«Qarapaıym zattar ekonomıkasy» degen uǵym azyq-túlik, kıim-keshek, qurylysqa qajetti qural-jabdyq syndy kúndelikti halyq tutynatyn, turmysqa asa qajet zattarmen etene baılanysty. Bir qaraǵanda ekonomıkaǵa eselep tabys ákelmeıtindeı kóringenimen, negizgi suranysty osy «qarapaıym zattar ekonomıkasy» óteıdi. Bıyl memlekettik qazynadan osy salany damytýǵa 600 mlrd teńge bólinedi. Bul qarajattyń 400 mlrd teńgesi óńdeý ónerkásibi men kórsetiletin qyzmetterge baǵyttalmaq. Sóıtip shamamen halyq kúndelikti qoldanatyn 360 ónerkásip taýary ózimizde shyǵaryla bastamaq.
360 kásiporynǵa qoldaý kórsetiledi
Qazaqstan qazirgi tańda óndiristik taýarlardyń, ıaǵnı kıim-keshektiń, qurylysqa qajetti materıaldardyń, túrli jıhazdyń 82 paıyzyn, azyq-túlik ónimderiniń 23 paıyzyn shet memleketterden satyp alady. Sol sebepti Úkimet «qarapaıym zattar ekonomıkasyn» damytýǵa den qoıyp, otandyq taýarlardyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, sol arqyly ımporttyń úlesin azaıtýǵa mańyz berip otyr.
Taıaýda ortalyq kommýnıkasııalar alańynda ótken brıfıngte Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Roman Sklıar Úkimetten bólgen qarajat ónerkásip óndirisi men agroónerkásip keshenin damytýǵa jáne qoldaýǵa baǵyttalǵanyn aıtty. Otandyq ónerkásiptegi kúrdeli máselelerdiń biri – shıkizattyń ózge memleketterden kelýi. Al syrtqy saýdanyń zańdylyǵyna sáıkes, dollarǵa satyp alynǵan shıkizatty qansha jerden Qazaqstanda óńdesek te, «otandyq ónim» dep áspettesek te, onyń baǵasy eselenip satylady. Sondyqtan Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri baǵdarlamanyń jol kartasyn ázirlemes buryn shıkizatty Qazaqstanda shyǵarýdyń joldaryn talqylap, qandaı máseleler baryn naqtylap alǵanyn aıtady. R.Sklıardyń sózine qaraǵanda, bólingen qarajat esebinen qarjylandyrýǵa 360 óndirýshi ónerkásip iriktelip alynypty. Osy 360-tyń ishinde qurylys materıaldaryn shyǵaratyn óndiris oshaqtary, kıim-keshek, aıaqkıim, turmysqa qajetti hımııalyq ónimder men elektronıkalyq zattar, jıhazdar, tósek jabdyqtary, tamaq ónimderin shyǵaratyn kásiporyndar bar.
− Syrttan ımporttalatyn, halyq jıi qoldanatyn taýarlardyń tizimin anyqtap, ondaı ónimderdi ózimizde shyǵarýdyń joldaryn qarastyryp jatyrmyz. Bul rette halyqqa daıyn shıkizatty ǵana emes, qajetti shıkizat pen bastapqy óńdeý ónimderin qatar óndirýdi qoldaýǵa qarajat bólinbek. Mysaly, «qant qyzylshasy – qant – kondıterlik ónimder», «jemdik daqyldar jáne iri qara mal – jas et jáne súrlengen et – etten tez daıyndalatyn taǵamdar men shujyq ónimderi» jáne taǵy basqalaryn shyǵarý. Tizim osylaı jalǵasa beredi. Balama retinde azyq-túlik ónimderine jatpaıtyn taýarlardy da damytý qarastyrylyp otyr. Mysaly oǵan «maqta – mata – kıim-keshek» sııaqty ónimder jatady, − dedi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri.
Mınıstrdiń aıtýynsha, atalǵan baǵdarlama nátıjesinde 2025 jylǵa qaraı barlyq 365 ónimniń óndiris kólemi 2,4 ese artyp, naryqtaǵy ımporttyń úlesi 59 paıyzdan 37 paıyzǵa deıin tómendeýge tıis. Onyń ishinde 247 azyq-túliktik emes ónerkásip ónimderi boıynsha óndiris 1,5 mlrd dollardan 3,1 mlrd dollarǵa deıin (nemese 2 esege) ósedi, ımporttyń úlesi 82 paıyzdan 59 paıyzǵa deıin tómendeıdi dep josparlanyp otyr.
Joǵaryda atalǵan 360 óndiris orny shyǵaratyn taýarlardyń tizimin anyqtaý kezinde olarǵa otandyq shıkizattyń qoljetimdiligi, kásiporyndardyń tehnologııalarmen jabdyqtalýy, qaıta óndirýdiń bolmaýy, taýar sapasyn baǵalaıtyn synaq bazasynyń mindetti túrde bolýy sııaqty erekshelikter eskerilgen. Aıta keterligi, bul óndiris oryndarynyń jartysyna jýyǵy buǵan deıin jumys istep turǵan kásiporyndar bolsa, qalǵanyn jańadan ashý josparlanyp otyr.
Bul rette shıkizatpen qamtamasyz etý úshin sapaly ónimderdi óndirýge qajetti shıkizat bazasyn damytý sharalary qarastyrylyp otyr. Mysaly, jeńil ónerkásipte maqta, jún óńdeý, jasandy jáne sıntetıkalyq materıaldardy óndirýdi yntalandyrý qolǵa alynbaq. Bul bir jaǵynan óndirýshilerge qoldaý bolsa, ekinshiden ónim baǵasynyń da qymbattamaýyna yqpal etýge tıis.
Ulttyq bank qoldaýy tıis
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri R.Sklıar ımportty azaıtý úshin halyqqa kerekti taýarlardy óndirýde Ulttyq bankti shaǵyn jáne orta kásipkerlikke qoldaý kórsetýge shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, búginde osy maqsatqa baǵyttalatyn sýbsıdııalardyń sharttary da naqtylanyp qoıylypty.
− Qaryz alýshylar úshin «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda stavkalardy sýbsıdııalaý esebinen nomınaldy syıaqy mólsherlemesi 8 paıyzdy quraıdy. Qaryz merzimi – 7 jyl. Buǵan qosa 600 mlrd teńgeniń 100 mlrd teńgesi shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektilerin qarjylandyrýǵa baǵyttalady, – dedi ol.
Mınıstrdiń aıtýyna qaraǵanda, «qarapaıym zattar ekonomıkasyna» jatatyn salalarda negizinen shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri shoǵyrlanǵan. Olardyń óndiristik qýatyn qazirgi tańda belsendi dep aıtýǵa erterek.
− Osyǵan baılanysty jedel óndiristi júrgizip, ishki naryqqa taýarlardy tezirek shyǵarý úshin qaryzǵa beriletin qarajattyń 50 paıyzy ınvestısııalyq maqsatqa, al qalǵan 50 paıyzy aınalymdaǵy qarajatty toltyrýǵa beriledi. Bul baǵyttaǵy qadamdar kásiporyndardyń óndiristik qýatyn tolyqqandy deńgeıge shyǵarýǵa serpin beredi. Osyǵan oraı Ulttyq bankten iri jobalarmen birge shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń sýbektilerin qoldaýdy suraımyz, – deıdi mınıstr.
О́zimiz óndirmesek, ónbeıdi
Keıingi jyldary otandyq jeńil ónerkásip salasynda seń qozǵala bastaǵandaı. Dese de, turmystyq qajettilikke arnalǵan ónimderden góri, salalyq baǵytta jumys júrgizip otyrǵan kásiporyndar úlesi basymdaý. О́ndiriske arnalǵan jańa baǵdarlamada aqsap jatqan tustarymyzdyń ornyn toltyrýǵa qanshalyqty kóńil bólingenin «Atameken» UKP basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetovten surap kórgen edik. Onyń aıtýynsha, áli kúnge deıin turmystyq zattar, ıá bolmasa kópshilikke kúndelikti qajetti kıim, aıaqkıim sııaqty ónimderdi júıeli túrde shyǵarý jolǵa qoıylǵan joq. Esesine, qorǵanys salasyna áskerı kıimder shyǵaratyn, ıá bolmasa medısına qyzmetkerlerine arnalǵan kıimder tigýmen aınalysatyn kásiporyndar barshylyq. Bul oraıda, jeńil ónerkásipti damytýǵa arnalǵan baǵdarlamaǵa memlekettik tapsyryspen jumys istep kelgen kompanııalar emes, jalpy halyqqa arnalǵan ónim shyǵaratyn mekemeler qatysa alatynyn atap ótken jón.
− Instıtýttardyń zertteýleri nátıjesinde anyqtalǵan negizgi másele – shıkizattyń tapshylyǵy. Osy problemany sheshý úshin jol kartasynda salalyq jobalar qolǵa alynyp otyr. Buǵan qosa, Qazaqstan budan bylaı jún, teri, bylǵary ónimderin syrtqa eksporttaýdy toqtatty. Ondaǵy maqsatymyz – shıkizatty ózimizde qaldyryp, Qazaqstanda tereńdetip óńdeıtin jaǵdaı jasadyq. Salanyń tizginin ustaıtyn kadrlar daıarlaý máselesi de qolǵa alyndy. Taǵy bir aıta keterligi, Qytaıdan Almatyǵa kelgen taýarlardyń basym kópshiligine salyq tólenbeıdi. Bul da baǵa aıyrmashylyǵyna áser etip otyr. Bıyldan qalmaı, kóleńkeli saýdamen kúres jumystary qatańdatylady. Elimizdegi 20 kásiporyn Qytaıdan keletine halyq jıi tutynatyn taýarlardy almastyratyndaı deńgeıde sapaly ónim shyǵaramyz dep bilek sybana kirisip otyr. Bul úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan, – dedi A.Myrzahmetov.
Qarapaıym zattar ekonomıkasyn damytýdy qolǵa alǵan kórshi Reseıde sońǵy 5 jylda jeńil ónerkásip 59,7 paıyzǵa óskenin aıta keteıik. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe ózge de elderdiń kórsetkishi bul salada bizden kósh ilgeri ekenin jasyra almaımyz. Bizdiń osy salany durys damyta almaǵanymyzdyń kesirinen ımportqa táýeldiligimiz joǵary bolyp otyr. Al jańa baǵdarlama arqyly ımportqa táýeldilikten arylýdyń astarynda ulttyq qaýipsizdik, baǵa turaqtylyǵy, básekege qabiletti bolý syndy mańyzdy máseleler bar. Kıer kıim, jatar oryn, isher tamaq óz elimizde óndirilip, onyń sapasy syn kóteretin deńgeıge jetse, qazynadan bólingen qarajattyń tıimdi jumsalǵany dep bilemiz.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»