Almaǵaıyp mezgil. Aýmaly-tókpeli mezet

Almaǵaıyp mezgil. Aýmaly-tókpeli mezet

Beısenbi, 4 qazan 2012 7:17

Álem sońǵy aptada álem-jálem oqıǵalarǵa tunyp tur. Bir jetiniń ishinde jahan keleshe­gi­ne kelbet beretin qanshama sheshimder qabyl­da­nyp úlgerdi. Germanııa konstıtýsııalyq soty Eýropa turaqtandyrý mehanızmine (ESM) baılanysty úkim shyǵardy, shyǵyn kólemin azaıtýǵa qushtar grek úkimeti kómektiń kezekti transhyn surap álek, Ispanııa ókimeti sondaı járdemdi alýǵa dámeli ekenin bildirdi, al AQSh-tyń rezerv júıesi qyzmetiniń ashyq rynoktar komıteti qaryzdardy jumsartýdyń úshinshi raýndyn ótkizý jaıyna qaıta oraldy.

 

Beısenbi, 4 qazan 2012 7:17

Álem sońǵy aptada álem-jálem oqıǵalarǵa tunyp tur. Bir jetiniń ishinde jahan keleshe­gi­ne kelbet beretin qanshama sheshimder qabyl­da­nyp úlgerdi. Germanııa konstıtýsııalyq soty Eýropa turaqtandyrý mehanızmine (ESM) baılanysty úkim shyǵardy, shyǵyn kólemin azaıtýǵa qushtar grek úkimeti kómektiń kezekti transhyn surap álek, Ispanııa ókimeti sondaı járdemdi alýǵa dámeli ekenin bildirdi, al AQSh-tyń rezerv júıesi qyzmetiniń ashyq rynoktar komıteti qaryzdardy jumsartýdyń úshinshi raýndyn ótkizý jaıyna qaıta oraldy.

Apta aralyǵyndaǵy osy jáne basqa da jaılar jaıynda tómende áńgimelemekpiz.

«Shek» serıalyndaǵy shendesýler

Qarjy rynogyndaǵy jaǵdaıdyń tym ýshyǵyp bara jatqanyna AQSh-tyń birden-bir kináli ekenin búginde jurttyń bári sezip otyr. Bar páleniń ózderiniń qarjy saıasatynda ekenin mundaǵylar odan artyq biledi. Sondyqtan tuıyqtan shyǵýdyń joldaryn qazir aldymen osy eldiń qarjygerleri usynyp jatyr.

Osynyń yńǵaıynda AQSh-tyń Fe­de­raldyq rezerv qyzmetiniń basshysy Ben Bernanke óziniń Djekson Hollda sóı­le­gen sózinde alda ne istegeli turǵandaryn emeýrinmen bildirdi. Ol osy joly birinshi ret: «Ońdy belgileri boı kór­se­týi­ne qaramastan, ekonomıkalyq ahýal ázirge bizdi qanaǵattandyratyn dárejeden kóp qashyq jatyr», dep moıyndaýǵa máj­búr boldy. Buǵan qosa ol: «Qolda­ny­la­tyn quraldardyń aıqynsyzdyǵy men shekteýliligin eske ala otyryp, Federal­dyq rezerv qyzmeti ekonomıkany meı­lin­she kúshtirek qalpyna keltiretin jáne baǵa turaqtylyǵy mazmunyndaǵy eńbek rynogy jaǵdaıyn jaqsartýdy qamta­ma­syz etetin qosymsha saıasat júrgizetin bolady», degendi de málimdep úlgerdi. Al atalmysh rynokta júrgenderdiń kópshi­li­gi muny ashyq rynok jónindegi komı­tet­tiń 12-13 qyrkúıektegi otyrysy bary­syn­da qozǵalǵan sandyq jumsartý, ıaǵnı dástúrden tys monetarlyq sharalardy jalǵastyrý yqtımaldylyǵynyń ósýi re­tinde qabyldady. Bul óz kezeginde Ben Bernanke sóziniń kóp bóligin yjdaǵatpen qaıta qarap shyǵýdy talap etedi. Olar bir mezgilde tarıhtyń tolǵaýly taraýlary retinde de qarastyrylady, sonymen bir­ge, AQSh-tyń sońǵy bes jyldaǵy mone­tar­lyq saıasatyn aqtaý sııaqty bolyp ta estiledi.

Al osyndaǵy ataqty sózin Ben Ber­nanke: «Eger biz osy kezge deıin iste­ge­nimizdi istemegen bolsaq, jaǵdaı qazir dál búgingiden áldeqaıda jaman bolyp turar edi» degen siltemeden bastady. Mundaǵy prob­lema mynada, biz eger qazirgi shara­lar qoldanylmaǵan bolsa, oqıǵanyń qa­laı óris alýy múmkin ekenin eshqashan da bile almaımyz. Tap sol sııaqty B.Ber­nan­keniń durys aıtyp otyrǵanyna baǵa berý múmkindigi de bizde joq. Endi buǵan tek «Shek» serıalyndaǵy epızodtar arqyly ǵana paıym jasaı alatyn shyǵarmyz. Osy kúnderi Qurama Shtattar televıdenıesin­de júrip jatqan tanymal bul kınolenta FBR agentteri men ózgeshe qubylystardy zertteýshi ekssentrıstik ǵalymnyń bas­tan keshkenderin kórsetýge arnalǵan. Mine, osy serıalda bizdiń kúndelikti ómi­ri­mizdiń kórinisterimen qatar, parallel dúnıe de alǵa tartylyp otyrady. Ondaǵy tirshilik te bizdikine uqsas. Biraq ol bizdiń isterimizdi dál sol qalpynda qaıtalaı qoı­maıdy. Bir qyzyǵy, serıaldyń keıip­kerleri bir dúnıeden kelesi dúnıege alma-kezek kóship júre beredi.

Qazir sarapshylar sol keıipkerlerdiń biri retinde Federaldyq rezerv qyzme­ti­niń burynǵy bastyǵy Alan Grıspenniń turpattasy Alan Grıspen-О́zge obrazdary serıalda qatar oınasa qalaı bolyp shy­ǵar edi, degen saýaldyń tóńireginen de biraz oıdyń shýdasyn tarqatyp alyp shyǵyp, ony ári qaraı órbitip áketip júr. Sol Alan Grıspen-О́zge, ıaǵnı parallel álemniń Alany 1998 jáne 1999 jyldary óziniń bul ómirdegi turpattasy sekildi Azııadaǵy daǵdarystan týyndaǵan def­lıa­sııadan qorqyp ketip, dotkom kópirshik­te­rin kópirtip jiberetin sharalardy qabyl­damas pa edi. Nemese, sol Alan Grıspen-О́zge dotkom kópirshikterinen qorytyndy shyǵaryp, turǵyn úı rynogyn dál sondaı kópirshikke toltyryp tastamaǵan bolar ma edi! Al osydan bes jyl buryn nesıe ry­nogy tas-talqan bolar aldynda eki álemde oqıǵa birdeı óris alǵan bolsa, naǵyz Ben Bernanke men Ben Bernanke-Balama ekeýi sol oqıǵalardy qalaı ór­bitip áketer edi?

Sarapshylar naqty ómirdegi jaǵdaı­lardy «Shek» serııasyndaǵy oqıǵalarmen shendestire qaraı otyryp, aqyr sońynda báribir kóp nárseniń ózgermegen kúıinde qala beretinine túıin túıedi. Bálkim, eki nusqada da Federaldyq rezerv qyzme­ti­niń basshylary 2007 jyldan 2009 jylǵa deıingi atqarylǵan sharalardy qaıtalap shyǵatyn bolar. Sosyn qarjy rynogy qurdymǵa qulap, ótimdilik pen senimdi qalpyna keltirýdiń sheshimdi sharalary qolǵa alynar edi. Álem úshin shekaralyq shekteý jaǵdaıy bolǵan sandyq jum­sar­tý­dyń ekinshi raýndyn alaıyqshy. Ben ony «kúshti ekonomıkany qalpyna kel­ti­rý úshin kerek» bolǵan tetik retinde ba­ǵa­laıdy. Ol sonymen birge, osy baǵdar­lama­nyń arqasynda «Tvıst» opera­sııa­synyń qolǵa alynǵanyn aıtady. Soń­ǵy operasııa «óndiristiń ósimin 3 paıyzǵa jýyq ósirýge, jeke sektordaǵy jumys ornynyń sanyn josparlaǵannan 2 mln.-ǵa asyrýǵa» múmkindik bergen sekildi.

Al «Shek» serıaly óziniń fızıka zańdylyqtary týraly shyndyqqa janas­paıtyn uǵymdaryn alǵa tartý arqyly jaqynda máńgi dvıgateldiń bolýy múm­kin emes ekenin joqqa shyǵaratyn oqıǵa­lardy bastap ketetin kórinedi. Sarap­shy­lardyń aıtýlarynsha, endi dál osyǵan uqsap, Ben Bernanke de aqsha basyp shyǵaratyn stanoktyń kómegimen jurt­tyń ál-aýqatyn udaıy kóterip turýdyń múmkin emestigi jónindegi kúdigin qaıtyp alýy kerek.

 

Sandyq jumsartý bar aýrýǵa em emes

Tap osy oqıǵalardyń sońyn ala san­dyq jumsartýdyń kópten kútken úshinshi raýndy da bastalyp ketti. Rynoktyń úmiti taǵy da aqtaldy: Federaldyq re­zerv qyzmetiniń bastyǵy Ben Bernanke resmı túrde maǵlum etpesten buryn-aq FOMC óziniń osyǵan qatysty málim­de­mesin jarııalap úlgerdi. Onda komıtettiń «jumsartýdy odan ári jalǵastyrmaı, ekonomıkalyq ósimniń jetkiliksiz bola­ty­nyna alańdap otyrǵany, al eńbek ry­nogynda turaqty jaqsarǵan jaǵdaıdy qamtamasyz etý úshin» tıisti sharalardyń qabyldanýy qajettigi baıandalady.

AQSh-tyń Federaldyq rezerv qyz­meti­niń ashyq rynok komıteti óziniń eki kúndik otyrysy qorytyndysynda joǵa­ry­daǵy jaılarǵa qatysty birqatar naq­ty­ly sharalar qabyldady. Ol boıynsha endi aı saıyn somasy 40 mlrd. dollar bo­latyn ıpotekalyq qundy qaǵazdar satyp alyna bastaıdy. Osyǵan oraı birden ıpotekalyq qaǵazdardy satyp alýmen aınalysatyn arnaıy agenttik quryldy. Oǵan qyrkúıektiń sońyna deıin osy­laı­sha 23 mlrd. dollardyń saýdasyn júrgizý tapsyryldy. Al paıyzdyq bazalyq stav­ka rekordtyq tómengi deńgeıinde (jyl­dyq 0-0,25 %) qala beredi. Sonymen birge, ekonomıkaǵa qoldaý kórsetýge baǵyt­tal­ǵan «Tvıst» operasııasyn» 667 $ kóle­minde ústimizdegi jyldyń sońyna deıin jalǵastyra berýge sheshim qabyldandy. Buǵan qosa, federaldyq agenttikterdiń ıpotekalyq qaǵazdaryn satyp alý, ak­tıv­terdi qosymsha satyp alýdy júrgizý jáne basqa da maqsatty quraldardy qoldaný úderisteri ekonomıkada jaqsarý nyshany baıqalǵansha jalǵasa bermekshi.

Sonymen, sandyq jumsartýdyń úshin­shi kezegi, ıaǵnı QE3 úderisi sóreden shyq­ty. Biraq kóptegen mamandar munyń ózi­niń ekonomıkada ońdy yqpal beretinine onshalyqty senimdi emes. Máselen, AQSh pen Germanııanyń «Raiffeisen Bank International AG» bankiniń bas ekonomısi Iorg Angele mundaǵy múmkindikti 50 paıyz re­tinde qarastyrady. Ol buǵan: «FRQ qa­la­syn-qalamasyn, nóldik paıyz stavkasyn 2014 jyldyń sońynan 2015 jyldyń ortasyna, shilde aıyna deıin ustap turýǵa májbúr bolady», degendi de qosyp aıtyp otyr. «Kezekti sandyq jumsartý raýn­dy­nan keıin bárinen buryn dollardyń zar­dap shegýi yqtımal, deıdi ǵalym taǵy. – Ol uzaq merzimdi perspektıvadaǵy amerı­ka­lyq eksportty azdap yntalandyrǵan da bolar edi. Biraq QE3-tiń basqa eksport shyǵarýshy elderdi, aıtalyq, eýroaı­maq­ty, Japonııa men Qytaıdy shyǵynǵa ushy­ratady. Olaı bolsa, álem ekonomı­ka­syna jappaı yqpal etý deńgeıi nóldik mólsherge jaqyndaıdy». Budan shyǵatyn qorytyndy: sandyq jumsartýdyń úshinshi raýndy jahandaǵy barlyq aýrýlarǵa birdeı em bola almaıdy. Sóıtip, Ben Ber­nan­ke qezir aqsha shyǵaratyn stanokty ke­zekti márte barlyq qýatynda iske qos­qany­men, onyń paıdasy tym uzaq ýaqyt­qa sozylmaıtyny belgili bolyp otyr.

Degenmen, QE3 jarııalanǵanyna qýa­nyp otyrǵandar da az emes. Solardyń eń aldyńǵy sapynda ınvestorlar tur. Áıt­kenmen, olardyń ózi de bul sharanyń eko­nomıkany tolyq saýyqtyrýǵa sharasyz ekenin sezinedi. Sonda ne istemek lázim? Osyǵan oraı reseılik ekonomıst Vla­dı­mır Tıhomırov: «Eger saıasatkerler qat­qyl reformalardy júzege asyrýǵa ba­tyl­dyq kórsetpeıtin bolsa, ortalyq banki­ler álemdi saqtap qala almaıdy», de­gendi ashyp aıtty. Ol QE3 baǵdarla­ma­sy týraly aıta kelip, bul sharanyń ońdy yqpaly óte qysqa merzimde taýsy­la­tynyn, sosyn jyldyń sońyna qaraı onyń tıimdiliginen túk te qalmaıtynyn alǵa tartady. «Al álem ekonomıkasyn tolyq aýqymynda qutqarý jaıyna kel­sek, onyń taǵdyry ortalyq bankterde tur­ǵan joq, munyń sheshimin tek jahan bılik ókilderiniń kúrdeli, buryn tanymal bol­maǵan jáne janǵa batatyn qury­lym­dyq reformalardy júrgizý qabiletteri ǵana shyǵara alady», deıdi ol budan ári. Atalmysh qurylymdyq ózgerister bıýd­jet, áleýmet, zeınetaqy, salyq saıasat­taryn qamtıtyn bolýy kerek. Bul jáne AQSh pen Eýropada ǵana emes, sonymen qatar álemniń osy eldermen baılanysy bar basqa da kóptegen memleketterine qa­tysty aıtylyp otyr. «Eger mundaı re­formalar júrgizilmeıtin bolsa, ortalyq banktegiler álemdi qutqaryp qala al­maıdy, al olardyń is-qımyldary ýaqyt ozǵan saıyn jaǵdaıdy qysqa merzimge turaqtandyrý turǵysyndaǵy tıimdiligin birtindep joǵalta beredi», degendi de joǵarydaǵy reseılik ǵalym jetkizdi.

 

Kedeılikpen kúrestiń quny qansha?

Jahandyq damý ortalyǵynyń ja­qyn­da jarııalaǵan statıstıkalyq málimeti boıynsha, álemdegi barlyq jarly-jaqy­baı­lardyń úshten birden astam bóligi Ún­distanda turatyn kórinedi. Al Qytaıdy meken etetin kedeıler jer sharyndaǵy qaıyrshy deńgeıindegi jurttyń altydan bir bóligin quraıdy. Jalpy, jer be­tindegi kembaǵal qaýymnyń 90 paıyzy 20 elge shoǵyrlanǵanǵa uqsaıdy.

Joǵaryda atalǵan ortalyq – «Center Global Development» óziniń sońǵy baıan­damasynda osylarǵa taldaý jasaı kelip, kú­nine tapqan tabysy 2 dollarǵa jetpeı­tinderdiń kedeılik sheńberine kiretinin málimdepti. Ortalyq osymen birge ja­rııa­laǵan tizimdegi 20 eldiń 11-i Afrıka qur­ly­ǵynda ornalasqan eken. Mine, osy kes­tege qarap otyryp, qaı elde kedeılikpen kúrestiń qanshalyqty kúshke túsetinin paıymdaýǵa da bolady. Bul esepteýlerdiń joldary da qarapaıym. Ol úshin elde 2 dollardan tómen tabys tabatyn adam­dar­dyń sany alynady da, olardy osy deń­geı­den asyryp jiberý úshin qosymsha qan­sha qarajat kerek ekeni eseptelip shy­ǵarylady. Sosyn osy aqshanyń ishki jal­py ónimniń qansha paıyzyn quraıtyny anyqtalady. Mine, osy tártippen esepteı kelgende, joǵarydaǵy Úndistannyń ke­deı­shilikten arylý úshin ishki jalpy ónim­niń 7,1 paıyzyn jaratsa jetip jat­qany málim bolǵan. Al bul eldi álemdegi kedeılerdiń 35 paıyzy meken etedi. Sol sııaqty aýmaǵyn 16,7 paıyzdyq kedeıler jaılaǵan Qytaı úshin kedeılikti joıý sharalary bar-joǵy 1,3 paıyzdyq salmaq sala alady. Bul mólsherler kóp pe, az ba? Ony baıqaý úshin Úndistannyń armııaǵa jaratatyn qarjysy memlekettik bıýd­jet­tiń 2,6 paıyzyn alyp otyrǵanyn alǵa tartýǵa bolady.

Degenmen, kestede qaraǵan jannyń qarashyǵyn qaǵyp jiberetin qatygez kór­set­kishter de jetkilikti. Aıtalyq, «qara qur­lyqtaǵy» buryn «Zaır» atanyp kel­gen, qazir áý bastaǵy «Kongo Demo­kra­tııa­lyq Respýblıkasy» degen ataýyna qaıta kóshken memlekette álemdegi kedeılerdiń 2,6 paıyzy turǵanymen, solardy birden qatarǵa qosyp jiberý úshin ishki jalpy ónimniń bir jarym jyldyq mólsheri de jetpeıtin bolyp shyqty. Basqasha aıt­qanda, bul tirlikti júzege asyrý úshin bul elge IJО́-niń 165,5 paıyzyn jaratýǵa týra keledi. Mine, kongolyq «demo­kra­tııa­nyń» kórinisi osyndaı. Al buǵan jete-qabyl elderdiń sany da jeterlik. Osy yńǵaıda Afrıkadaǵy kelesi bir dáýlet – Malavı úkimeti ishki jalpy óniminiń teń jartysyna jýyǵyn, ıakı 49,7 paıyzyn jaratpaı, kedeılerinen áste qutyla al­maıdy. Budan keıingi oryndardy da tú­geldeı osy qurlyqtyń elderi qurap otyr. Olardyń qatarynda Mozambık (40,4 %), Madagaskar (38,7%), Tanzanııa (29,2%), Ýganda (21,6%), Nıgerııa (18,4%) syndy memleketter bar. Osy sıfrlardyń ózi-aq bul aımaqtarda kedeıliktiń asý bermes asqar shyń qalpynda qala beretinin baıqatsa kerek.

Buǵan qosatynymyz, joǵarydaǵy 20 eldiń ishinde Eýropanyń birde-bir mem­leketi joq. Bul qatardan keshegi keńestik júıeden shyqqan respýblıkalar da oryn almapty. Taǵy 8 memleket Azııadan shyqqan. Al bir memleket (Brazılııa) eki Amerıkanyń «atynan sóılep tur».

Almaǵaıyp kezeńniń alyp-qashpa mezeti álemde qazir osyndaı dúrbe­leń­der­di týǵyzyp jatyr.

Serik PIRNAZAR,

«Egemen Qazaqstan».