Jylyjaılar jetispeýshiligi elordada kókónis baǵasynyń kóterilýine ákeldi

Degenmen kóktem kele kók­ónis baǵalarynyń kóterilýi taǵy da baıqalyp otyr. Ásirese, sol­tústik óńirlerde, sonyń ishinde halyq sany jyldan jylǵa artyp kele jatqan Nur-Sultan qala­synda qymbatshylyq qaltaǵa sal­maq salady. Mine, osyndaı kez­deri ákimdikter tarapynan qolǵa alynatyn qala bazarlary men saý­­da dúkenderin tekserý, baǵa­nyń sharyqtaýyna shekteý qoıý sekildi jumystar bıyl da qolǵa alyndy. Degenmen bul bir rettik tótenshe sharalar sıpatynda bolǵandyqtan kókónis baǵalaryn júıeli tómendetýge naqty bir áserin tıgize almasy anyq.

«El turǵyndarynyń erte kóktem ýaqy­tynda qııar, qyza­naq sekildi ónim­derge degen qajet­tiligin qamtamsyz etý úshin jylyna 267 myń tonna jylyjaı ónimderi óndirilýi kerek. Ázirge biz bul qajettilikterdiń 64 paıyzyn ǵana jaba alamyz. Sondyqtan ónimderdiń bir bóli­gin shetten ımporttaýǵa týra keledi. Osy­nyń bári baǵanyń kóterilýin týdyrady. Bul rette baǵanyń kóterilgeni úshin saýdagerler men kásipkerlerge aıyp salý sekildi sharalar asa bir tıimdiligin bere qoımaıdy. Saýdagerler tekserý kezinde baǵany bir sát­ke túsirgenimen, tekserý­shiler ketisimen qaıta kóterip jatady. О́ıtkeni suranys bar, al usy­nys­tyń mólsheri shekteýli. Demek, jyly­jaı sharýashylyq­taryn damytý isin árkez na­zarda ustaý qajet» deıdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń О́sim­dik sharýashylyǵyn damytý strategııasy basqarmasynyń basshysy Almat Qonaqov.

Byltyr elimizde jańa jyly­jaı­lar salýǵa 8,5 mıllıard teńge jumsalǵan eken. Bıyl qar­jy kólemi odan da arta túspek. Sondyqtan ázirge, baǵa­nyń shekten tys kóterilmeýin ákim­shi­lik turǵy­dan qadaǵalaý, osyn­daıǵa umtylatyn qanaǵatsyz saýda­ger­lerdi aıyppulmen shekteý sekildi sharalarǵa barýǵa týra keledi. О́ıtkeni tutynýshy qara­paıym halyqtyń múddesin qorǵaýdyń basqa bir tótenshe sharasy tabylmasy belgili. Máse­len tutynýshylardyń aıtýy­na qara­ǵan­da, elorda bazarlarynda qyzanaq baǵasy kılosyna 900-1000 teńgege deıin saýdalanatyn bolsa, keıde tipti 1400 teńgege deıin sharyqtap ketetin tustary bar. Mine, osyndaı kezde ákimdik tarapynan bazarlarǵa júrgiziletin reıdterdiń tutyný­shylar úshin paıdasy bar.

«Biz jeltoqsan aıynda qyzanaqtar­dy kılosyna 400-600 teńgeden tólep top­tap satyp alsaq, qazir onyń baǵasy qymbat­­tap tur. Sondyqtan bizge de baǵany kóterý­ge týra keledi. Máselen, qyzanaq­tyń baǵa­syn kılosyna 800 teńgeden satyp alatyn bolsam, onyń bólshek saýdadaǵy baǵasyn 900-1000 teńgeden túsire almaımyn ǵoı. О́ıtkeni salyq tóleýim kerek, tasymal shyǵyndary jáne bar. Eger kúndelikti saýdadan óz shyǵyndarymdy aqtap, otbasyn asyraıtyndaı tabys tappasam, onda ne úshin saýda jasaımyn?! Túptep kelgende baǵany qymbat­tatyn biz emes» deıdi qaladaǵy bazarlardyń birinde eńbek etetin kásipker Abadhan Myrzahmetov.

«Astana» áleýmettik kásipker­lik kor­porasııasy tóraǵasy­nyń orynbasary Dosbol Kósher­baevtyń aıtýyn­sha, qııar men qyzanaq áleýmettik ma­ńyz­dy taýarlardyń qataryna jatpaı­dy, sebebi mundaı taýarlardyń tizimin­de tir­kelmegen. Sondyqtan ony turaqtan­dyrý qorlarynan satyp alýdyń ózi múm­kin emes. Degenmen, bul másele jańa qyry­­nan qarastyrylý ústinde eken. Maý­sym kezindegi kókónis baǵa­laryn tómen­detýde saýda jeli­lerine ony satyp alýǵa paıyzsyz nesıe berý arqyly kásip­kerler­men ke­lisimge kelýge bolatyndaı. Al endi osyn­daı sharamen jyly­jaı sharýa­shy­lyq­taryn da qamtı­tyn bolsa, árıne, munyń tıim­di­ligi joǵarylaı túsetin bolady.

Turaqtandyrý qorynyń ókili mine, osylaı deıdi. Biraq bul sharanyń ózi de túbegeıli betburys ákele almaıdy degen oıdamyz. О́ıtkeni erte kóktem ýaqytynda kókónis jetimsizdigi báribir týyndaıtyn bolǵandyqtan, bul shara baǵanyń kóterilmesine tolyq kepildik bere almaıdy. Onyń ústine, bazarshy men dúkenshi belgileıtin baǵany kúndiz-túni kim ańdyp otyrady?! Naryq pen bazar qashan da bolsyn bir ǵana jaıtty eskeredi. Satyp alýshy bar ma? Bar. Taýar jaqsy ótip jatyr ma? О́tip jatyr. Endeshe baǵany nege kóter­meske?! Demek, basty má­sele bazarlar men dú­kenderge kele­tin ónimniń ózin kóbeıtýde tur. Munsyz másele tolyq jáne turaq­ty sheshimin taba almasy anyq.

Qazaqstandaǵy jylyjaılar­dyń kóbi ońtústikte, onyń ishinde Túrkistan oblysynda ornalasqan. Nur-Sultannyń mańaıynda da sońǵy ýaqyttary salynǵan jylyjaılar bar. Máselen Qaraǵandy oblysynda eki iri jylyjaı jumys istep tur. Odan bosatylatyn baǵa­­­nyń ózi saýdagerler men qar­apa­ıym halyq úshin qymbat tıetin sekildi.

Qaraǵandy oblystyq Aýyl sharýa­sh­y­l­yǵy basqarmasy­nyń ókili Serik Ámirálınniń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta qııar­lardy jylyjaıdan bosatý baǵasy kılosyna 620 teńgeni quraıdy.

«Astanaǵa 15-20 tonna qııar, 15 ton­­na­ǵa jýyq qyzanaq saýdalaımyz. Qyza­naq­­tyń baǵasy ázirge belgisiz. О́ıt­keni ony saýdalaý naýryz aıynyń sońyna taman bastalady. Bizdegi jylyjaılarda ósiriletin ónimder ádette qymbattaý bolyp keledi. Sebebi jylý men jaryqtandyrýǵa edáýir shyǵyn jumsalady. Árıne, bul baǵalar ımporttyq kókónister baǵasyna qaraǵanda báribir tómen. Bizdegi jylyjaı ónimderi óńirdegi halyqtyń suranysyn óteı almaıdy. Sondyqtan báribir ımporttyq kókónistersiz bolmaıdy» deıdi ol.

Osydan týatyn qorytyndy, elordanyń mańaıynan jedel­detip iri óner­kásiptik jylyjaı salmaı másele sheshil­meıdi. О́ıtkeni qala halqynyń sany jyl­dan jylǵa qarqyndy túrde artyp keledi. Sondyqtan dál osy erte kók­tem kezinde atalǵan máseleniń de ýshy­ǵa túsetini anyq. Bıylǵy kóktemde bul jaǵdaı óziniń problemalyq sıpa­tyn anyq kórsetti. О́ıtkeni basqa óńir­lerde dál Astanadaǵydaı baǵa kóterilýi baıqala qoıǵan joq. Máselen hal­qy Nur-Sultannan da kóp Almaty qala­syn alaıyq. Qala mańaıynda irisi bar, usaǵy bar 94 jylyjaı jumys is­teı­­di eken. Sonyń altaýy ótken jyly salynǵan. Almaty mańaıyndaǵy qııar­lar men qyzanaqtardy jylyjaıdan bo­satý baǵasy kılosyna 400-450 teń­geni quraıdy eken. Onyń ústine, Almaty О́zbekstan men Qytaıǵa jaqyn ornalasqandyqtan mundaǵy ımporttyq taýarlardyń baǵasy da sonshama qymbat emes. Iаǵnı ónimderdi óndirý men ótkizý isinde básekelestik qalyptasa bastaǵan. Sondyqtan almatylyq mamandar elordadaǵy kókónis baǵasy­nyń shekten tys kóterilýin negizinen «alypsatarlyqtan» týyndap otyr dep sanaıtyn kórinedi.

Máselen, Tekeli qalasyndaǵy jyly­jaı kesheniniń atqarýshy dırektory Talǵat Muqanov óz ónimderin Almaty qalasyndaǵy «Altyn orda» bazaryna ótki­zetinin aıtady. «Bizge osy bazar jaqyn. Biz orta eseppen 400 teń­geden ótkizemiz. Odan ári baǵany kótergimiz kelse de, kótere almaımyz. О́ıtkeni jalpy bazar boıynsha baǵa tómen. Importtyq kókónister baǵasy da solaı. Biz-den qymbat baǵaǵa ónimdi eshkim almaıdy. Al Nur-Sultanda kókónis baǵasy 1200-1500 teńgege deıin sharyqtaýda dep estımiz. Demek, ara­daǵy deldaldardyń kóp bol­ǵany ǵoı. Mundaı baǵanyń qalaısha qalyptasyp otyrǵanyn túsine almadym» deıdi ol.

Demek, elordadaǵy qııar men qy­za­naq­tyń kılosyna 1400-1500 teńgege deıin sharyqtaýy de­geni­miz – qoldan jasal­ǵan baǵa. Al baǵanyń qoldan jasalýyna eń birinshi kezekte jylyjaılar jeti­m­sizdigi túrtki bolýda.