Qazaqtyń baǵy da, daýy da jerge qatysty bolǵan. Keń baıtaq jerimizsiz halqymyzdyń búgingi hali neshik bolar edi? Turaqtaıtyn mekeni, kóńilge medet eter Otany joq halyqtar bar. Qus uıqyly atalarymyz attyń jalynda, atannyń qomynda júrip, syrtqy kózden de, jaýdan da qyzǵyshtaı qorǵaǵan baılyǵymyz ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldary Reseıge ketip qala jazdap, áýpirimmen aman qaldy. «El bolsa, er týǵyzbaı tura almaıdy» degen halqymyz.
Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy Nıkıta Hrýshevtiń «Tyń ólkesin qurý» degen jeleýmen Qazaqstannyń soltústigindegi bes oblysty Reseıdiń quramyna qosýdy kózdegen jymysqy jobasyna sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Jumabek Táshenovtiń taısalmaı qarsy shyqqanyn, qaısar qazaqtyń oryndy dáleldermen Hrýshevti raıynan qaıtarǵanyn elimiz táýelsizdik alǵannan keıin jalpy jurt bildi. Halqynyń, eliniń, memlekettiń múddesi úshin óziniń mansabyn osy kúresine qurban etti. Ol respýblıka Mınıstrler Keńesiniń tóraǵalyǵyna 1960 jyldyń 20 qańtarynda kelip, bir jyl tolmaı, naq sol Hrýshev jaqtan «esken jeldiń» ekpinimen 1961 jyldyń 6 qańtarynda ketýge májbúr boldy.
I.Omarov atyndaǵy Qostanaı oblystyq qazaq drama teatrynda jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Sábıt Dosanovtyń «Aqbas búrkit» pesasy boıynsha qoıylǵan spektakl osy saıası oqıǵany ózek etip alypty. Spektakldiń rejısseri Qanybek Dúıshenálıev Qyrǵyzstannan shaqyrylǵan. Árıne, qoıylym kóterip otyrǵan tarıhı taqyryp kórermender úshin tyń ári óte ózekti. Sahnada bımen berilgen qımyl-áreket Keńes Odaǵy kezindegi «solqyldatyp soǵaıyq, besjyldyqtyń balǵasyn» dep urandatqan ómirdi kóz aldymyzǵa ákeldi. Jalpy, ótken ǵasyrdyń 50-shi jyldarynyń ortasynda tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý máselesi osy kúnge deıin eki jaqty pikirdiń taı-talasyna aınalyp keledi. Bir jaǵynan tyńdy ıgergennen keıin nannyń molshylyǵy boldy, qaryn toıdy, aýyl sharýashylyǵynyń damýyna jasaǵan yqpalyn da eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Biraq qazaq dalasy Máskeýdiń ur da jyq saıasatymen jerdi basqa-kózge qaratpaı, negizsiz aıqysh-uıqysh jyrtýdyń ekologııalyq zardabyn shegip otyr.Tyń kóterýdiń qazaqqa ákeler naǵyz qasireti bul da emes edi... Hrýshev sol naýqanmen birge dýyldatyp, esirgen kúıi «taǵy bir isti» bitirip tastaǵysy keldi. «Súttiń qaımaǵyn sypyrǵannan keıingi Qazaqstanda kim bas kótere qoıar deısiń?» degen de shyǵar-aý... Biraq aldynan Jumabek Táshenov sekildi qaıraqtaı janyǵan saıyn janyp túsetin kederginiń kezdeserin Hrýshev sezbedi. Qazaq halqynyń basyna kezekti, eń aýyr náýbettiń kele jatqanyn oılaýdyń ózi aýyr edi kórermenge. Qazaqtyń aıbyndy ulynyń Hrýshevke eger Qazaqstannyń soltústik aımaǵyn «tyń ólkesi» degen jeleýmen Reseıge beretin bolsa, onda 15 respýblıkanyń jer tutastyǵyn saqtaý týraly jazylǵan KSRO Konstıtýsııasyn ózgertý, tipti halyqaralyq organdarǵa, Birikken Ulttar Uıymynyń ózine júginý týraly másele qoıýy shıelenisken oqıǵanyń shyrqaý tusy boldy. Osy jerden shala saýatty Hrýshevtiń meseli qaıtty. Kórermenniń de kóńili ornyna túskendeı. Spektaklde tym qııal jeteginde ketpeı, kórkemdik shyndyq pen tarıhı shyndyq arasynyń alshaqtamaǵanyn aıtqan oryndy.
– Men úshin óz betinen qaıtpaıtyn, birbetkeı, qaısar minezdiń adamy jáne bilimdi, isker, tereń parasatty Jumabek Táshenovtiń Hrýshev pen onyń aınalasyndaǵylardyń mysyn basqan beınesin alyp shyǵý ońaı bolmady, – deıdi óz keıipkeri jóninde akter Nurlybek Kenjeahmetov. Akterdiń bas keıipker tulǵasyn daralaýda erekshe izdengeni de baıqalady. Spektaklde Hrýshevtiń rólin belgili akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Qonysbek Begaıdarov oınaıdy. Sheberdiń aty – sheber. Syrtqy kelbeti Hrýshev sııaqty eki ıyǵy qýshıǵan, shıki sary bolmasa da, ol sahnaǵa shyǵa kelgende tutas derjavanyń tizgini qolyna tıgen Hrýshevti kórermen birden tanydy.
– Qoıylymdaǵy keıipkerlerdiń barlyǵy da negizinen halyqqa keńinen tanymal D.Qonaev, K.Voroshılov, B.Momyshuly nemese Y.Iýsýpov taǵy basqa da tarıhı tulǵalar bolǵandyqtan, olardyń kórkem beınesin jasaý akterlerdiń eshqaısysyna da jeńil tımedi, – deıdi rejısser Qanybek Dúıshenálıev.
Tarıhı tulǵa demekshi, tanymal tulǵalar spektaklde kóringenmen, olardyń sahnadaǵy oqıǵaǵa qatysýy tym az kórindi. Sahnaǵa shyqqan úlkendi-kishili ár keıipker qorabynan alynyp, tutatylatyn shyrpy sekildi, olardyń árqaısysynyń sózi men qımylynan kórermenniń oı izdep otyratyny bar ǵoı. Mysaly, Voroshılov nemese Jumabektiń anasy men áıeli sekildi keıbir keıipkerler «tutanbaı» qaldy.
Árıne, spektakldiń kórermenge tanymdyq bereri kóp, taqyryby ózekti shyǵarma ekeninde daý joq. Biraq kórkemdik jaǵynan aqsaǵan tusyn kórermender de baıqaǵan syńaıly.
– Men shyǵarmanyń «Aq bas búrkit» atalǵanyna túsinbedim. Qazaq halqynda búrkit týraly «Aq bas búrkit» degen túsinik bar ma? Qazaqtyń uǵymynda bul qusty tegeýrinine, alysty shalatyn qyraǵylyǵyna, baıqampazdyǵyna qarap túr-túrge bóledi ǵoı. Bıik rýhtyń nysany dep biledi. Qazaq búrkitti basyna qarap sıpattaǵan emes, – deıdi qostanaılyq kórermen Darhan Abaıdildá. – Hrýshevtiń aýzyna salǵandaı, qyran qorazdardyń kózin shuqı ma eken?
Sonymen qatar rejısser men sýretshini sonaý Qyrǵyzstannan aldyrǵanmen sahnanyń bezendirilýi kóńilden shyqty dep aıta almaımyz. Qyrǵyzdyń halyq sýretshisi Marat Sharafıdınov salǵan, spektakldiń basynan aıaǵyna deıin tapjylmaı turatyn kitaphana sóreleri de qoıylymnyń mazmunyn ashty deýge bolmaıdy.
Kemshilikteri bolǵanmen, qoıylym jerimizdiń bútindigi jolynda basyn báıgege tikken erjúrek qazaqtyń esimin búgingi urpaqqa tanyta túsýge qosylatyn úles. Teatrdan shyqqan ár kórermenniń kóńil tórinde Táshenovtiń aıbyndy da aıaýly beınesi bara jatty.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI