Jyl saıyn álem boıynsha dárigerler 154 mıllıon antıbıotık jazyp beredi eken. AQSh-tyń Aýrýlardy emdeý jáne baqylaý ortalyǵynyń málimetine súıensek, sonyń 30 paıyzy qajetsiz kórinedi. Antıbıotıkterdi osylaısha shekten tys kóp paıdalaný sýper-bakterııalardyń paıda bolýyna ákelip soǵyp, adamzatqa qaýip tóndiredi.
Jalpy, antıbıotıkterdiń shyǵýynyń ózi qyzyq oqıǵa. 1928 jyly Aleksandr Flemıng esimdi ǵalym bakterııalardy árekettesýin zerttep júredi. Birde ol qatelesip, bir synamany ashyq qaldyryp ketken eken. Keıinnen ony sańyraýqulaq basqanyn, sodan synamadaǵy bakterııalardyń bári joıylyp ketkenin kóredi. Muny tereńirek zertteı túsken A.Flemıng osyndaı ádispen adam emdeýge bolatynyn anyqtaıdy. Osylaısha, kezdeısoq oqıǵanyń nátıjesinde penısıllın dúnıege kelip, antıbıotıkter dáýiri bastalǵan-tuǵyn.
Keıinirek Flemıngtiń jańalyǵy medısınada jappaı qoldanyla bastady. Penısıllındi aýrýlardyń bárine derlik saldy. Ásirese, ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde dáriniń osy túri taptyrmas emge aınalǵany tarıhtan belgili.
Alaıda penısıllındi shekten tys qoldanýdyń keri áseri kóp uzamaı-aq kórindi. Máselen, 1944 jyly týberkýlez aýrýynyń keıbir vırýstary oǵan boı bermeıtini anyqtaldy. Keıinirek ǵalymdar bakterııalardyń beıimdelgish qasıeti bolatynyn baıqaǵan-dy. Nátıjesinde antıbıotık kóbirek qoldanǵan saıyn bakterııalar oǵan ıkemdelip, odan qorǵanýdan tásilderin meńgerip alady eken.
Bakterııalardyń mundaı ereksheligi ǵalymdardyń mynandaı málimdeme jasaýyna ıtermeledi: «Antıbıotıktiń birinshi erejesi – ony qoldanbaýǵa tyrysý. Ekinshi ereje – kóp qoldanbaýǵa talpyný».
Qazirgi tańda antıbıotıktiń túr-túri bar. Tipti, antıbıotıktiń atasy sanalatyn penısıllın búginde qoldanystan shyǵyp qalǵan. Onyń ornyna aǵzaǵa áseri kúshti basqa túrleri almastyrylǵan. Jyl saıyn álemde 154 mıllıony tutynylady eken. Sonyń 30 paıyzy qajetsiz. Endeshe, munyń saldary qandaı bolmaq?
Bakterııanyń tez beıimdelgish keletinin joǵaryda aıttyq. Iаǵnı, jańa antıbıotık túri shyqqan saıyn bakterııalar oǵan beıimdele túsedi. Nátıjesinde birneshe jyldan keıin atalǵan dáriniń kúshi aǵzadaǵy qaýipti denelerdi joıýǵa kúshi jetpeıdi. Osylaısha, medısına emdeýdiń tásilin izdeý arqyly adamzatqa qaýip tóndiretin sýper-vırýstar men sýper-bakterııalardyń paıda bolýyna ákelýi múmkin. Máselen, AQSh-ta jyl saıyn 23 myńǵa jýyq adam sýper-bakterııalardyń áserinen qaza tapady eken. Tipti, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy sýper-vırýstar men sýper-bakterııalar saldarynan qaıtys bolatyn adamdardyń sany qaterli isikten ómirden ótetinderden asyp ketýi múmkin ekenin aıtyp dabyl qaǵyp otyr.
Áıtse de, ǵalymdar qol qýsyryp otyrǵan joq. Qazirgi tańda sýper-bakterııamen kúrestiń birneshe joly zerttelip jatyr. Solardyń biri – bakterıofagtar arqyly emdeý. Jalpy, bul bakterıofagtyń ózi vırýs. Biraq ol bakterııa sekildi mıkroaǵzalardy ydyratady. Osydan birneshe jyl buryn Pseudomonas aeruginosa bakterııasymen aýyrǵan naýqas atalǵan tásil arqyly em qabyldap, qulan-taza saýyqqan.
Bul tájirıbe retinde jasalǵan em bolǵandyqtan, ony jappaı qoldanysqa áli engizgen joq. Onyń ústine, ǵalymdar bakterıofagtardyń bakterııalarǵa áserin tolyqtaı anyqtap úlgermedi.
Ǵalymdardyń qaýpin túsinýge negiz bar. О́ıtkeni, qorshaǵan ortaǵa tez ıkemdelgish bakterııalarda kúnderdiń bir kúni bakterıofagtarǵa qarsy turatyn qorǵanys qabileti damýy múmkin. Al mundaı jaǵdaıda atalǵan tásil tıimsiz bolady.
Sondyqtan Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy bakterıofagtar arqyly emdeýdi jappaı qoldanysqa engizýge asyǵar emes. Bul másele ábden zerttelip, pisip-jetilgende ǵana sýper-bakterııalarmen kúreste paıdalanyla bastaıdy.
Qazirgi tańda medısına salasy atalǵan máseleden habardar. Sýper-bakterııalarǵa qarsy soǵysta olar qol qýsyryp otyrmaıtyny taǵy belgili. Eń bastysy – ondaı asa zııandy vırýstardy emdeýdiń tásilderi tabyldy.
Aıtpaqshy, antıbıotıkter adam aǵzasyna tikeleı qaýip tóndirmeıdi. Onymen emdelýdiń zııany joq. Alaıda bas aýyryp, baltyr syzdasa, antıbıotıkke júginbeı, dárigerdiń keńesin alǵan abzal.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»