Osydan týra bir jyl buryn, ıaǵnı 2018 jyldyń 25-28 naýryz aralyǵynda Koreı Halyq Demokratııalyq Respýblıkasynyń (KHDR, Soltústik Koreıa) jetekshi jáne ortalyq saıası organy bolyp tabylatyn Eńbek partııasynyń tóraǵasy Kım Chen Yn alǵash ret Qytaı Halyq Respýblıkasyna resmı sapar jasaǵan edi. Álemde úlken rezonans týdyrǵan osy sapardan keıingi bir jyl ishinde Shyǵys Azııa ǵana emes, jalpy halyqaralyq qatynastar salasynda eleýli oqıǵalar oryn alǵan bolatyn. Búgin solarǵa qatysty jasaǵan saıası sholýymyzdy arnaıy oqyrmandarymyzdyń nazaryna usynyp otyrmyz.
Tosynnan halyqaralyq sahnada boı kórsetip, dúnıeni tańǵaldyrǵan Soltústik Koreıa basshysynyń bul sapary ıadrolyq qarýǵa ıelenip úlgergen eldiń Qytaı sııaqty saıası-ekonomıkalyq jáne áskerı-ıadrolyq alyp memleketpen ekijaqty qatynasynyń tyǵyz ekenin álemge pash etýge baǵyttalǵan úlken dıplomatııalyq qadam boldy.
Iаdrolyq qarý men áskerı zymyrandardyń synaqtaryn ótkizip kelgen Soltústik Koreıanyń áreketi Azııa aımaǵynda ǵana emes, jahandyq deńgeıde úlken qaýip týdyryp otyr. Soǵan baılanysty bul elge qarsy AQSh bastaǵan batys elderi men saýda-ekonomıkalyq turǵydan mańyzdy memleketter bolyp tabylatyn Japonııa jáne Ońtústik Koreıa sııaqty kórshi elder tarapynan jańa ekonomıkalyq sanksııalar jarııalandy.
Sondyqtan Kım Chen Yn úshin óz elin halyqaralyq oqshaýlanýdan shyǵaryp, halqyn gýmanıtarlyq apattan aman alyp qalý úshin eń aldymen kórshiles alyp elmen qarym-qatynasty jandandyryp, Qytaı faktoryn batys elderimen, onyń ishinde eń aldymen AQSh-pen baılanysyn jaqsartý maqsatynda dıplomatııalyq karta retinde paıdalanýdy kózdep otyr.
Kımniń Qytaıǵa jasaǵan alǵashqy sapary bul memlekettiń konstıtýsııasyna kompartııa tóraǵasynyń bıligin kúsheıtýge baǵyttalǵan ózgerister engizile sala júzege asqany da kezdeısoq emes edi. Kóptegen elder, ásirese batys elderi Qytaı kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń bundaı sheshimine syn sózder aıtyp jatqan tusta ádeıi birinshi bop Sı Szınpındi quttyqtap qaıtýǵa barǵany halyqaralyq qaýymdastyqtyń nazaryn aýdartty.
Ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıy tómen deńgeıde bolǵanymen, ózi júrgizip otyrǵan saıasattyń kesirinen shıelenisýdiń shegine jetken aımaqtaǵy saıası-áskerı jaǵdaıdy ózine tıimdi jolmen retteýge talpynyp otyrǵan Soltústik Koreıanyń syrtqy saıasaty men dıplomatııasy osal emes ekenine kýá boldyq.
Árıne, KHR men QHDR arasyndaǵy qarym-qatynas túbegeıli jaqsardy, aralaryndaǵy problemalar azaıdy deýge bolmas. О́ıtkeni, Beıjiń Phenıandy óz baqylaýynda ustap otyrǵysy kelgenimen, is júzinde jaǵdaı olaı bolmaı turǵanǵa uqsaıdy. Iаdrolyq derjava bolyp otyrǵan Soltústik Koreıanyń bıligi Qytaıdyń aıtqanyna kóngisi kele bermeıdi. Phenıannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty ártúrli aqparattyń anyq-qanyǵyna tolyǵymen qol jetkize almaı otyrǵany da Beıjińdi ashýlandyrmaı qoımaıdy. Soltústik Koreıanyń ıadrolyq qarýǵa ıe bolyp, qasyndaǵy elderge ses kórsetip, qaýip tóndirip otyrǵany aımaqta saıası-ekonomıkalyq yqpalyn kúsheıtýdi kózdep otyrǵan Qytaı úshin quptaıtyn jaǵdaı emes.
Ekonomıkalyq damý deńgeıi tómen kórshi eldiń saıası-áleýmettik jaǵdaıy budan beter nasharlap, elde gýmanıtarlyq apat bolǵan jaǵdaıda mıllıondaǵan adamnyń basqa emes, dál osy Qytaı asyp ketýi ábden múmkin ekenin eskersek, bul eldegi jaǵdaıdyń turaqty bolýyna Beıjińniń múddeli ekenin uǵý qıyn emes. Áskerı-strategııalyq turǵydan áriptes memleket bolǵanymen, saýda-ekonomıkalyq turǵydan ózine táýeldi, al kóshi-qon jáne saıası-áleýmettik salalarda kóp problemalar týdyrýy yqtımal Soltústik Koreıa Qytaı úshin «qarǵaıyn desem – jalǵyzym, qarǵamaıyn desem – jalmaýyzym» bolyp otyr.
Al Phenıan bolsa basty kórshi elmen ǵana emes, basty qarsylasy bolyp tabylatyn AQSh-pen júrgizip otyrǵan saıasatynda da barynsha óziniń pozısııasyn qorǵap qalýǵa tyrysyp baǵýda.
2017 jyldan bastap AQSh-tyń memlekettik departamenti men Soltústik Koreıanyń syrtqy ister mınıstrligi arasynda jartylaı jasyryn kelissózder júrgizilip keldi. Biraq, prezıdent D.Tramptyń Twitter jelisindegi óz paraqshasynda ondaı qatynastarǵa qarsy maǵynadaǵy oılaryn qaıtalap jaza bergenine baılanysty kelissózder tuǵyryqqa tireldi. Sondaı jaǵdaıda prezıdenttiń jeke paraqshasynda jazyp júrgenine tym qatty nazar aýdara bermeý kerek ekenin alǵan tartyp, memlekettik departamenttiń resmı pozısııasyna kóp kóńil bólý qajet ekenin aıtqan óz keńesshileriniń usynysyn qoldamaı, AQSh-ta prezıdent pen memlekettik departamenttiń arasynda túsinbeýshilik tereńdegen tusta Kım eki eldiń syrtqy saıasatqa jaýapty mekemeleri arasyndaǵy kelissózderdi ýaqytsha toqtatyp, Tramppen tikeleı baılanys ornatýdyń jolyn qarastyrýǵa kiristi.
Iаdrolyq qarýǵa ıe áskerı derjava retinde álemde ózindik bedeli bar jáne alpaýyt elderdiń ózimen teketireske bara alatyn kúshti memlekettiń myqty basshysy retinde dáýlermen teń dárejede halyqaralyq arenaǵa shyǵýdy kózdeıtin saıasatker úshin AQSh prezıdentimen betpe-bet júzdesip, kelissózder ótkizý Phenıannyń basty dıplomatııalyq maqsattarynyń biri.
Sondaı-aq, Soltústik Koreıa halyqaralyq qatynastarda Qytaı sekildi saıası qoldaý kórsete almasy anyq bolǵanymen, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq kómek alý turǵysynan, onyń ústine AQSh-pen qatynastaryn jaqsartý maqsatynda paıdalanýǵa bolatyn Ońtústik Koreıamen de qarym-qatynastaryn jaqsartýǵa sońǵy kezderge deıin kóp kóńil bólip kelgen bolatyn.
О́tken jyldyń aqpan aıynda Ońtústik Koreıada ótken Qysqy Azııa oıyndaryna Soltústik Koreıanyń qurama komandasynyń qatysatyny týraly sheshimniń astarynda da úlken saıası esep jatty. Halyqaralyq deńgeıdegi sport sharasyn óziniń saıası múddesine saı tıimdi paıdalana bilgen Phenıan oraıyn taýyp Seýlmen ekijaqty qarym-qatynastardy jandandyrýǵa baǵyttalǵan jumystardy tez arada pysyqtap, az ýaqyt ishinde eki el basshylarynyń ózara saparlaryn uıymdastyrdy.
Ońtústik Koreıanyń prezıdenti Mýn Djeınmen ótkizgen kelissózder barysynda Kım Chen Yn AQSh-pen baılanystardy jaqsartýǵa jáne prezıdent Tramppen kezdesýge daıyn ekenin tikeleı onyń ózine jetkizýdi ótindi. Ony estigen prezıdent Tramp «kezdesýge qarsy emes ekenin» jarııalady.
Sóıtip, eń aldymen Phenıan úshin qajet bolǵan kezdesý «Tramptyń usynysymen» uıymdastyrylyp, 2018 jyldyń 12 maýsymynda Sıngapýrda tarıhı kezdesý ótti.
AQSh prezıdentimen kezdeser aldynda ádeıi Sı Szınpınnen aqyl surap, pikirin tyńdap alýdy jón sanaǵan Kım Chen Yn qaıtadan Qytaıǵa bardy. Onyń bul qadamyn Qytaı tarapy joǵary baǵalap, mańyzdy kelissózderde qoldaý kórsetýge daıyn ekenin bildirdi. Tipti, prezıdent Tramppen kelissózder ótkizý úshin Sıngapýrge ushyp baratyn Kımniń ushaǵyna deıin Qytaı tarapy daıyndap berip, sol arqyly KHDR-dyń artynda QHR-dyń turǵanyn kórsetti. Kımniń kózdegeni de dál osy edi. О́z múddesine ózgeniń arqasynda jetýdi dıplomatııalyq ádis dep aıtar bolsaq, búgingi tańda Soltústik Koreıa bárinen aılasyn asyryp otyr.
Saraptap kórsek, Phenıannyń halyqaralyq sahnadaǵy saıasaty kóp ózgere qoımaǵanyn, birbetkeı dıplomatııalyq baǵytyn jalǵastyryp otyrǵanyn baıqaýǵa bolady.
Halyqaralyq qaýymdastyq Phenıannan ıadrolyq qarýdyń kózin joıýdy talap etip otyr. Al bir jyl ishinde Qytaı men AQSh sııaqty alyp elderdiń basshylarymen birneshe ret ótkizip kelgen kelissózder barysynda Soltústik Koreıa basshysy óz elin ıadrolyq qarýsyzdanýǵa daıyn ekenin alǵa tarta otyryp, óz kezeginde ol úshin búkil Koreı túbegin ıadrolyq qarýdan tazartýdy qarsy talap retinde qoıyp otyr. Bul degenimiz Ońtústik Koreıa men Japonııany qorǵaýǵa baǵyttalǵan AQSh-tyń «ıadrolyq qolshatyry» Shyǵys Azııa aımaǵynan alynyp tastalsyn degendi bildiredi. Bul talap atalǵan aımaqtaǵy AQSh-tyń basty saıası-áskerı qarsylastary bolyp tabylatyn Qytaı men Reseı úshin tıimdi talap bolǵandyqtan Phenıan osy máselege qatysty Beıjiń men Máskeýdiń qoldaýyna ıe bolyp otyr. Sondyqtan Kım Chen Yn AQSh-tyń aımaqtan ketpesin jaqsy bile tura, Tramppen ótkizgen alǵashqy kelissózder barysynda ádeıi Koreı túbegin ıadrolyq qarýdan tazartý máselesin tilge tıek etti.
Kishkene artqa sheginip, tarıhqa qarasaq, bundaı ustanym turaqty túrde Soltústik Koreıanyń syrtqy saıasatynyń tuǵyry bolyp kele jatqanyn baıqaımyz. Eger 2005 jyldyń 19 qyrkúıeginde qabyldanǵan KHDR, KHR, Reseı, AQSh, Japonııa jáne Ońtústik Koreıadan turatyn «Altylyqtyń jıyny» nátıjesinde qabyldanǵan birlesken málimdemede Soltústik Koreıa tarapy ıadrolyq qarýǵa ıe bolmaýǵa qatysty talaptyń jalpy Koreı túbeginiń ıadrolyq qarýsyzdaný máselesimen baılanysty ekenin naqty kórsetýge qol jetkize aldy. Al ol ustanym sonaý 1994 jyly AQSh pen KHDR arasynda qol qoıylǵan shekti kelisimge negizdelgen edi.
Osylaısha, saıası jáne ekonomıkalyq alyptardyń bir-birine degen ustanymdaryn utymdy paıdalyp otyrǵan Soltústik Koreıanyń dıplomatııasy ózine tıimdi jaǵdaı jasap, degenine jetip ıadrolyq derjava bolyp, AQSh-pen teń dárejede jáne tikeleı kelissózder ótkize alatyn maqsatyna jetip otyr.
Al Kım men Tramptyń alǵashqy kelissózderiniń nátıjesinde turaqty túrde ótkizilip kelgen Ońtústik Koreıa men AQSh áskerı kúshteriniń birlesken jattyǵýlary toqtatylatyn bolyp sheshilgenin eskersek, bul kezdesýdiń nátıjesi de Soltústik Koreıa úshin tıimdi aıaqtalǵanyn ańdaımyz. Ásirese, Ońtústik Koreıa qarýly kúshteri Soltústik Koreıamen soǵys bolǵan jaǵdaıda aldymen qarsylas eldiń basshysynyń kózin joıýǵa arnalǵan arnaıy jattyǵýlardyń («decapitation unit») toqtatylýy Phenıan úshin taǵy bir dıplomatııalyq jeńis boldy.
AQSh prezıdenti D.Tramp kelissózderdiń eki tarap úshin de tıimdi aıaqtalǵanyn, jýyq arada, naqtyraq aıtsaq, óziniń prezıdenttik mezgili aıaqtalǵanǵa deıingi ýaqyt ishinde Soltústik Koreıa óziniń ıadrolyq baǵdarlamasynan bas tartatynyn aıtyp jatty.
Sondyqtan Sıngapýrde ótken sol tarıhı kezdesýden keıin halyqaralyq qaýymdastyqta Soltústik Koreıa rasynda ıadrolyq qarýdy joıýǵa bet bura ma degen úmit paıda boldy. Tipti Soltústik Koreıa men Ońtústik Koreıa birigip, bir memleket bolatyn kún de alys emes degen pikirler aıtylyp, Shyǵys Azııadaǵy saıası ahýal kúrt ózgerýi múmkin dep aıtyla bastady. Oǵan Ońtústik Koreıanyń prezıdenti Mýn Chje Inniń Soltústik Koreıaǵa qatysty júrgizip otyrǵan saıasaty da yqpal etti. Mýn prezıdenttik saılaý naýqanyn barysynda óziniń basty maqsaty retinde ataǵan Soltústik Koreıamen jaqyndasyp, eki eldiń birigýine baǵyttalǵan saıasatqa qatty qyzyǵyp ketkeni sonshalyq, sońǵy kezderi Kım Chen Ynnyń saıasatyn jaqtap, sonyń sózin sóılep ketkeni jasyryn emes. Soǵan baılanysty óz elinde de, AQSh pen Japonııa sııaqty áriptes elderde de, tipti BUU tarapynan da qatty synǵa ushyrady.
Onyń ústine, bıylǵy jyldyń 27-28 aqpanynda Vetnamnyń Hanoıynda ótken Tramp pen Kımniń ekinshi kezdesýi nátıjesiz aıaqtalyp, eshqandaı kelisimge kele almaǵany jáne eshqandaı qujatqa qol qoıylmaǵany AQSh pen Soltústik Koreıanyń arasynda ózara túsinistiktiń tereń emes ekenin dáleldedi. Hanoıdaǵy kezdesýden keıin eki eldiń resmı ókilderi bir-biriniń saıasatyna qatysty qatań málimdemeler jasaı bastady. Al 15 naýryzda Phenıanda ótken brıfıngte Soltústik Koreıanyń syrty ister mınıstriniń orynbasary Chhve Son Hı jýyq arada Kım Chen Ynnyń ıadrolyq qarýsyzdaný máselesine qatysty AQSh-pen júrgizip kelgen kelissózderdi toqtatanyn aıtty. Bul málimdemege baılanysty AQSh-tyń memlekettik hatshysy M.Pompeo «О́z tarapymyzdan eki el arasyndaǵy kelissózder jalǵasady dep úmittenimiz» dep dıplomatııalyq turǵydan jyly jaýap bergenimen, eki eldiń qatynasy qaıta sýyp otyrǵany anyq baıqalady. Japondyq jáne koreılik keıbir agenttikter habarlaǵandaı, 23-naýryz kúni Soltústik Koreıanyń joǵary laýazymdy dıplomattary Vashıngton, Beıjiń, Máskeýge attandy.
«Ásire qyzyl tez ońar» degen, keshe ǵana birin-biri qushaǵyna qysyp, jylasyp kórisip, birigip, bir el bolýǵa bel býǵan týys halyq Ońtústik Koreıamen qatynasyn qaıta qurtyp úlgergen Phenıan endi AQSh-pen ekijaqty qatynastar nasharlaǵan jaǵdaıda jańa ekonomıkalyq sanksııalardy boldyrmaýǵa baǵyttalǵan kelissózder júrgizýge múddeli.
Nebári bir jylǵa jalǵasyp, joǵary deńgeıdegi birneshe kezdesýmen aıaqtalǵan, úmit pen kúdik tartysqa túsken kelissózderdiń nátıjesi búgingi tańda osyndaı halde. Shyǵys Azııa aımaǵy ǵana emes, álemdik saıası ahýalǵa áseri mol másele aldaǵy kezeńde qalaı órbimek, óz tarapymyzdan oqyrmandardy qulaqqaǵys qylyp otyratyn bolamyz.
Batyrhan Qurmanseıit,
Shyǵystanýshy
Arnaıy Egemen Qazaqstan úshin