Senbi, 15 qyrkúıek 2012 7:43
Táýelsizdik týy kókke shanshyla tigilgennen bergi ýaqyttaǵy qazaq dıplomatııasy jetken tabystar aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq. Syrtqy saıasattaǵy osyndaı tabystardyń eselenýine jer-jerdegi Qazaqstan elshilikteriniń qosyp otyrǵan úlesi aıtarlyqtaı. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ázerbaıjan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Serik PIRIMBETOV eki el arasynda dıplomatııalyq qatynastardyń ornaýyna 20 jyl tolýyna oraı tilshimiz qoıǵan saýaldarǵa jaýap bergen bolatyn.
Senbi, 15 qyrkúıek 2012 7:43
Táýelsizdik týy kókke shanshyla tigilgennen bergi ýaqyttaǵy qazaq dıplomatııasy jetken tabystar aýyz toltyryp aıtýǵa turarlyq. Syrtqy saıasattaǵy osyndaı tabystardyń eselenýine jer-jerdegi Qazaqstan elshilikteriniń qosyp otyrǵan úlesi aıtarlyqtaı. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ázerbaıjan Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Serik PIRIMBETOV eki el arasynda dıplomatııalyq qatynastardyń ornaýyna 20 jyl tolýyna oraı tilshimiz qoıǵan saýaldarǵa jaýap bergen bolatyn.
– Serik Dostanuly, Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy ekijaqty qatynastardyń búgingi jaǵdaıyna jáne olardyń damý perspektıvalaryna qandaı baǵa berer edińiz?
– Eń aldymen, tamyzdyń 27-sinde bizdiń elder arasynda dıplomatııalyq qatynastar ornaǵanyna 20 jyl tolsa, bul jáıt óz deńgeıinde mereıtoıy atalyp ótkenin aıta ketkim keledi. Árıne, tarıhı ólshemmen bul qysqa ǵana merzim, biraq ta egemendik alǵaly ótken eki onjyldyqta bizdiń elder yntymaqtastyqtyń qarqyndy damý kezeńinen ótti. Bizdiń elder arasynda syndarly saıası únqatysý ornap, osy jyldar ishinde ekijaqty qatynastardyń barlyq salasyna qatysty keń kólemdi kelisim-quqyqtyq baza quryldy.
Bizdiń yntymaqtastyqtyń uzaq merzimdi basymdyqtaryn aıqyn belgilegen Strategııalyq áriptestik jáne odaqtastyq qatynastar týraly shart eki el arasyndaǵy tereń tarıhı baýyrlastyq, ortaq taǵdyr men umtylystarǵa negizdelgen aǵaıyndyq baılanystardyń damýyn anyq kórsetedi. Memleket basshylarynyń 2009 jyldyń qazanynda jáne 2011 jyldyń qazanynda ózara almasqan resmı saparlary sheńberinde qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtar, olardyń oıdaǵydaı iske asyrylýy yntymaqtastyqty sapaly jańa deńgeıge kóterýge oń yqpal etip otyrǵany anyq.
– Qazaqstan men Ázerbaıjan BUU, TÚRKSOI, TMD, EYU, EQYU, AО́SShK syndy uıymdardyń tolyq quqyly músheleri bolyp tabylady. Sizdiń pikirińizshe, osy jaǵynan eki memlekettiń yntymaqtastyǵy qanshalyqty nátıjeli bolyp tabylady?
– Egemendikke qol jetkizip jáne halyqaralyq qoǵamdastyqtyń tolyq quqyly múshesi bolǵan bizdiń elder ózimizdiń táýelsiz syrtqy saıasatymyz qalyptasýynyń qıyn-qystaý kezeńderinen birge ótti. Osy turǵyda bizder halyqaralyq jáne aımaqtyq uıymdar sheńberinde belsendi túrde árekettesip, bir-birimizdi qoldap otyratynymyzdy basa aıtyp ótkim keledi.
Qazaqstan men Ázerbaıjan basshylyǵynyń eń aldymen Taýly Qarabaqtaǵy ahýalǵa, sonymen birge, Aýǵanstan, Irak, Taıaý Shyǵystaǵy jáne taǵy basqa halyqaralyq jáne aımaqtyq sıpattaǵy kókeıkesti máselelerge ortaq kózqarastary eki eldiń úılesimdi ortaq ustanymynyń bar ekendigin kórsetedi. О́zara qoldaýdyń arqasynda búgingi tańda Qazaqstan men Ázerbaıjan tanymal aımaqtyq kóshbasshylar bolyp otyr. Olardyń mártebesi jáne abyroıy iri halyqaralyq uıymdardyń basshylyq oryndaryna saılanýymen anyq dáleldenedi.
2010 jyly Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn sátti ótkizip, ony HHI ǵasyrda uzaq úzilisten keıingi uıymnyń alǵashqy Sammıttin ótkizýmen aıaqtady. Bıyl Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń mereıtoıly jyly. 1992 jyldyń qazanynda BUU Bas Assambleıasynyń 47-shi sessııasynda kótergen Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasy naqty júzege asty. Bul bastama táýelsiz Qazaqstannyń sátti júzege asyrylǵan syrtqy saıası bastamalarynyń eń alǵashqylarynyń biri boldy.
2009 jyldyń 3 qazanynda Nahchyvanda ótken Túrkitildes memleketter basshylarynyń IH Sammıti jalpytúrkilik ıntegrasııanyń jańa kezeńiniń ózindik bir katalızatoryna jáne bastapqy núktesine aınaldy. Sammıttiń qorytyndylary boıynsha Qazaqstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan jáne Túrkııanyń prezıdentteri tarıhı mańyzy joǵary qujattarǵa, Nahchyvan Deklarasııasy men Túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesin qurý týraly Nahchyvan kelisimine qol qoıdy.
Byltyrǵy jyldyń qazanynda Almatyda ótken Sammıtte Qazaqstan Respýblıkasy tuńǵysh ret Túrki keńesine basshylyq etti. Bıyl tamyzdyń 23-inde Bishkekte ótken TMYK ekinshi Sammıtinde tóraǵalyq Qyrǵyz Respýblıkasyna aýysty. Kelesi jyly mártebeli ári jaýapty mindet Ázerbaıjan Respýblıkasyna júkteledi.
Bizdiń elderdiń birlesip atsalysýynyń arqasynda búgingi tańda shtab-páteri Bakýde ornalasqan Túrki elderi Parlamenttik Assambleıasy oıdaǵydaı jumys isteýde, Túrki akademııasy, Aqsaqaldar keńesi óz qyzmetterin bastady, Túrki mádenıeti men murasynyń qoryn qurý týraly kelisimge qol jetkizildi.
Mádenı-gýmanıtarlyq baılanystar bizdiń baýyrlas halyqtarymyzdyń qarym-qatynasynyń negizi men myqty tuǵyry bolyp tabylatyny daýsyz. Bul baılanystardyń damýy men nyǵaıýyna TÚRKSOI-dyń jemisti qyzmeti óz septigin tıgizýde.
Bizdiń elderdiń ókilderi osy baǵytqa mańyzdy úles qosyp otyrǵanyn aıta ketý óte qýanyshty jáıt. 2010 jyldyń jeltoqsanynda halyqtar arasyndaǵy beıbitshilik jáne dostyq, ózara senimdi nyǵaıtýǵa úles qosyp jáne túrkitildes elderdiń mádenı-rýhanı qatynastaryn damytýǵa qosqan belsendi qyzmeti úshin Ázerbaıjannyń halyq ártisi Polad Bıýl-Bıýl Oǵlyǵa Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdentiniń Beıbitshilik jáne kelisim syılyǵy berilse, 2011 jyldyń mamyrynda halyqaralyq aýqymda ázerbaıjan mádenıetin nasıhattaýdaǵy zor eńbegi úshin Qazaqstannyń kórnekti qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń IýNESKO janyndaǵy Turaqty ókili Oljas Súleımenov «Dostlýg» ordenimen marapattaldy. 2012 jyldyń naýryzynda Qazaqstannyń taǵy bir ókili, TÚRKSOI Bas hatshysy Dúısen Qaseıinov Ázerbaıjan Respýblıkasy men túrkitildes memleketter arasyndaǵy mádenı baılanystardy nyǵaıtýdaǵy zor eńbegi úshin «Dostlýg» ordenimen marapattaldy.
– Bárimizge málim, qazaq jeri kóptegen etnostyq ázerbaıjandar úshin týǵan Otanyna aınaldy. Olar búginde eki eldi baılanystyrýshy «kópir» qyzmetin atqaryp otyr. Bul týraly ne aıtasyz?
– Shynynda da, ázerbaıjan dıasporasy – bizdiń respýblıkanyń aýmaǵynda ómir súrip jatqan dıasporalardyń eń irileriniń biri, olar 130 myńnan asa adamnyń basyn biriktiredi. Onyń qalyptasýy HH ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynda jappaı qýǵyn-súrgin kezinde bastalyp, odan keıin 1944 jyly Grýzın KSR-i aýmaǵynda turǵan ázerbaıjandyqtardy jappaı qonys aýdartýdyń ekinshi kezeńi oryn aldy. Eń sońynda, úshinshi «qonys aýdarý» sıkli 50-shi jyldardyń ortasyna, tyńdy ıgerý kezeńine tuspa-tus keldi. Búgingi kezde ázerbaıjan dıasporasy respýblıkanyń saıası ómiriniń belsendi qatysýshysy bolyp tabylady.
Búginde ázerbaıjandar Elbasy N.Nazarbaev bastamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy etnosaralyq jáne konfessııaarlyq kelisim salasyndaǵy strategııalyq baǵdarlamalardy iske asyratyn erekshe organ bolyp tabylatyn QHA-nyń jumysyna belsene aralasyp júr.
– Ekonomıka salasynda ekijaqty qatynastardyń damýyna Qazaqstan-Ázerbaıjan Saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi memleketaralyq komıssııanyń jumysy óz yqpalyn qalaı tıgizip otyr?
– Memleketaralyq komıssııa, árıne, ekijaqty saýda-ekonomıkalyq qatynastardy baılanystyratyn býyn bolyp tabylady. Munaı-gaz salasynyń bastaýshy mınıstrlikteriniń jetekshileri (qazaqstandyq taraptan – Munaı jáne gaz mınıstri S. Myńbaev, al ázerbaıjan tarapynan – Energetıka jáne ónerkásip mınıstri N. Alıev) komıssııanyń teń tóraǵalary bolyp tabylǵany bizdiń elderdiń qatynastarynyń deńgeıi týraly jáne usynysy barlyq salalardaǵy ekijaqty yntymaqtastyq máseleleriniń keń aýqymyn qamtıtyn Memleketaralyq komıssııanyń qyzmetiniń mańyzdylyǵyn aıqyndaıdy.
Al saýda-ekonomıkalyq qatynastarǵa keler bolsaq, bizdiń elderdiń ekonomıkalarynyń yrǵaqty damýyna qaramastan, ókinishke qaraı, naqty sebepterge baılanysty ózara saýdanyń búgingi kólemi bar áleýetke sáıkes kelmeıtinin atap ótý kerek. Osyǵan baılanysty, biz eki eldiń isker toptarynyń arasyndaǵy baılanystardy keńeıtý boıynsha jáne jaqyn arada taýar aınalymyn 500 mıllıon AQSh dollary, al keleshekte ony 1 mıllıard dollarǵa deıin jetkizýge múmkindik beretin ólkearalyq yntymaqtastyqty damytý boıynsha sharalardy iske asyryp jatyrmyz.
– «Ázerbaıjan-Qazaqstan» Dostyq qoǵamy bizdiń memleketterimiz arasyndaǵy qarym-qatynastardyń dánekeri ispettes. Sizdińshe, mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy yntymaqtastyqtyń dostyq kópirin qurý qanshalyqty mańyzdy?
– О́te qyzyqty suraǵyńyzǵa rahmet. Bul suraq óte kólemdi jáne oǵan qysqasha bir mándi túrde jaýap berý múmkin emes, biraq, sonymen qatar, ol óte mańyzdy bolyp tabylady. Qazaqtar men ázerbaıjandardyń tarıhı tamyrlary men dástúrleri bir ekenin, tilderi men mentalıtetteri uqsas ekendigin umytpaǵan jón. О́mir degen ár halyqqa óziniń taǵdyryn anyqtatady.
О́z otandarynyń ulandary, bir-birine aǵa-ini retinde qaraǵan, Elbasy – Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev pen Ázerbaıjan Respýblıkasynyń burynǵy basshysy Geıdar Alıev eki táýelsiz eldiń qurylýynyń basynda turǵanyn atap ótý kerek.
Bizge, qazaqstandyq dıplomattarǵa, ázerbaıjan halqynyń baýyrlas qoldaýyn seze otyryp, Ázerbaıjanda jumys isteý, ózge elden kelgen shetel áriptesterimizge qaraǵanda áldeqaıda jeńildeý. Sondyqtan da, Geıdar Alıev atyndaǵy «Ázerbaıjan-Qazaqstan» Dostyq qoǵamyna barsha ázerbaıjan halqyn, al 18 jyl boıy belsene jumys istep kele jatqan Atqarý komıtetine Qoǵam múshelerin eki ortadaǵy myqty dáneker qataryna senimdilikpen jatqyzýǵa bolady.
Qazaqstan Respýblıkasy men Ázerbaıjan Respýblıkasy arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar ornaǵanynyń 20 jyldyǵyna oraı elshilik birqatar sharalardy júzege asyryp, bul sharalar Ázerbaıjan jurtshylyǵynyń oń qoldaýyna ıe boldy. Barlyǵyn jipke tizbeı-aq, solardyń birnesheýin aıtyp keteıin. Baký qalasynda Abaı Qunanbaev atyndaǵy kósheniń saltanatty ashylý rásimi ótip, oıshyl-aqynǵa eskertkish taqta qoıyldy, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń tikeleı qatysýymen Baký memlekettik ýnıversıtetinde Abaı atyndaǵy qazaq tili, tarıh jáne mádenıet ortalyǵy ashyldy. Geıdar Alıev atyndaǵy sport oıyn-saýyq saraıynyń janynda elshilik ǵımaratynyń mańaıynda qoıylǵan ishi ulttyq naqyshpen árlengen 10 qanat qazaq kıiz úıiniń, Qazaqstan Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń ázerbaıjan tilinen aýdarylyp basylǵan «Qazaqstan joly» atty kitabynyń tusaýkeserleri ótti.
Sonymen qatar, mereıtoıly jyly elshilik bastamasymen jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen maýsym aıynda Qazaqstanda Ázerbaıjannyń mádenıet kúnderi, al qarashada Ázerbaıjanda Qazaqstannyń mádenıet kúnderi ótedi.
Osy tárizdes eki eldiń bir-birine qol sozǵan yqylastarynyń arqasynda bolǵan sharalardyń bári baýyrlas halyq dep atalatyn bir tamyrdan taraǵan myqty qazaq-ázerbaıjan dostyq kópirin quraıdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».