Juma, 30 qarasha 2012 6:55
Búginde Saryaǵash aýdanynda 300 myńnan astam adam turady. Halyq tyǵyz ornalasqandyqtan bul aýdannyń memlekettik mekemeleriniń esiginde bir tynym bolmaıdy. Áıteýir óz sharýasymen shapqylap júrgen el. Jurt jıi-jıi bas suǵatyn mekemeniń biri – ádilet basqarmasy. Endeshe bul mekeme elge qalaı qyzmet kórsetip jatyr, tynys-tirshiligi qalaı, qandaı jańalyqtar bolyp jatyr? Biz muny Saryaǵash aýdandyq ádilet basqarmasynyń bastyǵy Begim TASQULOVTAN suradyq.
Juma, 30 qarasha 2012 6:55
Búginde Saryaǵash aýdanynda 300 myńnan astam adam turady. Halyq tyǵyz ornalasqandyqtan bul aýdannyń memlekettik mekemeleriniń esiginde bir tynym bolmaıdy. Áıteýir óz sharýasymen shapqylap júrgen el. Jurt jıi-jıi bas suǵatyn mekemeniń biri – ádilet basqarmasy. Endeshe bul mekeme elge qalaı qyzmet kórsetip jatyr, tynys-tirshiligi qalaı, qandaı jańalyqtar bolyp jatyr? Biz muny Saryaǵash aýdandyq ádilet basqarmasynyń bastyǵy Begim TASQULOVTAN suradyq.
– Begim Ibragımuly, ádilet organdarynyń qalyptasýy kúreske toly keńestik dáýirde, sonaý 1917 jyldan bastaý alǵanymen bizdiń táýelsiz elimizdiń ádilet organdarynyń qurylymy basqashalaý. Jalpy qazirgi ádilet organynyń quzyreti qandaı? О́z quzyretin tolyq paıdalanyp otyr ma?
– Elimizde táýelsizdik alǵannan keıin quqyqtyq reformanyń mańyzdy quramdas bóligi bolyp tabylatyn ádilet organdary qyzmetiniń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan qaıta qurý úderisi júrgizilip, 2002 jyldyń 18 naýryzynda «Ádilet organdary týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldanyp, ádilet organdarynyń quzyreti men mindetteri aıqyndaldy.
Ádilet organdary – jalpy memlekettik damý strategııasyn ázirleý men iske asyrýǵa, zań jobasyn ázirleý, zańdardy taldaý, jetildirý, júıeleý, normatıvtik quqyqtyq aktilerge zań saraptamasyn júrgizý, zańdy tulǵalardy, azamattyq hal aktilerin, jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tirkeý, sot saraptamasy qyzmetin uıymdastyrý, zııatkerlik menshik quqyǵyn qorǵaý salasy boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý jáne túsindirýdi qamtamasyz etedi, sot aktilerin oryndaý qyzmeti de ádilet organdarynyń quzyretine berildi.
Saryaǵash aýdany ádilet basqarmasynyń tarıhy 2004 jyldyń qazan aıynan bastalady. Alǵashqy jyldary azamattyq hal aktilerin tirkeý bólimi, zańdy tulǵalardy, normatıvtik quqyqtyq aktilerdi tirkeý jáne zııatkerlik menshik quqyǵyn qorǵaý salalary jumys jasady. 2005 jyldyń qańtar aıynan bastap buǵan azamattardy qujattandyrý jáne turǵyndardy tirkeý, 2007 jyly jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy jáne olarmen jasalatyn mámilelerdi tirkeý men dinı birlestiktermen baılanys salalary qosyldy. 2011 jyly dinı istermen baılanys qyzmeti atqarýshy organdarǵa, al qujattandyrý qyzmeti ishki ister organdaryna berildi.
Ádilet basqarmasynda jumys atqaryp jatqan mamandardyń barlyǵy joǵary jáne arnaýly orta bilimi bar zańgerler. Qurylǵanyna az ǵana ýaqyt bolsa da, basqarma qyzmetkerleri aýdan halqyna sapaly qyzmet kórsetý jolynda aıanbaı qyzmet atqarýda. Aýdan halqyna qyzmet kórsetý sapasyn árdaıym jaqsartyp, kórsetkishteri boıynsha oblys aýdandary arasynda aldyńǵy oryndardan kórinip júr. Jalpy, ádilet basqarmasynyń quzyreti san-salaly jáne sol mindetin tolyq atqaryp otyr dep oılaımyn.
– Qalaı degenmen de «ádilet basqarmasy» degen ataýdyń ózinde úlken mán jatyr. Atqaryp otyrǵan jumystaryńyz attaryńyzǵa saı júrip jatyr dep aıta alasyz ba?
– Bizdiń maqsat – bar máseleni ádildikpen sheshý. Aıtalyq, bıylǵy jyldyń on bir aıynda basqarmaǵa azamattardan 21 292 (2011 jyly 29 614) ótinish jáne suranys kelip tústi. Barlyǵy da ádil ári shynaıy zań aıasynda óz sheshimin tapty.
2011 jyldyń shilde aıynan bastap «Elektrondy qujat aınalymynyń biryńǵaı júıesi» iske qosylyp, bul júıede basqarmanyń kiris, shyǵys qujattary elektrondy túrde júzege asyrylady. Bul júıe azamattardan túsken ótinishterdi der kezinde sheshilýine úlken yqpalyn tıgizip otyr.
Aǵymdaǵy jyldyń 11 aıynda aýdandyq ádilet basqarmasymen aýqymdy is-sharalar atqaryldy. Atap aıtsaq, quqyqtyq nasıhat jumystary boıynsha halyq arasynda Elbasy Joldaýyn nasıhattaý, sybaılas jemqorlyqtyń aldyn alý, ony boldyrmaý, zııatkerlik menshik quqyǵyn qorǵaý, jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tirkeý týraly, azamattyq hal aktilerin tirkeý, zańdy tulǵalardy memlekettik tirkeý týraly zańdary boıynsha, sonymen qatar, adam saýdasyna, nashaqorlyqqa qarsy, jasóspirimder arasynda quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý maqsatynda mekemelerde, mektep ujymdarynda dárister, dóńgelek ústelder uıymdastyrylyp, BAQ-tarda suhbattar men gazetterde maqalalar jarııalaý sııaqty sharalar ótkizildi. Atalǵan merzimde 106 (2011 jyly 149) is shara ótkizip, halyqtyń quqyqtyq deńgeıi men mádenıetin ósirýge óz úlesimizdi qosyp kelemiz.
– Qazirgi kezde turǵyndar ótinishterin elektrondy túrde berýge múmkindigi bar. Bul júıe qanshalyqty tıimdi?
– Zamanyna qaraı «Elektrondy úkimet» portaly arqyly qyzmet kórsetý qolǵa alynyp, qazirgi kezde azamattar nekege turýǵa, zańdy tulǵalardy tirkeý jáne fılıaldar men ókildikterdi eseptik tirkeý boıynsha ótinishterin elektrondy túrde usynýǵa múmkindigi bar. Qazirgi ýaqytta «Elektrondy úkimet» portaly arqyly 22 jup elektrondy túrde ótinishterin bildirip, nekeleri tirkelse, 3 zańdy tulǵadan elektrondy aryzdar qabyldanyp tirkeldi. Bul qoljetimdi tirkeý túri arqyly 15 mınýtta tirkeý júrgizilip, seriktestiktiń birinshi jetekshilerine memlekettik tirkeý týraly kýálikteri tabys etiledi.
– Azamattyq hal aktilerin tirkeý salasy boıynsha jumys qalaı júrip jatyr?
– Azamattyq hal aktilerin tirkeý týraly aıtsaq, 2012 jyldyń on bir aıynda 7861 sábı dúnıege kelip ádilet organdaryna tirkeldi. Sondaı-aq, osy merzim ishinde 1297 azamattyń qaıtys bolýy tirkeldi, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda azamattardyń qaıtys bolýy 149-ǵa azaıǵan. Atalǵan kezeńde 2163 (2011 jyly 2208) neke qııý tirkeldi, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 45-ke azaıǵan. 263 (2011 jyly 237) nekeni buzý tirkeldi, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 26 neke buzý faktisine kóbeıgen. 26 (2011 jyly 55) tegin, atyn, ákesiniń atyn ózgertý tirkeldi, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 29 azaıǵan. 46 (2011 jyly 56) bala asyrap alý jazbalary tirkeldi. Azamattyq hal aktilerin tirkeý boıynsha jalpy somasy 7292526,80 (2011 jyly 7241583,50) teńge memlekettik baj salyǵy óndirildi, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 50943,30 teńgege kóbeıdi.
Azamattyq hal aktilerin tirkeý salasy boıynsha tirkeýshi organǵa jalǵan málimet bergeni úshin, 2012 jyldyń 11 aıynda QR ÁQBK 376-babyna sáıkes 3 azamatqa qatysty ákimshilik ister qozǵalyp, sotta qaralyp, sot qaýlysymen bárine eskertý berildi, byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 2011 jyly bundaı ákimshilik ister qozǵalǵan joq.
– Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tirkeý isi de eń aýqymdy jáne kúrdeli sala bolyp esepteledi emes pe?…
– Iá, 2012 jyldyń 9 aıynda azamattardan 9037 ótinish qabyldanyp, qaraldy. Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tirkeý úshin 10789000 teńge kóleminde memlekettik alym óndirildi.
2012 jyldyń 11 aıynda jyljymaıtyn múlik quqyǵyn tirkeýde zań talaptaryn buzǵany úshin QR ÁQBK 354-3-babyna sáıkes 19 azamatqa qatysty ákimshilik is qozǵalyp, memleket paıdasyna 80 900 teńge kóleminde aıyppul óndirildi.
– Al, sońǵy jyldary ǵana jumysy óristeı bastaǵan avtorlyq quqyqty qorǵaý, qaraqshylyq ónimderdi satýǵa tosqaýyl qoıýda qandaı sharalar atqarylýda?
– «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtary týraly» Zań sheńberinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ishki ister mınıstrliginiń, Qarjy polısııasynyń ózara birlesken is-qımyly jóninde buıryqqa sáıkes, eldi aldap, «qaraqshylyq» ónim satýshylardy tizgindeý boıynsha 2012 jyldyń 11 aıynda QR ÁQBK 129-babyna sáıkes 11 azamatqa qatysty ákimshilik ister qozǵalyp (2011 jyly 5), sotta qaralyp memleket paıdasyna 179220 teńge mólsherde aıyp-pul óndirildi. Bul nátıjege atalǵan organdardyń jumyla jasaǵan is-áreketteriniń arqasynda qol jetkizdik deýge bolady.
Joǵaryda aıtyp ketkendeı, zańdy tulǵalardy tirkeý jáne fılıaldar men ókildikterdi eseptik tirkeý boıynsha 2012 jyldyń 11 aıynda 287 ótinish kelip tústi, onyń ishinde 93 zańdy tulǵadan memlekettik tirkeý, qaıta tirkeý 100, ózgerister men tolyqtyrýlar tirkeý týraly 82 jáne taratylýyna 12 ótinishter kelip tústi. Osy sala boıynsha 1073947 teńge memlekettik baj salyǵy óndirildi.
Bul salada da zań buzýshylyqtardyń aldyn alý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń “Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly” Kodeksiniń 357-4 babynyń talaptaryn buzylýy jóninde 3 ákimshilik is qozǵalyp árqaısysyna 20 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde jalpy somasy 90700 teńge kóleminde aıyppul óndirý týraly sot qaýlysy shyqty.
– Buqara halyqpen baılanystaryńyz qalaı? Eldiń quqyqtyq saýatyn kótere alsaq, daý da, túsinbestik jaǵdaılar da az bolady emes pe?
– Ádilet organdarynyń qyzmetiniń negizgi baǵyttarynyń biri buqara arasynda quqyqtyq túsindirý jumysyn júrgizý bolyp tabylady. Bul iske tek bizdiń qyzmetkerler ǵana emes, ádilet basqarmasy janynan qurylǵan memlekettik organdardyń zań qyzmetterin úılestirý keńesiniń músheleri de óz úlesterin qosýda.
Basqarmanyń «Nur Otan» HDP-nyń aýdandyq fılıalymen birlesip, osy jyly 2 ret «Ádilet organdary keńes beredi» atty is-shara ótkizýi, notarıýstar men advokattardyń qatysýymen qabyldaýlar uıymdastyrýy, aýyldyq okrýgterde, eńbek ujymdarynda, oqý oryndarynda kezdesýler ótkizip halyqqa quqyqtyq kómekter kórsetip, zańnamalyq keńester berýi qyzmetkerlerdiń aýdannyń qoǵamdyq ómirinen tys qalmaıtyny dep esepteımin.
Ádilet organdarynyń aldyna qoıylǵan mindetterdi nátıjeli úılestirýdi júzege asyrý úshin Saryaǵash aýdanynyń dilet basqarmasy janynan úılestirý keńesi qurylǵan. Úılestirý keńesiniń negizgi maqsaty – Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń aýmaqtyq organdarynyń, qurylymdyq bólimsheleriniń jáne vedomstvoǵa qarasty uıymdarynyń, olardyń fýnksıonaldy jáne óndiristik-sharýashylyq qyzmetine aralaspaı, quqyqtyq reformany tájirıbelik júzege asyrý boıynsha birlesip is-qımyl jasaýyn jaqsartý men qyzmet nátıjeligin arttyrý bolyp tabylady. Sózimniń sońynda «Bizdiń mindet – minsiz qyzmet» degen ustanymmen qyzmet kórsete beremiz degim keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Saryaǵash aýdany.