa Iýsýpov redkollegııa músheleri bolyp belgilendi. Ahmet Baıtursynov redkollegııada bolǵan sııaqty. Umytpasam, Orda­dan ýaqytsha kelgen Halel Esen­ba­ev, Shaqat Begalınderdi ýaqytsha redak­sııaǵa jiberdi. Birazdan keıin Tun­ǵashın Toqtamys keldi. Tashkennen kelgen Haıretdın Bolǵanbaev biraz ýaqyt istedi. Solaı etip noıabr aıyn­da Orynborda qazaqsha «Ushqyn» gaze­tasy shyǵa bastady. Redaksııaǵa Oryn­bor­dyń bir (Neplıýevskaıa) kóshesinen jaı berildi. Bastap «Ushqyn» juma­syna bir ret, sońynan eki-úsh ret shyǵyp turdy. Gazeta eki bettik sary qaǵazǵa basylyp turdy. Osy kúnge deıin umyt­pa­ǵan bir jumysym: ol kezde Orynborda «Biziń jol» degen tatarsha gazeta shyǵatyn. Seıtqalı Meńdeshev sol gazetaǵa bir maqala jazyp, Qyrǵyz (Qazaq) revkomynyń kelgenin, Orynbor Qazaq respýblıkasynyń ortalyǵy bol­ǵa­nyn aıtyp bir maqala jaz, tatar kóp­shi­ligine bildir, tanystyr dep maǵan tap­syrdy. Men sol tapsyrý boıynsha tatar gazetasyna maqala jazdym. Ol maqalam sol gazetanyń bir nómirinde basylyp shyqty. Solaı etip «Ushqyn» gazetasy Qazaqstannyń birinshi sıezine deıin shyǵyp turdy. Birinshi sıez belgili 1920 jyly oktıabr aıynyń basynda (oktıabrdiń 4 kúni eskishe) ashyldy...

«Ushqyn» Qyrǵyz (Qazaq) revkomy­nyń organy ólkelik gazeta bolyp shy­ǵyp turdy. Sol kez­degi jaǵdaıdy, rev­kom­­nyń jumy­syn kópshil­ikke tanystyrý, birinshi sıezge daıarlyq jumys­ta­ryn kóp­shilikke bildirip otyrdy.

1919 jyldyń aıaǵy, 1920 jyldyń bas kúnderinde Batys Alashorda úki­me­­ti adamdary Sovet úkimetine bas ıip berilip, Orynborǵa kelip berildi. Bular­­dyń ishinde úkimet sostavy Ja­hansha Dosmuqam­betov, doktor Halel Dos­muqambetov, Kárim Jale­nov, Kú­sep­­­qalıev taǵy basqa­lar bar edi. Bular­men­en birge kel­genderdiń ishinde Alash orda ásker otrıad­ta­rynyń koman­dır­­leri, 25-30 adam bar edi. Ásker­lerdiń ishinde Bısenov, Murat Qarataev taǵy bas­qalar bar edi. Osylar qatarynda Kolchak áskeri qaptalynda derektorıa­da bolǵan bókeılik Ýálıdhan Tanashev keldi.

Qyrǵyz (Qazaq) revkom bastyqtary Alash ordanyń bastyqtaryn qabyl alyp, ushyrasýlary bolǵan kúni Alash ordanyń basshylaryn qabyl alyp ushyrasý keshin uıymdastyrýdy maǵan tapsyrdy, bunyń úshin arnaýly azyq-aýqat, qarjy berdi.

«Ushqyn» gazetasy redaksııasynda ushyrasý keshin uıymdastyryp, jas­tarmen ushyrasý boldy.

Áli umytpaımyn, májilis keshin ashqanda men sózimdi «Adasqannyń aıy­by joq, qaıtyp elin tapqan soń» dep halyq maqalymen bastap edim. Alash ordashylardy qabyl alý osyndaı jaǵdaıda ótti, barlyǵy ózderiniń tıisti oryndaryna ornalas­ty.

Osy 1919 jyldyń aıaq kezinde par­tııa­ǵa adam alý týraly Lenın jumalyǵy (Lenınskaıa nedelıa) boldy. Sol jumalyq kún­derinde partııaǵa kirip, men partııa bıletin aldym. Partııa qatarynda bolyp, taǵy jumysymdy isteı berdim. Men (Safıev) «Ushqyn» gazetasy red­kol­legııasynyń predsedateli bolyp, 1920 jyldyń maı aıyna deıin istedim...»

Orda men Oralda

Mamyr aıynda Tamımdar Safıev qatty syrqattanyp qalady. 10-15 kún tósek tartyp jatyp, azyraq táýir bolǵan soń dema­lysqa suranyp, Bókeıge, Orda­ǵa jú­­rip ketedi. «Ushqyn» gazetin shyǵa­­­ryp, meniń ornymda Ahmetsapa (famı­­lııasy umytpasam Iýsýpov edi) qal­dy. Basqa qyzmetkerler Bernııaz Kúleev, Tunǵashın Toqtamys, Muqan­ǵa­lı Ishmuqambetovtar edi» dep jazady keıip­­kerimiz.

Bir qyzyǵy týǵan jerine kelgen Tamım­dar Safıevti jerlesteri jiber­­­meı qoıady. Meńdeshevke tikeleı habar­la­­syp, «Safıev Bókeıde kooperatıv uıymdastyrý jumysyna qajet» dep arnaıy surap alady. Sóıtip ol kooperatıv uıymdastyrý úshin Talópke, Jańaqala ýezderine ýákil boldy. Bul kezde onyń dosy Halel Esenbaev ta Talóp­kede ýez atqarý komıtetiniń tór­aǵa­sy bolyp qyzmet etýshi edi.

Tamyz aıynda Safıev qaıtadan Orynborǵa shaqyrylady. Revkomnyń tapsyr­masymen Jympıty ýezinde gazet shyǵarý, baspahana isin uıym­das­­tyrady. Qyrkúıek aıynda Ordaǵa baryp, qazanda Orynborda bolatyn Birinshi Qazaqstandyq sıezine delegat bolyp saılanady.

«Oktıabrdiń 4-i kúni Qazaqstannyń birin­shi sıezin Radýs Zenkovıch ashty. Sıez delegattarynyń ishinde eńbek­­shi­ler delegattarymen qatar, alash­or­da­­shylar, baılar partııasynda bolǵan­dar­dyń da delegat bolyp saılan­ǵan­da­ry bar edi. Men bilgennen sıezge delegat Álıhan Bókeıhanov, Abbas Ermekov, Ýálıdhan Tanashev, Ahmet Baı­tursynov, taǵy sondaı adamdar bar edi. Sıezde bul adamdar týraly sóz boldy. Biraq olarǵa sheshýshi daýys berilmeı, keńeste daýys berildi, sony­men qatar olardy sıezdiń tóri aldyńǵy qatarǵa ótkizbeı, esik jaqqa oty­rýǵa májbúr etti. Sıez 8-10 kúndeı sozyl­­dy, kún tártibine qoıylǵan máse­le­ler sheshildi, tıisti qararlar qabyl etildi. Saılaý boldy. Sovnarkom pred­­se­dateli Radýs Zenkovıch boldy. Orta­­­lyq atqarý komıtetiniń (SIK) pred­sedateli Seıtqalı Meńdeshev, sekre­­tary Bókeıhanov Ǵabdol boldy. Bókeı­den kelgen delegattardan bir­neshe joldas Zalıev, Qulshýrın, Te­mir­alıev, Shombalov, Mılıýtın úkimet sostavyna kirdi. Qalǵan bir saı­laný Halel Esenbaev, Tamımdar Safıev Ortalyq komıtet múshelerine kandı­dat­tar qataryna kirdik.

Sıezdiń jabylar kúnderinde, bir kúni birqatar qazaq oqyǵandarynyń jınalysy shaqyryldy. Bul jınalys ol kezde shyǵyp turǵan «Ushqyn» gazeta­­synyń redaksııasynda boldy. Bul jınalysqa kelgenderden meniń esimde qalǵandar Sáken Seıfýllın, Muhtar Samatov, Sadýaqasov, Halel Esen­baev, Tamımdar Safıev, Bernııaz Kúleev, Ahmet ... bar edi.

Jınalysta taza saılanǵan (SIK) Ortalyq atqarý komıtetiniń organy etip gazeta shyǵarý, revkom organy «Ushqyn» gazetasynyń atyn ózgertý máse­lesi qaraldy. «Ushqyn» gazetasyn Qazaq Ortalyq atqarý komıtetiniń organy etip, atyn ózgertkende ne dep at qoıamyz? – degen sóz boldy. Qysqasy jınalys «Ushqyn» gazetasynyń aty ózger­tilip, «Eńbekshi qazaq» bolsyn, revkom organy emes, Qazaq Ortalyq atqarý komıtetiniń organy delinsin degen qarar qabyl etti. Gazetanyń redaktory bolyp Mannan Turǵanbaev belgilensin delindi, redaksııa kollegııasyna kimder saılanǵany esimde joq...»

Tamımdar Safıevtiń keıingi ómiri de gazet jumysymen baılanysty. Ol 1920-1923 jyldary Bókeı oblysy tutynýshylar odaǵynyń basqarma múshesi, 1923-1925 jyldary Bókeı gýbernııalyq sotynyń aǵa hatshysy bolyp qyzmet etkenimen, keshikpeı gazet isine oraldy. 1925-1928 jyldary Oral gýbernııalyq «Qyzyl tý» gazetinde jaýapty hatshy, redaktordyń orynbasary bolyp qyzmet etti. 

«Joldas Támem!

Seniń jaýapty hatshy bolyp, maǵan orynbasar bolyp eki jyl baspasóz maıdanynda birge qyzmet istesip, mazmun-qurylys jaǵynan gazet esebine kirgizgen, «Qyzyl týdy» aıaqqa bastyrǵan, jurtqa kósem qylyp tanytqan eńbegimizdi, qolǵa qol ustasqan kúnderimizdi eskerýiń úshin osy sýretimizdi aldyńa tartam. 

Baspasóz – tap quraly, baspasóz maıdany – adal maıdan, eńbekshi (jumysker) tabynyń qaraýynda turatyn, kósem bolatyn maıdan. Biz sol maıdanda keleshekte de turýymyz tıis. 

Joldasyń Raqym. 

2.HII.1927. 

Oral qalasy» – dep jazady «Qyzyl tý» gazetiniń 7 jyldyq toıynda este­lik­ke túsirilgen ujymdyq fotonyń syr­tyna basylymnyń sol kezdegi redak­to­ry, keıin «halyq jaýy» atanyp atý jazasyna kesilgen taǵy bir arys Rahym Súgirov. 

Keıingi ómiri

Tamımdar Safıevtiń ómiriniń bir kezeńi týǵan ultyna – qaraqalpaq ult­tyq baspasóziniń qalyptasýyna arnal­ǵany málim. 

Qaraqalpaq jazýshysy Qally Aıym­­be­tov óziniń «Halq danalyǵy. О́tken kúnlerden elesler» atty kita­byn­da (Nókıs, «Qaraqalpaqstan» baspasy, 1988): «T.Safıevtıń anketasynda mılletı qaraqalpaq dep jazylǵany ýshyn «Qyzyl týў» degen gazetada ıslep atyrǵan jerınen ony Qaraqalpaqstanǵa jıberıptı» dep jazady. Bizdiń oıymyzsha T.Safıevtiń Nókiske aýysýyna sol kezdegi saıası oqıǵalar da sebep bolýy múmkin. Saıası saýatty, kele jatqan qaýipti aldyn ala sezetin saýysqannan saq Tamımdar 1921 jyly «ultshyldyǵy úshin» degen jalamen VKP(b) qatarynan bir márte shyǵarylǵan bolatyn. Ol 1920 jyldardyń sońynda Qazaqstanda taǵy bir saıası qýǵyn-súrginniń bulty úıirile bastaǵanyn sezgen sııaqty. Partııa qataryna 1925-1927 jyldary úmitker bola júrip, tek 1927 jyly ǵana qaıtadan qabyldana alǵan eken.

Sonymen, 1928 jyly T.Safıev Qaraqalpaq obkomynyń ortalyq organy «Mıınetkesh Qaraqalpaqstan» gaze­tiniń jaýapty redaktory bolyp taǵaıyndalyp, 1931 jylǵa deıin jasaıdy. 1931-1933 jyldary Búkil­odaq­tyq kommýnıstik jýrnalıstıka ýnı­ver­sıtetinde oqyp kelgen soń, «Qyz­yl Qaraqalpaqstan» gazetiniń bas redak­tory bolady. Alaıda 1935 jyly «ultshyl áreketteri úshin» aıyptalyp, partııa qatarynan shyǵarylady. Bul súr­g­innen onyń qalaı aman qalǵany bel­gi­siz. Áıteýir Máskeýge ketip, qara­qal­paq tilindegi oqýlyqtardy shy­ǵa­rý­men aınalysatyn «Ýchpedgız» baspasyna jumysqa turady. Sol ketkennen Nókiske de, Qazaqstanǵa da oralmaı, Máskeýde qalyp qoıady. 1958 jyly N.A.Baskakovtyń jetekshiligimen shyq­qan «Qaraqalpaq-orys sózdigi», 1967 jyly «Orys-qaraqalpaq sózdigi» kitap­taryn shyǵarýǵa atsalysady.

Shárıp Babashevtiń dereginshe, T.Safıev 1975 jyly 9 qańtar kúni Máskeý qalasynda qaıtys bolǵan.

Batys Qazaqstan óńirin­degi qazaq basy­­­­lym­darynyń qalyp­­tasýyna kóp eń­bek et­ken, el gazeti «Egemen Qazaq­­­stannyń» bas­taýyndaǵy «Ush­qyn» gazetin shyǵarý­shylardyń biri bolǵan Tamımdar Safıevtiń asa qun­dy estelik­teriniń jazylýyna, saq­tal­ý­y­na sebepshi bolǵan – aıaýly qazaq zert­teýshisi Mustafa Ysmaǵulov eken. О́ıt­ke­ni bes dápterden turatyn arab jazýly estelikteriniń basynda Tamımdar Safıev bul jazbalardy Mustafanyń suraýymen jazǵanyn anyq aıtady. Mustafa aǵamyz tarıh úshin óte qundy bul estelikterdiń túptiń túbinde qajet bola­ryn sezip, jazdyryp alǵan ári qoryq­paı saqtaǵan.

Qazaq SSR tarıhı eskertkishterdi qorǵaý qoǵamynyń Ádebıet jáne jazba seksııasynyń joldamasymen 1979 jylǵy 6 maýsym-29 shilde aralyǵynda arnaıy issaparda bolǵan Mustafa aǵamyz 30 maýsym kúni Máskeýge kelip, marqum Tamımdar Safıevtiń úıine arnaıy barǵanyn jazypty. 

«Tamımdardyń áıeli kazak-orys qyzy edi. Olardan týǵan Vera Tamım­dar­qyzy Safıeva ákesinen qalǵan jazba muralardy muqııat saqtap otyr eken. Qoljazbalardyń arasynda qazaqtar men qaraqalpaqtardyń folklorlyq muralary, kóne fotosýretter kóp. 17 betten turatyn «Jumbaqtar», 17 betten turatyn halyq ánderi, Tamımdar Safıevtiń ata-anasymen birge túsken fotosýreti, t.b. dúnıelerdi aldym. Bir úlken kitap shkafyndaǵy kitaptar óte qundy. Vera Tamımdarqyzy ony mýzeıge nemese kitaphanaǵa satqysy keledi. Onyń mekenjaıy 121406, Máskeý oblysy, Pýshkıno qalasy, Maıakovskıı kóshesi, 7 úı, 22 páter, Stepanova Vera Tamımdarqyzy» dep jazady issapar esebinde Mustafa Ysmaǵulov. Tamım­dar Safıevten qalǵan ol arhıv­tiń keıing­i taǵdyry belgisiz. Biraq Mus­ta­fa aǵamyz alyp qalǵan derekter bú­gin­de Batys Qazaqstan oblystyq tarı­hı-ólketaný mýzeıiniń qorynda muqııat saqtaýly. Búgin nazaryńyzǵa usyny­lyp otyrǵan estelikter men kóne sýretter – osynyń aıǵaǵy. 

Batys Qazaqstan oblysy