Maıkót aqyn

Qazaqtyń asa iri dastanshysy, óte sheber tókpe aqyn-jyraýy Maıkót Sandybaıuly 1837 jyly qazirgi Sarysý aýdanynyń aımaǵyndaǵy Qa­­­­rataýdyń bókterindegi Shabaqty ózeniniń jaǵasyndaǵy Bestoǵaı al­qabynda qarapaıym sharýa otbasyn­da dúnıege kelgen. Uly júzdiń dýla­tynan taraǵan ysty, onyń Tilik atty atadan ósip-óngen urpaq. Ul­tymyzdyń aýyz ádebıetiniń kór­­­­nek­ti tulǵalary Túbek, Qulynshaq, Baq­tybaı, Maılyqojamen qatar ata­latyn Maıkót Sandybaıulynyń esimi kópshilikke jetken. Qashannan-aq órkenıettiń altyn besigi bolǵan, neshe bir bulbuldar men dúldúlder erkin qanat qaqqan qasıetti Qarataý topyraǵynda ósip, halyq arasynda jıi aıtylatyn aýyzeki jyrlardy, qıssa-epostardy, ańyz-ánderdi jattap ósken Maıkót elge erte tanyla bastaıdy. Sóz máıegine ýyzy­nan jaryǵan bala shákirt aýyl moldasynyń dúbára oqýyn mise tut­paıdy. Jasóspirim shaǵynda Qara­­taý­dyń kúngeıindegi Shaıanǵa baryp, Áppaq Ishan medresesinde saýatyn ashady. Keıin ony Shoqaı datqa óz qamqorlyǵyna alyp, bolashaǵy zor jas aqynǵa múmkinshilikter jasaıdy. Onyń tyrnaqaldy týyndysy bir toıda kezdesken qudashalarǵa arnalypty:

О́sipsiń qudashalar birdeı bolyp,

Arshyǵan sabaǵynan gúldeı bolyp. Boldy ma saǵynǵannan, sarǵaı­ǵannan,

Kózime kórinesiń úrdeı bolyp.

Bul óleńde kádimge qazaq aýyly­nyń jarasymdy ázil-qaljyńy, na­zy, bozbala men boıjetkenniń jú­rek lúpili seziledi. Zer sal­sańyz, tańǵa­larlyq ǵajaıyp sýret emes pe?!

Maıkót jigit shaǵynda Qarataý óńirine aty shyqqan aǵaıyny Shoqaı datqanyń arqasynda jaqsy at minip, jaqsy kıim kıip, áldeneshe nóker er­tip, saltanatpen el aralap, sal-serilik qurǵan. Jasynan-aq búkil Qarataý, Saryarqa óńirine, Syr boıyna aty máshhúr aqyn jáne jyraý retinde tanylǵan eken. 

Maıkót Sandybaıuly Sypyra jyraý, Asan qaıǵy men Buqar jyraý dástúriniń jańashyldyǵyn jandantyp, buıyǵylana bastaǵan raýan rýhty qaıta oıatyp, poezııanyń ystyq deminiń kókirektegi qolamta shoǵyn úrledi. Maıkót Maılyqoja, Qulynshaq, Túbek, Mádeliqoja, Bu­dabaı, Baqtybaı jáne basqa jyr tar­landarymen aıtysyp, aqyndyq bıigin shyńdady. Onyń Bóltirikpen sóz qaǵysýynda «Sen túgil Súıinbaı men Baqtybaıdyń bápi­gin Maıkót aǵań basqan, bala» deýine qa­raǵanda, jasy eki músheldeı úlken Súıinbaı Aronulymen aıtysqandaǵy jyr shoq­­paryn súısinbeý oqý múmkin emes. Maı­kót aqynnyń biraz shyǵarmalary («Sarybaı asynda aıtqan quttyqtaý tolǵaýy», «Jambyldyń Maıkótpen dıdarlasýy» jáne de basqa aıtys­tary) ulttyq poezııa qoryna, jyr álemine endi.

Al osy quttyqtaý tolǵaý, dıdarlasý qalaı ótti degenge keletin bolsaq, 1890 jyly «Dala ýálaıaty» gazetinde jazylǵandaı, Alataý aımaǵynyń ataqty bıi Sarybaı Aıdosuly qaıtys bolady da, 1891 jyly Maıtóbe jaılaýynda as bolatyndyǵy aıtylady. Ýaǵdaly habarlanǵan ýaqytta Maıtóbede Úlkensaz jaılaýynda Ekeıdiń bedeldi adamy Sarybaıǵa as beriledi. Buǵan kórshi qyrǵyz eli, bir jaǵy Shymkent, Áýlıeata, bir jaǵy Jońǵar Alataýyndaǵy naı­man, jalaıyr, tórdegi alban jurty shaqyrylady. Maıkót aqyn saı­ramdyq datqa Búrkitbaımen qyryq kisi bolyp jolǵa shyǵady. Jigitterdiń min­geni kileń alqymy ispes arǵymaq: on boz jorǵa, on qara jorǵa, on kúreń jorǵa, on shubar jorǵa. Astaryndaǵy attardyń túr-túsine qaraı jigitter de sán-saltanatpen kıi­nip shyǵady, syrttarynan qaraǵanda kóz tartatyn top Qarabaltaǵa jetkende Búrkitbaı datqa naý­qastanyp keri qaıtady da, topty Maıkót bas­tap asqa keledi. As jıynynyń ıesi Súıinbaı bolady da, al Jápek batyrdyń urpaǵy Qo­saı Ájibaev asty basqarady. Talaı dúl­dúl aqyn-jyraýlar aıtysqa túsip, jıyndy qyzdyrady. Osy asqa otyz kisimen at terletip jetken Maıkót aqyn­ǵa kezek kelgende ol qolyna dom­byrasyn alyp, jyr tıegin seldeı aǵytady.

Bul sátte as qamynda júrgen Jam­­­byl alys­tan at aryltyp kelgen Maı­­kóttiń aldynan der kezinde shyǵa almaı qalady. Buǵan Maıkót aǵalyq naz bildirip, qasyna Jambyldy sha­qy­ryp aldyrady. Sol joly Jambyl:

Assalaýmaǵaleıkým, Maıkót aǵa,  Estip daýsyńyzdy keldim jańa Aldynan úlkenderdiń ótpeıin dep, Aıaldap ádep ettim biraz ǵana. Siz be edi aqyn aǵa, Maıkót degen, Bir sózi bir sózinen qaıta ótpegen,

– dep jasy úlken aǵaǵa sálem bere tanysqanda, rıza bolǵan Maıkót:

Bárekeldi, Jambylym,  Sóz júıesin keltirdiń  Ańǵaryńdy tanydym, Kóterilip jelpindim Ataly sóz máni mol Jylaǵymdy keltirdiń,  Tal boıyńda bar eken  Alys shabar serpiniń. Taýyp aıtqan sózińe, Selt ettim de serpildim. Meıirim tústi ózińe, Bata bersem dep turmyn.

– dep Jambylǵa ystyq yqylas bil­dire­di. 

Asqa qatysqan kópshilik Maıkót­­­­­­tiń aıtqysh­­tyǵyna rıza bolyp, úlken qo­shemet kórsetedi. Asty bılep tur­­ǵan Qudaıbergen aqynǵa aqbas atan, tory qulyndy bıe, tory at, bir maýyty shekpen beripti. Ol kezde túıe 20 som, jylqy 15 som, qoı 3 som eken.­ Sol jerde aty atalǵan sań­laq­­tar, baı-shonjarlar, datqa men bo­­lys­­tardyń kemi 10 somnan syı-qar­jy ortaǵa túsedi. Sóıtip Maıkót bastaǵan jigitterdiń qorjyndary aq­shaǵa tolady. Sol as-jıynnan úlken syı-abyroımen shyqqan seri topty qyrǵyz aǵaıyndar jol boıynda Qor­daıdan qoshemetpen kútip alyp, án-jyryn tamashalap, belgili manaptar aýyl-aýylǵa qonaqqa shaqyryp, úsh jyl boıy qonaq etipti. Áýleata óńi­rine oralǵanda olardyń aldynda úıir-úıir jylqy, qora-qora qoı bolypty. Olaryn el-jurtqa taratyp berip, aǵaıyn-týystaryn qaryq etip tastapty. 

Maıkóttiń shyrqaý sheberliginiń tanylatyn tusy Qulanaıań Qulmam­betpen (1826-1903 j.j.) ataqty aıtysy. Neniń ne, kimniń kim, qandaıdyń qandaı aqyn ekeni sol arqyly baı­­­­­­­qalady. Osy oraıda Qazanǵap Baı­boluly jıǵan nusqadan úzindi kel­tirgenimiz jón. Qyrǵyzda qara Báıtik toı jasap, soǵan Qulmanbet aqyn kelip Maıkót aqynmen ekeýi aıtysady.

Báıtik batyr aıtys sońynda Maı­kótke túıe, Qulmambetke at beredi. Túıe alǵan soń Maıkót jeńdi bolady.

Jambyl men Maıkót aıtysqan emes. Olar birin-biri qurmettep, syılasyp ótti. Oǵan Jambyldyń myna jyr joldary kýá. Baqty­baımen dı­dar­lasqan Jambyl: Qazdaı qalqyp erinbeı, О́leń terdim jasymnan. Maıkót aqyn, Qulmambet,

Oryn berdi qasynan, –

dep ózin Maıkót pen Qulmambetke jýyq sanaıdy, solardyń qatarynda ustaıdy. Kezinde Kenen Ázirbaev ta «О́tedi ómir» atty arnaýynda:

Mádi men Maılyqoja, Maıkót aqyn, Shyǵarǵan ónerimen jurtqa dań­qyn. Mahambet, Shernııaz ben Táttimbet­ter,

Kim bilmes osylardyń ardaqty a­ty­n, 

– dep jyrlaǵan. Qyrǵyz ádebıetiniń klassıgi Toǵalaq molda «Qazaq aqyn­da­­ry» degen tolǵa­ýynda Máýlikeı, Júsipbek, Súıinbaı, Maıkót aqyn­dar­ǵa erekshe zor baǵa beredi.

Toqpaqta, úlken jıynda, Maıkótti kórdim kózimmen. Baıqatyp ótem sózimmen, Qarshyǵadaı túıilgen,

О́zi saldaı kıingen, –

dep bastap ári qaraı Maıkóttiń jıyrma jastan júz jasqa deıin jyrlaǵan jyryn keltiredi. 

Maıkóttiń esimi tek aıtys ónerinde ǵana atalmaıdy, ol el ishindegi ańyz-­áńgimelerdi esine saqtap, bizge jet­kizýshi aqyn retinde tanymal jyr­shy. Bul da aqıyq aqynnyń eń­bek­­­­qor­­lyǵyn, izdengishtigin, keler­ ur­­paq­qa aldyndaǵy azamattyq jaýap­­kershiligin tereń sezingendigin ta­nytsa kerek. Sondyqtan da bolar ol aıtqan «Kóruǵly» men «Al­pa­mystyń» nusqalaryn kásibı maman­dardyń teńdesi joq qubylys dep sanaýy bekerden beker emes. Halyq aýyz ádebıetin zertteýshi-ǵalym Myr­zataı Joldasbekov óz sózinde: «Maıkót – asa iri, óte sheber aqyn. Ony oqýshy qaýym «Qulmambet aıtysynan», «Alpamys»jyrlarynan da anyq biledi. Ol neshe alýan epos­tar­dy, hıssalardy jyrlap, baıtaq ańyz-áńgimelerdi baıan etken. Jambyl «Kór­­uǵly sultandy» Sarybaıdyń asy ótken soń Áýlıe ataǵa arnaıy izdep baryp, osy Maıkótten úırengen. Maıkót «Kóruǵlyny» qyryq kún jyrlaıdy eken. Jambyl on bes kún jyrlaǵan» dep atap kórsetken bolatyn. Al, Maı­kót «Alpamysty» (bizge jetken dastannyń arasyndaǵy qara sózderdi qospaǵanda 3840 óleń jol) jyrlaǵanda taý sýyndaı sarqyrap, báıgege salǵan sáıgúlikteı ekpindetip otyrǵan», deıdi.

Zańǵar sóz zergeri Muhtar Áýezov: «Bir kúnde on jeti aqynmen aıtysqan Janaq sol jol­dyń ózinde «Qozy Kórpesh-Baıandy» jańa­dan, tyńnan jyrlap shyqqany málim. Al aıtys­tyń Maıkót, Súıinbaı, Jambyl sııaqty iri aqyndary, ekinshi jaǵynan, iri das­tanshy aqyndary bolǵany da málim.

…Qazaqta bul óńirde sol tusta ataqty, dáý­­lesker aqynnan Maıkót aqyn, Jalaıyr Qabek, Baqtybaı aqyn, Qulanaıań Qulmanbetter bar» dese, Esmaǵanbet Ysmaılov: «HIH ǵasyrda bel­gili aıtys dástúrin, aıtys mektebin jasaǵan Oryn­baı, Shóje, Janaq, Áset, Aısulý, Sara, Súıinbaı, Maıkót, t.b. aqyndar boldy», dep jazdy ózderiniń zertteý eńbekterinde.

Arqa boıynan shyqqan Seńgirbaı batyr «Bek­­ler begi» dárejesine kó­­terilgende, «han ǵuzy­ry» amanat eti­lip, «hanjyǵar», «han atasy» degen dá­rejege ıe bolady. Sol kezde jeldeı júı­rik Maıkót aqyn Seńgirbaı jaıynda bylaı dep tolǵaǵan eken (R.Bımendına, «Egemen Qazaq­stan», 13.06.2016): «Seńgirbaı «bek» – «jarǵysh»  bolǵan Abylaıǵa, Táýbe qyl, áli de Alla, bir Qudaıǵa. Bóri-ekem! Odan týǵan batyr bolǵan,

О́tirik maqtamaımyn, osylaı ma?». 

Aqynnyń Bóri dep otyrǵan adamy – Seńgir­baı batyrdyń besinshi balasy eken. «Jarǵysh» degen sózdi burmalap túsinip qalyp júrmeńizder, ol bul arada bas keńesshi degen ma­ǵynada aıtylyp otyr. Mundaı zor ataq, dárejeni bılerdiń arasynan Áı­teke bı ıelengen. Kórip otyrsyzdar, Maıkót tek Qarataý, Jetisý men Syr óńi­rinde ǵana óner kórsetpeı, Sa­ry­­arqa eliniń de jıi­ qonaǵy bolǵany bel­gili aqyn.

Áýlıeata óńirine aty jaqsy tanys Seńkibaı batyr Talas ózeniniń sýyn egindikke paıdalaný úshin jergilikti halyqty uıymdastyryp to­ǵan-kanal qazdyryp, onyń qysqa merzimde aıaq­talýyna kúsh salady. Sóıtip, bir dúıim eldiń egis­tigin sýlandyryp, jurttyń batasyn alady (Seń­kibaı kanaly sońǵy kezge deıin saqtalǵan, batyr esimimen atalady). Sol ıgilikti istiń ba­sy-qasynda bolǵan Maıkót aqyn bylaı dep jyr­ǵa qosady:

Atasy Seńkibaıdyń Qaban batyr,

Baq-dáýlet urpaǵyna qonyp jatyr. Talastan toǵan qazyp, egin salyp,

Sýlandyrǵan dalasyn o da batyr.

Maıkóttiń balasy Arqabaı aqyn (1872-1934) Baızaq aýdanynda týyp-ósti. Áke jolyn qýyp, óner saparymen qazaq, qyrǵyz, ózbek elderin aralady, halyq aqyny atandy. Ul­­­bıke, Saýytbek, Qylyshbaı, t.b. aqyndarmen aıtysqan. Birqatar el bıleýshi-bolystarǵa arnap óleń­­der shyǵarǵan. Qyrǵyz manaby Sháb­­denniń toıynda qazaq, qyrǵyz aqyn-jyraýlarynyń birqatarymen (Jam­byl, Kenen Ázirbaev, Jámil, Qalmyrza, t.b.) óner jarystyrǵan. Qobyzshy, dombyrashy, syrnaıshy da bolǵan. Halyq das­tandaryn («Alpamys», «Qobylandy», «Qyz Jibek», «Nárik batyr», t.b.) jatqa aıtatyn jyrshy bolǵan. Arqabaıdyń óneri, jalpy Maı­kót áýletindegi shyǵarma dástúr ázirge deıin ar­na­ıy zertteýge tartylmaǵan» degen máli­metter bar.

Dúısenbek Musaevtyń deregine qara­ǵanda, Arqada 1902 jyly qys­ta qaıtys bolǵan Maı­kótti sol Sary­arqa dalasyna halqy amanat etip qoı­ǵan. Keıin súıegi Áýlıeataǵa úl­ken qurmet­pen ákelinip, Seńkibaı qor­ǵanyna jer­lengen. О́kinishke qaraı, keńestik zamanda ol qorǵan jermen jek­sen etilip, tegistelinip, sýarmaly egindikke aınaldyrylǵan. Biraq jergilikti ha­­­lyq ol jerdi áli de «Seńkibaı qorǵany» dep ata­­ǵan­men, arnaıy esh belgi joq.

Aqyn-jyraý M.Sandybaıulynyń 190 jyl­dyǵy 2014 jyly týǵan je­rin­de atalyp ótip, onyń esimi Ta­raz qa­lasynyń bir kóshesine be­rildi. Ha­lyq aýyz ádebıetiniń qaı­­nar kó­zi dep sanalatyn aqyndyq óner­diń­ maıtalmany Maıkót jaıly­ ja­zyl­ǵan alǵashqy «Jampoz» at­ty jınaq-eńbek 2004 jyly Al­ma­ty­daǵy «Qazaqparat» baspasynan (qu­­ras­tyrǵandar Aıan Nysanalın, Serik­bek Erkinbekuly) jaryq kórip­ti. Kólemi 220 bettik kitapta aqyn-jyr­shynyń qysqasha ómirbaıany kel­tirilip, shyǵarmashylyǵy týraly biraz máli­­­metter berilgen. 

Qazaqtyń folklor jınaýshy­sy jáne zert­­­­teýshi Ábýbákir Ahmet­jan­­­uly Dıvaev: «Qara­taýdyń kúl­li marjanyn alqa etip taǵyp al­ǵan aqyn» dep baǵalaǵan Maıkót Sandy­baıulynyń murasyn zerdeleý qazirgi ǵalymdar arasynda qoldaý tabary sózsiz. 

Saǵyndyq ORDABEKOV,

dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

TARAZ