Arandatýdan abaı bolǵan jón

Juma, 14 qyrkúıek 2012 7:37

Reseıdiń qurǵaqtaǵy áskeriniń bas qolbasshysy general-polkovnık Vladımır Chırkın Federasııa Keńesiniń Qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń májilisinde Orta Azııa memleketteri arasynda áskerı qaqtyǵystar bolýy qaýpi barlyǵyn eskertti.

Juma, 14 qyrkúıek 2012 7:37

Reseıdiń qurǵaqtaǵy áskeriniń bas qolbasshysy general-polkovnık Vladımır Chırkın Federasııa Keńesiniń Qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń májilisinde Orta Azııa memleketteri arasynda áskerı qaqtyǵystar bolýy qaýpi barlyǵyn eskertti.

Mundaı arandatýshylyq bol­jam­nyń ar jaǵynda ne bar ekenin ańǵarý onshalyqty qıynǵa soqpaı­dy. Osy aımaqqa ózderiniń yqpa­lyn kúsheıtkisi keledi. Qarýly kúsh­ter ókiliniń turǵysynan qara­ǵanda, sol yqpal kúshke súıenip jasalatyny belgili. Ras, arada bir kún ót­ken­de bul eldiń qorǵanys mınıstri Anatolıı Serdıýkov ge­neral-pol­kovnıktiń josyqsyzdaý boljamy­nyń tigisin jatqyzyp sóı­legeni bar. Báribir kóńilde dyq qalady.Soǵys bolýy múmkin degen sóz jaman. Ol halyq arasynda úreı týǵyzady, jurttyń júıkesine tıe­di. Bireýlerdiń, ásirese, shekaraǵa jaqyn turǵandardyń basqa jaqqa kóshý, jaqyn ýaqytta júzege asyr­maq isterin keıinge shegerý jaıynda oılaýy da múmkin. Talaılardy soǵys bola qalǵan jaǵdaıda bala-shaǵasy qandaı kúıge ushyraıdy degen oı qajaıtyny da anyq.Bir sózben aıtqanda, soǵys qaý­pi týraly boljam aıtý jeńil bol­ǵanmen, onyń halyqqa túser salma­ǵy aýyr. Sodan da qandaı qyzmet­tegi adam bolmasyn bul jaıynda baıqap sóılegeni jón. Men osylaı oılaımyn dep, aýzyna kelgendi aıta berse, onyń basqalarǵa aýyrt­pa­lyq bolyp túsýi ábden yqtımal.Joǵaryda aıtqan reseılik dań­ǵoı general ǵana emes, bul aı­maq­taǵy soǵys qaýpi týraly josyqsyz pikir aıtatyndar basqa jaqta da bar eken. О́tken jyldyń aıaǵynda Ha­lyqaralyq daǵdarys tobynyń prezı­denti Lýıza Arbor 2012 jylda «bolatyn» 10 soǵystyń birin Orta Azııadan izdeıdi. Mine, jyl­dyń 8,5 aıy ótti, soǵystan saýmyz. Sirá, «halyqaralyq bedeldi sara­p­shynyń» sandyraǵy jyl aıaǵyna deıin kele qoımas.О́zderiniń soǵys týraly boljamdaryn biraz sarapshylar bul aımaqtaǵy energetıka, sý jáne jerdi paıdalanýǵa baılanystyrady. Ámýdarııa men Syrdarııa ózen­deri sýynyń durys rettelmeýinen aıtarlyqtaı daý barlyǵy ras. Sol ózenniń basyndaǵy Tájikstan men Qyrǵyzstannyń etektegi elder О́zbekstan, Qazaqstan, Túrkimen­stannyń múddesin eskere bermeýi aıtarlyqtaı qıyndyqtar, soǵan oraı daý da týdyrady. Biraq bul soǵysqa aparady degen sóz emes.Qazaqstanǵa sapary kezinde О́zbekstan prezıdenti Islam Karımov bul jaıynda qatty da ashynyp aıtty. Sonda da soǵysamyz degen joq, til tabysaıyq, halyq­aralyq sarapshylarǵa júgineıik, dedi. Al dańǵoı general Chýrkın «О́zbekstan, Tájikstan jáne Qyr­ǵyzııanyń qatysýymen aımaqtyq qarýly qaqtyǵys bolýy múmkin», dep sáýegeısıdi.Soǵystyń basqa da «sebepteri» alǵa tosylady. Reseıdegi Geosaıası máseleler akademııasynyń dırektory Valerıı Volkov bul soǵys­tyń qaýpin bul aımaqta ýran men torııdiń qory shoǵyrlanǵanynan izdeıdi. Energııa kózi ýran-238 jáne torıı-232-de jınaqtalǵan – 86%, al kómirsýtekterinde – 14%. «Son­dyqtan, – deıdi ol, – bul aı­maqta qaqtyǵys bolmaı qoımaı­dy».Endi onyń bul sandyraǵy ne­giz­siz ekenine basty dálel – sol ýran­­nyń úlken kózi bizdiń elimizde, al biraq biz soǵyspaımyz jáne oǵan jol da bermeımiz. Sol baı­lyq­tyń ıgiligin beıbit jolmen kó­remiz jáne bizdi búkil álem qol­daıdy.Endi bireýler soǵys qaýpin et­nosaralyq shıeleniske aparyp ti­reı­di. IGSO halyqaralyq saıasat or­ta­lyǵynyń jetekshisi Mıhaıl Neıjmakov Qyrǵyzstandaǵy 2010 jyl­ǵy etnosaralyq qaqtyǵysty alǵa tosady. Qyrǵyzdar men ózbek­ter qaq­ty­ǵysty, biraq ol elaralyq qaqty­ǵys­qa ulaspady. О́zbekstan bul shıele­niske kúshi jetpegennen emes, jaǵ­daı­dy odan ári ýshyq­tyr­mas úshin aralaspady. Parasat­ty­lyq kórsetti.Osy aımaqtaǵy týysqan elder­di, halyqtardy qalaı da qaqty­ǵys­qa ushyratýdy kózdeıtinder kóp. Arandatýdyń talaı jolyn alǵa tosady. Sonyń biri – soǵys qaýpi. Ony bolmaı qoımaıtyndaı kórse­tedi. El ishinde úreı týdyrady. Ár ult ókilderiniń arasyna ot tastap, jónsiz qadamǵa ıtermeleıdi. Mundaıda arandatýshylardan abaı bolyńdar dep aıqaılaǵyń keledi.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».