Sozylmaly syrqattyń da daýasy bar

Sozylmaly syrqattyń da daýasy bar

Juma, 21 qyrkúıek 2012 7:04

Tórt jyldan beri tórtkúl dúnıeni qarjy-ekonomıkalyq tyǵyryq qursaýyna alǵan jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń beti qaıtar emes. Qurlyqtardyń bárin qursaýlaǵan bul ekonomıkalyq kúızelisti sarapshylar san-saqqa júgirtip, daǵdarystyń birinshi tolqyny, daǵdarystyń ekinshi tolqyny, daǵdarystyń sozylmaly saldarlary degen sııaqty boljamdar jasaýda. Álemdik ekonomıkanyń burynǵy qozǵaýshy kúshi bolyp sanalatyn AQSh jáne Eýropalyq odaq elderiniń múmkindikteri sarqylyp, endi jahandyq ekonomıkany damytýdyń ornyna, ony barǵan saıyn tejeıtin tegershikke aınala bastady.

Juma, 21 qyrkúıek 2012 7:04

Tórt jyldan beri tórtkúl dúnıeni qarjy-ekonomıkalyq tyǵyryq qursaýyna alǵan jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystyń beti qaıtar emes. Qurlyqtardyń bárin qursaýlaǵan bul ekonomıkalyq kúızelisti sarapshylar san-saqqa júgirtip, daǵdarystyń birinshi tolqyny, daǵdarystyń ekinshi tolqyny, daǵdarystyń sozylmaly saldarlary degen sııaqty boljamdar jasaýda. Álemdik ekonomıkanyń burynǵy qozǵaýshy kúshi bolyp sanalatyn AQSh jáne Eýropalyq odaq elderiniń múmkindikteri sarqylyp, endi jahandyq ekonomıkany damytýdyń ornyna, ony barǵan saıyn tejeıtin tegershikke aınala bastady. Daǵdarys jyldarynda ekonomıkalyq damýdyń birshama jańa qarqynyn kórsetken Qytaı, Úndistan, Brazılııa jáne Reseıdiń jahandyq ekonomıkany sony soqpaqqa salýǵa shamalary kelmeıdi. Sóıtip, álemdik daǵdarystyń sozylmaly syrqatynyń bıyl da saýyǵatyn túri kórinbeıdi. Sarapshylardyń pikirinshe, áli naqty daýasy tabylmaı turǵan jahandyq ekonomıkalyq daǵdarys saldarlary jyl sońynda asqynyp, kelesi jyly budan da ýshyǵa túsetin syńaıly.

Daǵdarys daýyly qatty soǵyp turǵan kári qurlyq memleketteri qaryz tuńǵıy­ǵyna bata túsýde. Eýropanyń Grekııa, Ispanııa, Italııa, Portýgalııa sııaqty damyǵan memleketteri sońǵy daǵdarys saldarynan qatty kúızeliske ushyrap, ekonomıkalyq resessııaǵa uryndy. Eýropany turalatqan daǵdarys qyrsyǵy bar­lyq qurlyqtarǵa salqynyn tıgizýde. Má­selen, qazirdiń ózinde Qytaı eksport máselesinde zor qıyndyqtarǵa tap boldy. Búginde álemdik iri óndirýshige aınal­ǵan QHR kompanııalarynyń negizgi tuty­nýshylary eýroaımaq elderi men AQSh ekendigi belgili. Qazir Qytaıdyń eks­port­qa baǵyttalǵan kompanııalary tereń ty­ǵyryqqa tap bolyp, óndiristi toqtatýdyń aldynda tur. Búkil álemdi tutyný taýarlarymen qamtamasyz etip turǵan Qytaı óndirisi turalaıtyn bolsa, onyń zardaby tereńge ketetini belgili. Sonymen, álemdik iri ekonomıkalardyń sońǵy tynysy týraly naqty statıstıkalyq derek kózderine júginip kóreıik.

Eýroaımaq elderi

Eurostat eýropalyq statıstıkalyq bıý­rosynyń málimdeýinshe, eýroaımaqtyń IJО́-si 2012 jyldyń II toqsanynda I toqsanmen salystyrǵanda 0,2 pa­ıyzǵa tó­mendegen. Bul derekter sarap­shy­lar­dyń aıtqan pikirlerine tolyq sáı­kes ke­ledi. Olardyń aıtýynsha, aımaqtyń ekonomıkasy tereń resessııa jaǵdaıynda, son­dyq­tan III toqsanda da eýroaımaqtyń IJО́-si odan ári quldyraıtyn bolady.

2012 jyldyń II toqsanynda, ásirese, Grekııa ekonomıkasynyń tómendeýi aıtar­lyqtaı boldy. II toqsanda bul eldegi IJО́ birden 6,2 paıyzǵa quldyrady. Son­daı-aq, bul toqsanda Portýgalııada IJО́ 1,2 paıyzǵa, Fınlıandııada – 1, Kıprde – 0,8, Italııa men Ulybrıtanııada 0,7 pa­ıyz­ǵa tómendegen. Jalpy alǵanda, Eýro­odaq­qa múshe 27 memlekette IJО́ 2012 jyl­dyń II toqsanynda 0,1 paıyzǵa, al jyldyq esep boıynsha 0,3 paıyzǵa tómendegen.

Eýroaımaq elderindegi jumyssyzdyq deńgeıi 2012 jyldyń maýsym aıynda 11,2 paıyzdy qurady. Eýroodaqqa qaras­ty memleketterdiń ishinde jumyssyzdyq deńgeıi tómen elder qataryna Avstrııa (4,5 paıyz), Nıderland (5,1), Lıýksembýrg (5,4) jáne Germanııa (5,4) jatatyn bolsa, aımaqtaǵy jumyssyzdyq eń joǵarǵy deńgeıge jetken elder Ispanııa (24,8 paıyz), Grekııa (22,5), Portýgalııa (15,4) bolyp tabylady.

Moody`s halyqaralyq reıtıng agent­tiginiń zertteýleri boıynsha, Italııa, Ispanııa, Grekııa jáne Portýgalııa memle­ket­teri 2012-2013 jyldary ekonomıka­lyq resessııadan shyǵa almaıdy. Agenttik boljamy boıynsha, Grekııanyń IJО́-si 2012 jyly 7,0- den 8,0 paıyzǵa deıin, 2013 jyly 2,0-den 3,0 paıyzǵa deıin tó­mendeıtin bolady. Bul kórsetkish Portýgalııada (2012 jyly 3,0-den 4,0-ge deıin, 2013 jyly 0,5-ten 1,5-ke deıin), Italııada (2012 jyly 1,5-ten 2,5-ke deıin, 2013 jyly 0,5-ten 0,1-ge deıin), Ispanııada (2012 jyly 1,0-den 2,0-ge deıin, 2013 jyly 0,5-ten 1,5-ke deıin) tómendemek.

AQSh

AQSh federaldyq rezerv qyzmetiniń (FQZ) málimeti boıynsha, eldiń ónerkásip óndirisiniń kólemi 2012 jyldyń tamyz aıynda burynǵy shilde aıymen salys­tyrǵanda 1,2 paıyzǵa azaıǵan. Sarapshylar óndiris kólemi tamyz aıynda 0,1 paıyzǵa ósedi dep boljaǵan bolatyn. Sonymen birge tamyz aıynda AQSh óndiris kóleminiń quldyraýy sońǵy úsh jyl ishindegi eń úlken kórsetkish bolyp otyr. AQSh saýda mınıstrliginiń derekteri boıynsha, 2012 jyldyń shilde aıynda syrt­qy saýda balansynyń tapshylyǵy 0,2 pa­ıyzǵa artyp, 42 mlrd. dollardy qurady. Bul sońǵy 4 aıdaǵy alǵashqy joǵarǵy kórsetkish bolyp otyr. Saýda balansy tapshylyǵynyń ósýine eksport kóleminiń tómendeýi birden-bir sebep bolǵandyǵy anyq. Al eksport kóleminiń azaıýyna eýroaımaqtaǵy qaryz daǵdarysynyń sal­qyny tıip otyr. Mınıstrliktiń deregine sáıkes, shilde aıynyń qorytyndysy boıynsha, amerıkalyq eksport kóleminiń tómendeýi ústimizdegi jyldyń eń joǵarǵy deńgeıine jetken. Iаǵnı, shilde aıynda bul kórsetkish 1,0 paıyzǵa azaıyp, 183,3 mlrd. dollarǵa deıin tómendegen. Amerı­kalyq kompanııalar shetelderge eksportqa shyǵarylatyn mashına jáne kóp tuty­natyn taýarlar kólemin azaıtqan. Sonymen birge, shilde aıynda bul eldegi ımport kólemi de azaıǵan. Degenmen, onyń mólsheri asa úlken emes. Import kólemi shilde aıynda 227,1 mlrd. dollardan 225,3 mlrd. dollarǵa deıin tómendep, 0,8 paıyzǵa azaıǵan.

Sonymen birge tamyz aıynda AQSh-ta tutyný baǵasy 0,6 paıyzǵa ósken. FQZ derekteri boıynsha, ınflıasııa deńgeıi de aıtarlyqtaı kóterilip, 1,8 paıyzdy qu­raǵan. Taıaý bolashaqqa arnalǵan boljam­dar­ǵa súıensek, AQSh-ta ınflıasııa jyl saıyn orta eseppen 2 paıyzǵa ósip otyrady dep kútilýde. FQZ-nyń málim­de­ýin­she, AQSh-taǵy jumyssyzdyq deńgeıi bı­ylǵy jyly 8,2 paıyz deńgeıinde qalmaq.

FRZ mamandarynyń pikirinshe, 2012 jy­ly AQSh ekonomıkasynda kúrdeli kem­shilikter saqtalǵanymen, 2013 jyldan bas­tap ekonomıkada birshama damý úrdisteri oryn alatyn bolady. Olardyń aıtýynsha, aldaǵy eki jylda AQSh ekonomıkasy da­mýdyń oń kórsetkishterine qol jetkizbek. Máselen, 2013 jáne 2014 jyldary IJО́-niń ósý deńgeıi tıisinshe 3,0 jáne 3,8 paıyzdy quramaq. Mamandar el­degi jumys­syz­dyq deńgeıi de 7,3 paıyzǵa deıin azaıady degen senimdi boljamdar aıtýda.

Qytaı

QHR memlekettik statıstıka bıýro­sy­nyń habarlaýynsha, 2012 jyldyń II toq­sanynda Qytaıdyń IJО́-si 7,6 paıyzǵa ósken. Aspan asty eliniń 2012 jylǵy sá­ýir-maýsym aılaryndaǵy ekonomıkalyq ósiminiń naqty kórsetkishteri sarapshy­lar­dyń aldyn ala boljaǵan kórset­kishte­rimen sáıkes keledi. Qytaı ekonomı­kasy­nyń bul toqsandaǵy ósý deńgeıi de «tu­raqty» jáne «salystyrmaly joǵary» deńgeıde dep baǵalanýda. Alaıda, Qytaı­daǵy IJО́-niń 2012 jyldyń II toqsa­nyn­daǵy ósý deńgeıi 2009 jyldyń I toqsa­nynan bergi IJО́-niń ósý dárejesiniń eń tómengi núktesi bolyp sanalady. Aqı­qa­tyn aıtsaq, QHR ekonomıkasy sońǵy alty toqsan qorytyndysy boıynsha únemi tómendeýmen keledi. 2012 jyldyń I toq­sa­nyndaǵy jyldyq esep boıynsha IJО́ ósimi 8,1 paıyzdy quraıdy dep belgi­len­gen. Al 2011 jyly el ekonomıkasy 9,2 paıyzǵa ósse, 2010 jyly Qytaıdyń IJО́-si 10,4 paıyz ósimge qol jetkizgen.

Ekonomıkadaǵy bıylǵy qıyndyq­tar­dy eskere kelip, Qytaı basshylyǵy 2012 jylǵy IJО́ ósiminiń boljamdy mólsherin 7,5 paıyz deńgeıinde belgilegen bolatyn. Mundaı sheshim eksportqa táýeldi Qytaı ekonomıkasyna demeý berip, «ishki tutyný suranysyn arttyrýǵa» jaǵdaı jasaýdan týyndaǵan qadam edi. 2012 jyldyń sáýir aıynda Búkilálemdik bank Qytaı ekono­mı­kasynyń bıylǵy ósiminiń boljamyn 8,4 paıyzdan 8,2 paıyzǵa deıin tómen­detken bolatyn. Osydan birneshe kún buryn Halyqaralyq valıýta qory (HVQ) bıylǵy jylǵa jasaǵan óziniń boljamynda Qytaı ekonomıkasynyń ósimi tipti 8 paıyzdan da tómen bolady degen derek­te­rin jaryqqa shyǵardy. Qytaı ekonomı­kasynyń aldaǵy ýaqytta kútilip otyrǵan «jumsaq qoný» boljamy Eýropadaǵy qaryz problemalary men resessııalarǵa tikeleı baılanysty bolyp otyr. Joǵa­ryda atap kórsetkenimizdeı, Eýropa QHR-dyń eń negizgi saýda seriktesi jáne barynsha kólemdi tutyný bazary. Eýropa­nyń tutyný suranysy turaqty bolatyn bolsa, Qytaı ekonomıkasynyń ósý deń­geıi de joǵary bolmaq. О́kinishke oraı, kári qur­lyq­ty qursaýlaǵan daǵdarys qa­sireti úl­ken tutyný bazarynyń surany­syn barǵan saıyn shómishten qysyp, Qytaı ekono­mı­kasynyń tynysyn tarylta bastady.

Sońǵy toqsandardaǵy QHR ekonomı­kasyndaǵy tejelý úderisteri álemniń kóptegen ınvestorlaryn da erekshe alań­datyp otyr. Eger Qytaı ekonomıkasynyń ósimi 8 paıyzdan tómendeıtin bolsa, as­pan asty elindegi kóptegen óndiris oshaq­tary toqtap, mıllıondaǵan adamdar kún­kóris kózinen aırylady. Álemniń eń iri ekonomıkasy tyǵyryqqa tirelip, jahan­dyq daǵdarystyń qasireti odan ári qa­lyń­daı túsedi. Mine, osyndaı kóńilsiz kó­ri­nisterge qaramastan, QHR basshylyǵy el ekonomıkasy jaqyn arada qaıtadan kúsh alyp, damý deńgeıiniń joǵary baspal­daq­ta­ryna shyǵady degen senimde.

Búginde Qytaı álemdegi №1 eksporttaýshy el bolyp sanalady. KHR-daǵy IJО́-niń tórtten birin, el ekonomıkasy jyl­dyq ósý qarqynynyń úshten birin eks­port­tyń ósý dınamıkasy aıqyndaıdy. Qytaı bankindegi qaýipsizdik qorynda 3,5 trln. dollar qarjy jınaqtalǵan. Qazir birqatar álemdik sarapshylar aldaǵy ýa­qytta Qy­taı ekonomıkasy zor daǵ­da­rysqa tap bolady degen pikirler aıtýda. Sondyqtan da Qytaı úshin Eýroodaqtyń qaryz daǵda­ry­synyń tyǵyryǵynan shy­ǵyp, kári qurlyq elderiniń ekonomıka­sy­nyń tez ońalyp ketýi aýadaı qajet quby­lys bolyp otyr.

Avtoónerkásip – álemdik daǵdarys barometri

Búginde birqatar sarapshylar jyldar boıy qalyptasqan kapıtalıstik qarjy júıesin birjolata kúıreýden aman saqtap qalý maqsatymen sońǵy daǵdarys keze­ńin­de álemdik bankterge memleketter tarapynan quıylǵan mıllıardtaǵan qar­jy­nyń tıimdiligi toqyraı bastady degen pikirdi jıi aıta bastady. 2008 jyldyń kúzinde Lehman Brothers bankiniń ban­krot­qa ushyrap, qor rynoktarynyń qul­dy­raýynan bastaý alǵan osy sońǵy daǵ­darys jyldarynda kóptegen memleket­ter­diń úkimetteri jeke menshik bankterge buryn-sońdy bolyp kórmegen kólemde – 24 trıllıon dollar mólsherinde qarjy quıǵan bolatyn. Daǵdarystyń alǵashqy tolqyny kezinde bankter men korpora­sııa­larǵa berilgen qaryz bastapqyda ón­diristi, ásirese avtomobıl ónerkásibin qal­pyna keltirýde eleýli yqpal etti. О́kinishke oraı, bul mol qarjynyń tı­im­diligi kút­ken­deı nátıje bermedi. Qııýy qashqan ka­pı­talıstik ónerkásip birshama janda­n­ǵan­daı bolǵanymen tórt aıaǵyn teń basyp, turyp kete almady. Keıbir sarap­shylar­dyń aıtýynsha, endi 4-5 aı, ári ketse jarty jyldyń kóleminde jahan­dyq eko­no­mı­kalyq daǵdarystyń jańa tolqy­ny bas­talmaq. Taǵy da álemdik qarjy jú­ıesi kúızeliske ushyryp, eko­no­mıkalyq daǵda­rystyń bastaýy taǵy da álemdik avtomobıl ónerkásibindegi toqyraý bolmaq.

Avtomobıl ónerkásibi aqıqatynda da álemdik daǵdarystyń aınasyna aınalýda. Deutsche Welle agenttiginiń derekteri boıynsha, 2012 jyldyń birinshi jartyjyl­dy­ǵynda Eýroodaqtyń avtomobıl ryno­gyndaǵy satý kólemi 8 paıyzǵa deıin quldyraǵan. Eýroodaq elderinde jumys­syzdyq deńgeıiniń joǵary bolýyna baılanysty satý kóleminiń tómendeýi bar­lyq memleketterde birdeı oryn alǵan. Ásirese, bul keleńsiz jaǵdaı Ispanııa, Italııa, Fransııa sııaqty iri rynoktarǵa barynsha mol kesirin tıgizýde. Máselen, aǵymdaǵy jyldyń maýsym aıynda Italııada avtokólik satý mólsheri 2011 jyl­dyń maýsym aıymen salystyrǵanda 24,4 paıyzǵa deıin quldyraǵan. Bul – 1979 jyldan beri buryn-sondy bolyp kórme­gen eń tómengi kórsetkish. Al Fransııad­a­ǵy quldyraý deńgeıi 13,4 paıyzdy qura­sa, Ispanııada bul kórsetkish 8,2 paıyzdy quraǵan. «Renault» kompanııasynyń esebi boıynsha, sońǵy bes jyl ishinde eýro­pa­lyq avtomobıl rynogy 23 paıyzǵa tómendegen.

Osyndaı kólik rynogyndaǵy toqyraý eýropalyq jetekshi avtomobıl konsern­deriniń birqatar óndiris oshaqtaryn jaýyp, jumysshylardy qysqartýǵa májbúr­leýde. Máselen, «Peugeot» kompanııasy 2012 jyldyń I toqsanynda kólik satý kólemin 14 paıyzǵa deıin joǵaltyp aldy. Sóıtip, Parıjdegi tarıhı avtokólik zaýytyn jaýyp, 8 myń jumysshyny qysqar­tatynyn málimdedi. Bul Fransııadaǵy sońǵy 20 jyl ishindegi jabylǵan alǵash­qy zaýyt bolyp tabylady. «Fiat» óziniń ınvestısııalaryn toqtatyp, Týrın qala­syndaǵy ujymynyń 5 myń jumysshysyn májbúrli demalysqa jiberetin boldy. Negizinen syrtqy rynokqa senim artatyn «Renault» eýropalyq rynokta satý kóleminiń 3 paıyzyn joǵaltyp, óndiris kólemin 18 paıyzǵa deıin qysqartty. Sonyń saldarynan taǵy da myńdaǵan adam turaqty jumys ornynan aıryldy.

Jahandaný úrdisiniń arqasynda qa­lyp­tasqan álemdik zor suranystyń nátı­je­sinde eýropalyq memleketter jyldar boıy tabys tasqynynyń astynda qaldy. Avtokólik, joǵary tehnologııalyq qural-jabdyqtar jáne basqa da joǵary sura­nysqa ıe tutyný taýarlaryn shyǵarýdyń nátıjesinde eýropalyqtar mol tabysqa keneldi, joǵary jalaqyǵa negizdelgen jumys oryndaryn ashty. Alaıda, ekono­mıkanyń basqa salalary jahandyq báse­kelestik saldarynan álsirep qaldy. Al eýropalyqtar ekonomıkany ýaqyt sura­nysyna saı barynsha tıimdi etip qurý múmkindigin qoldan shyǵaryp aldy. Onyń ornyna syrttan qaryz alý arqyly ekonomıkany damytýdyń jeńil jolyna tústi. Aqyry «qaryz kóbiginiń» jarylatyn shegi de kelip jetti.

Grekııanyń erteńi qandaı bolmaq?

Kári qurlyqtaǵy daǵdarysty tilge tıek etken kezde biz birshama ústirt qatelikterge jol beremiz. Biz qurlyqtaǵy jalpy problemalardy tizbeleı kelip, eýroaımaqqa kiretin memleketterdiń jeke erekshelikterine jete mán bermeımiz. Osyndaı ózgelerge uqsamaıtyn órkenıe­ti­men de, óndirisimen de oqshaýlanatyn elderdiń biri – Grekııa memleketi. Biraz­dan beri búkil álem sarapshylaryn tol­ǵan­dyryp kele jatqan tolǵaqty másele­ler­diń biri de biregeıi – Grekııa eýroaı­maq­ta qala ma, joq pa degen túıindi su­raqqa áli de tolyq núkte qoıylmaı otyr.

Ústimizdegi jyldyń 10 qyrkúıeginde negizgi nesıe berýshi «úshtiktiń» (Eýro­ko­mıssııanyń, EOB-nyń jáne HVQ-nyń) basshylary Grekııanyń premer-mınıstri Antonıs Samaraspen kezdesti. Otyrys barysynda Grekııanyń kezekti bıýdjettik únemdeý nemese eldiń áleýmettik salasy­nyń shyǵyndaryn «shómishten qysý» jos­pary talqylandy. Nesıe berýshiler Grekııa úkimetiniń aldyna bıýdjetti odan ári qysqartý jónindegi óz talaptaryn qoıdy. Grekııa úkimeti úshin bıýdjetti qysqar­tý­dyń sońǵy múmkindikteri jasaldy. Endi bul eldiń bıýdjeti búıirden qysýdyń eshqandaı sharasyn kótere almaı «tun­shyǵyp» qalatyndyǵy da alǵa tartyldy. Qalaı bolǵan jaǵdaıda da, qazan aıynyń basynda «úshtik» bul elge kezekti qaryz transhyn berý nemese bermeýdi sheshýge tıis. Al nesıe berilmeıtin bolsa, Grekııa memleketi defoltqa ushyraıdy.

Alaıda kezekti nesıe transhy bul eldiń qordalanǵan problemalaryn tolyq sheshe almaıdy. Grekııa úshin tyǵyryqtan shyǵýdyń bir ǵana joly el ekonomıka­sy­nyń básekege qabilettiligin qalyptastyrý bolyp tabylady. Bul el ekonomıkasynyń básekege qabilettiligine Eýroodaqqa kirer aldyndaǵy 1981 jyly-aq orasan zor nuq­san keltirilgen bolatyn. Eýroodaqqa kir­gen kezde Grekııa Brıýsseldiń buıryǵy­men óziniń jyldar boıy qalyptasqan aýyl sharýashylyǵy, metallýrgııa jáne keme jasaý júıelerin qırata bastady. Odaqqa kirgennen keıin ekonomıkanyń tuıyqqa tirelgen bul salalarynyń ornyn toltyrý maqsatynda da «shybyq basy» syndyrylmady. Esesine Grekııa memle­keti eýropalyq qurylymdyq qorlardan qajetinshe dotasııa alyp turdy. Odan ári eýroaımaq elderi úshin nesıe alý júıesi arzandatylyp, múlde ońaılatyldy. Bara-bara grekter jan qınamaı-aq qaryzǵa ómir súrýdiń ońaı jolyna tolyǵymen kóship aldy. Endi «qaryzǵa ómir súrý» tásiliniń ornyna grekterge taǵy da esh­teńe usynbastan bıýdjetińdi qysqart, qa­ryz alýdy toqtat degen talaptar qoıy­lýda. Bıýdjetiniń búıiri ábden sýalǵan Grekııa endi halyqtyń áleýmettik jaǵ­daıynyń qaýipti shekke jetkenin, Eýro­odaqtan shyǵýdan basqa jol qalmaǵan­dyǵyn ashyq kún tártibine shyǵardy.

S&P agenttiginiń baǵasy boıynsha, Grekııanyń valıýtalyq odaqtan shyǵý múm­kindigi 33 paıyzdy quraıdy, al Citi­bank sarapshylarynyń pikirinshe, bul kór­setkish 50-75 paıyz shamasynda. Olar­dyń pikirinshe, mundaı oqıǵanyń aldaǵy bir jarym jyl ýaqyt ishinde bolyp qa­lýy ábden múmkin. Al Eýropa qarjy­lyq turaqtandyrý qorynyń basshysy Klaýs Reglıngtiń aıtýynsha, Eýroodaq basyn torlaǵan qara bult eki jyldan keıin múlde seıiletin kórinedi. «Eger Eýro­odaqtyń barlyq memleketteri ortaq valıýtany saqtap qalý jolynda birlesken qımyl tanytyp, ózderiniń álemdik ry­nok­taǵy básekege qabilettiligin turaqty túrde arttyratyn bolsa, jaqyn aradaǵy eki jyl ishinde daǵdarystyń betin qaıtarýǵa bolady», dep atap kórsetti ol óz sózinde.

О́z kezeginde FRG kansleri Angela Merkel Grekııanyń Eýropa valıýta odaǵynan shyǵýyn boldyrmaý úshin qol­dan kelgenniń bárin jasaıtyndyǵyn atap kórsetti. Kanslerdiń jáne onyń jaqtas­tarynyń oıynsha, Grekııa eýroaımaqtan shyǵatyn bolsa, onyń juqpaly aýrýdaı jalǵasyp ketetindigi aıdaı anyq. Mundaı oqıǵa 2008 jyly amerıkalyq Lehman Brothers ınvestısııalyq banki bankrotqa ushyraǵanda oryn alǵan bolatyn. Sol jaǵdaı qaıtalanatyn bolsa, Germanııa­nyń bir ózi 62 mlrd. eýro shyǵynǵa ushy­raıtyn kórinedi. Merkeldiń pikirinshe, Grekııanyń eýroaımaqtan shyǵýynyń saldarynan týyndaıtyn saıası oqıǵalar salmaǵy da aýyr bolmaq.

Osy oraıda eske sala ketetin bir másele, Grekııa premer-mınıstri Antonıs Samaras eýropalyq memleketter basshylarymen kezdesýinde Eýropalyq odaq tarapynan Grekııanyń bıýdjet tapshyly­ǵyn qysqartýǵa bergen merzimin uzartýdy surady. Qazirge deıin qoldanylyp otyr­ǵan kelisim boıynsha Grekııa 2015 jylǵa deıin bıýdjettik shyǵyndardy 11,5 mlrd. eýroǵa qysqartýy tıis. Sonymen birge Grekııa qyrkúıek aıynda halyqaralyq nesıe uıymdarynan kezekti qaryz alýy kerek. Eger Afına bul qaryzdy ala almaıtyn bolsa, onda Grekııa defoltqa ushy­rap, eýroaımaqtan shyǵýǵa májbúr bolady. Búginde Grekııa memleketiniń qa­zy­nasyn tolyqtyrý maqsatyndaǵy tıimdi tabys kózi retinde osy elge tıesili Egeı jáne Jerorta teńizderindegi ıgerilmegen araldardy satý máselesi qarastyrylýda.

Sońǵy kezde Grekııanyń eýroaımaqta qalýyn jaqtap pikir aıtýshylar qatary da kóbeıe bastady. Bul rette Grekııanyń qaryz daǵdarysynyń qursaýynda qalyp otyrǵandyǵyna qaramastan, sońǵy ýaqyt­ta jaǵdaıdy túzeý maqsatynda el úkime­tiniń birshama oń qadamdar jasaǵandyǵy atap kórsetilýde. Máselen, Germanııanyń qarjy mınıstri Volfgang Shoıble: «Tyǵyryqtan shyǵý jolynda Grekııa úlken progreske qol jetkizdi. Grekııa bıýdjet tapshylyǵyn qysqartý maqsa­tynda kúrdeli de qıyn qadamdar jasady. Sondyqtan nesıe beretin «úshtik» qury­lymdyq sharalardyń qanshalyqty qıyn­dyqpen júrgizilip jatqandyǵyn eskerýi qajet», dep atap kórsetti. Grekııaǵa qol­daý kórsetý úrdisinde FRG-niń burynǵy kansleri Gerhard Shreder de belsendilik tanytty. Ol Germanııanyń qazirgi úkime­ti­nen Grekııanyń mindettemelerin oryn­daýǵa belgilengen ýaqyt merzimin uzar­týdy talap etti. «Biz qurylymdyq reformalar ekonomıkalyq ósimmen jalǵasqan kezde ǵana tıimdilik beretinin jaqsy bi­lemiz. Sońǵy ýaqytta daǵdarys salqynyn báseńdetý maqsatynda Grekııa, Irlandııa, Portýgalııa, Italııa jáne Ispanııa mem­le­ketteri aıtarlyqtaı nátıjelerge qol jetkizdi. Bul elder qazir naqty kórip otyrǵanymyzdaı, qatań únem qaǵıda­sy­nyń daǵdarysqa ǵana ákelip soqpaıtynyn ekonomıkalyq jáne saıası turǵydan da dáleldep berdi. Sońǵy eki jyl ishinde Grekııa salyq salýdy arttyryp, bıýdjet shyǵynyn tómendetýdiń tıimdi kórset­kish­terine qol jetkizdi. Qazir bul kórset­kishter kólemi IJО́-niń 20 paıyzyn qu­ra­sa, 2014 jyly 30 paıyzyn quramaq. Os­yn­daı qıyn ýaqytta birde-bir qoǵam, bir­de-bir memleket mundaı qysqartýǵa qol jetkizip kórgen emes. Mine, son­dyqtan da eýropalyq seriktester Gre­kııa­ǵa óz min­det­terin oryndaý úshin bó­lin­gen ýaqyt mer­zimin sozýǵa tıis», deıdi Gerhard Shreder.

2012 jyldyń ótken merzimindegi Gre­kııanyń bıýdjettik kórsetkishterin aı­ta­r­lyqtaı jaqsartqany úshin nesıe berý­shiler de bul elge degen kózqarastaryn jumsarta bastaǵan sııaqty. Grekııa ban­kiniń málimeti boıynsha, ústimizdegi jyl­dyń qańtar-tamyz aılarynda eldiń orta­lyq úkimetiniń kassalyq tapshylyǵy ótken jyldyń naq osy kezeńindegi 18,6 mlrd. eýrodan 6,3 mlrd. eýroǵa deıin qysqarǵan. 8 aı ishinde qarjylyq basqarý ótken jyldyń sáıkes merzimindegi 4,2 mlrd. eýrodan 328 mln. eýroǵa deıin qysqarǵan. Gerhard Shrederdiń aıtýynsha, bul ózgerister bıýdjettiń shyǵynyn 23 paıyzǵa nemese ótken jylǵy 47,7 mlrd. eýrodan bıylǵy jyly 36,8 mlrd. eýroǵa deıin qysqartýǵa múmkindik bergen kórinedi. Sonymen birge, bıýdjet áleýmettik shyǵyndardy qysqartý saldarynan da aıtarlyqtaı jeńildegen.

Eýroodaq federasııaǵa aınala ma?

Álem sarapshylary Eýroodaqtyń ydyraıtyn kezeńin boljap, qara ter bolyp jatqanda, Eýropalyq komıssııa tóraǵasy Joze Manýel Barrozý ótken aptada aıdy aspannan bir-aq shyǵardy. Ol áriptes­te­rin Eýroodaqty «ulttyq memleketter federasııasyna» aınaldyrýǵa shaqyryp, tym batyl bastama kóterdi. Bul usyny­syn ol sońǵy jyldary jıi qaıtalana bastaǵan ekonomıkalyq jáne saıası daǵdarystarǵa qarsy qoıylatyn uzaq merzimdi yqpaldy shara retinde kún tártibine shyǵarýdy kózdeıdi.

Strasbýrgte ótken Eýropalyq parla­ment­tiń sessııasynda sóılegen sózinde Joze Manýel Barrozý: « Men bizdiń odaq negizinde áldebir sýpermemleket qurýǵa emes, ulttyq memleketterdiń demokra­tııa­lyq federasııasyn qurýǵa shaqyramyn. Federasııa táýelsizdikti teń bóliske sala otyryp, árbir memlekettiń jáne onyń azamattarynyń óz taǵdyrlaryn baqyla­ý­yna barynsha jaǵdaı jasaıtyn bolady. Jahandaný dáýirinde birikken táýelsizdik myqty bıliktiń berik balamasy bolyp tabylady», dep atap kórsetti. Odan ári Barrozý kelisim negizinde júrgiziletin túbe­geıli ózgerister (máselen, EO-nyń bar­lyq memleketteri qaryz jaýapkershiligin birdeı kóteretin eýrobondylar men ortaq oblıgasııalar shyǵarý máselesi) 2014 jylǵa deıin qarastyrylmaıtyndyǵyn da eskerte ketti. Ol 2013 jyldyń kúzinde ótetin Germanııadaǵy saılaýǵa baılanys­ty ekenin de jasyrǵan joq. Al ázirge keshiktirmeı júzege asyratyn mańyzdy másele retinde «Bankter odaǵyn» qurýdy kún tártibine qoıdy. «Bankter odaǵyn» qurý da 1999 jyly eýrony aınalymǵa shy­ǵarǵan oqıǵamen birdeı, eýroaımaq mem­leketteriniń ulttyq táýelsizdigin shek­teýge baǵyttalǵan jańa qadam eken­diginde talas joq. Al onyń ekinshi tıimdi jaǵy da bar. Eýro aımaǵyndaǵy búkil qarjy daǵdarysynyń bel ortasynda barlyq memleketter aımaǵynda tarydaı shashyrap, «óz betterinshe qoı aıdaǵan» myńdaǵan bankterdiń turǵany da anyq.

Eýrokomıssııa «bankter odaǵyn» qurý­dyń alǵashqy qadamy retinde EOB-ge eýroaımaq memleketterindegi 6 myńnan astam bankterge baqylaý jasaý quzyryn bermek. Iаǵnı, EOB barlyq bankterdiń lısenzııalaryn toqtatýǵa, iri qarjylyq qozǵalystarǵa baqylaý jasaýǵa, bankter­diń birigýine, problemalyq bankterdiń ústinen is qozǵaýǵa quqyly bolmaq. Is júzinde EOB-ge ulttyq bankterdiń ret­teý­shisi jaýapkershiligin júktemek. Qazir EOB tek paıyzdyq mólsherlemelerdi bel­gilep, aqsha basyp shyǵarý quqyǵyn ǵana atqa­ryp otyr. Eýropalyq ortalyq bankke ja­ńa jaýapkershilikter men quqyqtar bere­tin bul jańa zańdardy aldaǵy jyl­dyń 1 qańtarynda kúshine engizý kózde­linip otyr. Joba boıynsha 1 qańtardan bastap jańa tártip eýroaımaqtyń barlyq iri bankteri úshin mindetti bolsa, taǵy bir jyl ótkennen keıin barlyq bankter úshin mindetti bolmaq. Ol úshin bıylǵy jyl­dyń sońyna deıin «bank odaǵy» týraly kelisim odaqqa múshe memleketterdiń barlyǵynda ratıfıkasııadan ótýi kerek.

Bul jańa bastamanyń bıylǵy jyl­dyń sońyna deıin is júzine asyryla qoıýy kúmándi bolyp tur. Germanııanyń solqyldaq kózqarasy odaqtyń qarjy júıesi úshin asa qajet bul bastamany «besiginde» tunshyqtyrýy múmkin. Sebe­bi, eýroaımaqtaǵy barlyq bankterdiń úshten biri, ıaǵnı 1885 bank Germanııada ornalasqan. Nemis eliniń qarjy mınıstri Volfgang Shoıble Eýrokomıssııanyń bas­tamasyn qoldaǵan bola otyryp, bul shara eýroaımaqtyń barlyq bankteri úshin emes, memleketten kómek alatyn bank júıeleri úshin ǵana mindetti bolýǵa tıis degen ekijaqty pikirin bildirdi. Al FRG kansleri Angela Merkel bolsa, bul mańyzdy sheshimdi júzege asyrý úshin áli de asyǵystyq jasamaý qajettigin alǵa tartty. Kári qurlyq memleketterindegi barlyq qarjy daǵdarysynyń kináratty bastaýy bolyp otyrǵan bankter júıesin tártipke keltirip, retteý maqsatynda kún tártibine shyǵarylǵan «bankter odaǵyn» qurý bastamasy osyndaı kedergilerge tap bolyp otyrǵanda, múıizi qaraǵaıdaı mem­leketterdi táýelsizdikterinen óz erikte­ri­men bas tartyp, «ulttyq memleketter federasııasyna» kirýge shaqyrǵan Joze Manýel Barrozýdyń ıdeıasy ertegidegi oryndalmas armanǵa uqsaıdy. Biraq kezinde sáýegeılerdiń kópshiligi júzege aspaıtyn sandyraq dep baǵalaǵan «eýroaımaq» ıdeıa­syn is júzine asyrǵan eýropalyq órke­nıetten bárin de kútýge bolady.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».