- Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti - Elbasy Nursultan Nazarbaev pen О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń arqasynda elderimizdiń qarym-qatynasy jańa deńgeıge kóterildi. Qazaqstan men О́zbekstan aldynda búgingi kúni qandaı ortaq maqsattar men mindetter bar?
- Qazaqstan men О́zbekstan Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen-aq kúrdeli kezeńderde bir-birine qoldaý kórsetip, tabystaryna shynaıy qýanyp, tatý-tátti ómir súrip keledi. Biz myǵym ári eki jaqqa da tıimdi qarym-qatynas ornattyq. Oǵan bir maqsat - eki eldiń gúldenýi negiz bolyp otyr. Memleketterimiz arasyndaǵy strategııalyq seriktestiktiń nyǵaıýynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev pen О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mıromonuly Mırzııoev jetekshi ról atqardy. Ult kóshbasshysy jaqyn kórshilermen qarym-qatynasty damytýǵa árdaıym aıryqsha nazar aýdaryp keledi. Sondyqtan sizderdiń elderińiz Qazaqstannyń syrtqy saıasatyndaǵy basym baǵyt sanatyna kiredi. Biz halyqtarymyzdy odan ary jaqyndata túsý baǵdaryn jalǵastyratyn bolamyz.
Qazirgi ýaqyttaǵy basty mindet - saýda-ekonomıkalyq baılanystardy keńeıtý jáne shekara mańy yntymaqtastyǵyn tereńdetý. Bizdiń memleketterimiz bul salalarda zor múmkindikke ıe. Eki eldiń Úkimetteriniń aldyna 2020 jylǵa qaraı ózara saýda kólemin 5 mlrd dollarǵa deıin jetkizý mindeti júktelgen.
Investısııalyq saladaǵy, ónerkásiptik kooperasııadaǵy, birlesken óndiristi damytýdaǵy jemisti ári údemeli yntymaqtastyqtyń qolda bar mysaldary eki jaqtyń da ekonomıkalyq ózara is-qımyldy tereńdetýge umtylysyna jaýap bere alady.
Kóliktik-tranzıttik saladaǵy seriktestikke zor keleshek bar. Teńizge shyǵar joly joq Qazaqstan úshin de, О́zbekstan úshin de tranzıttik ınfraqurylymdy jetildirý jáne ózge eldermen kóliktik kooperasııany damytý birinshi kezekti mindet sanalady. Nur-Sultan men Tashkenttiń qaýipsizdik salasyndaǵy ózara is-qımyldy dáıekti túrde nyǵaıtýy ózara senimge negizdelgen. Barlyǵymyz úshin de ortaq terrorızm, dinı ekstremızm, qarý-jaraqtyń zańsyz saýdasy, uıymdasqan qylmys, zańsyz kóshi-qon men esirtki tasymaly syndy óńirlik problemalarǵa tap bolamyz. О́ńirimizdegi qaýipsizdik táýekelin kúsheıte túsetin Aýǵanstandaǵy ahýal da aıtarlyqtaı alańdaýshylyq týyndatady. Munyń barlyǵy da bizden júıeli, kelisilgen, aldyn alý sharalaryn talap etedi. Sondyqtan Qazaqstan men О́zbekstan qazirden-aq eki eldiń quqyq qorǵaý organdarymen arnaıy qyzmetteriniń arasyndaǵy baılanystardy jolǵa qoıýda. Sý problematıkasy boıynsha da yntymaqtastyq máselesi aıryqsha mańyzǵa ıe. Sý qatynastarynyń barlyq baǵyttary boıynsha jumys toptarynyń otyrystaryn, óńirdegi ózge de seriktestermen tyǵyz úılestirý jumystaryn turaqty túrde ótkizetindigimiz qýantady.
Biz dástúrli túrde mádenı-gýmanıtarlyq baılanystardy odan ary nyǵaıtýǵa basa nazar aýdaramyz jáne muny eki eldiń de halqy oń qabyldaıdy. Qazaqstan men О́zbekstan arasynda syndarly dıalog jolymen sheshilmeýi múmkin emes máselelerdiń is júzinde joqtyǵy úlgi bolarlyq jaıt. Elderimiz arasyndaǵy qarym-qatynas ekijaqty ózara is-qımyldyń tabysty ári tıimdi modeli jáne búkil ortaazııalyq óńirdiń turaqtylyǵy, qaýipsizdigi men nyq damýynyń mańyzdy faktory sanalady. Menińshe, Nur-Sultan men Tashkenttiń aldynda turǵan uqsas maqsattar men mindetter bizdiń keń aýqymdy yntymaqtastyǵymyzdy odan ary damytý úshin qýatty yntalandyrýshy qyzmetin atqarady.
- Elbasy Nursultan Nazarbaev pen Prezıdent Shavkat Mırzııoevty jyly dostyq qatynas baılanystyratyndyǵy belgili. Al ózińizdiń О́zbekstan basshysymen baılanysyńyz qalaı qalyptasty?
- Shavkat Mıromonuly Qazaqstan Prezıdenti laýazymyna kirisken kezimde birinshi quttyqtaǵan Memleket basshylarynyń qatarynda boldy. Jyly sózderi úshin shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. О́zbek kóshbasshysynyń Elbasymyzdyń atyna aıtylǵan izgi tilegi de bizdiń elge degen tereń qurmetiniń dáleli dep sanaımyn. Prezıdent Shavkat Mırzııoev О́zbekstanda aýqymdy ózgeristerdi júzege asyrý jáne elderińizdi zamanaýı, halyqaralyq arenada básekege qabiletti memleketke aınaldyrýda tarıhı mıssııany ózine alyp otyr.
Onyń memlekettik basqarý júıesin birtindep jetildirý, ekonomıka men qarjy sektoryn yryqtandyrý, ózbek halqy ómiriniń barlyq salasyn jańǵyrtý baǵytynan buljymaýy naǵyz qyzyǵýshylyq pen shynaıy qurmet týdyrady.
Shavkat Mıromonuly óziniń búkil energııasyn, bilimi men tájirıbesin alǵa qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizýge arnaıtyndyǵyna kezdesýimiz barysynda kóz jetkizdim. 2017 jyly Qazaqstan Parlamenti Senatynyń delegasııasyn basqaryp, Tashkentke saparmen kelgenimde aıtarlyqtaı tolyqqandy áńgimelesý boldy. Jeke óz basym О́zbekstan basshysynyń eldi damytýdyń barlyq negizgi baǵyttaryndaǵy strategııalyq tásilderin, óńirdegi jáne álemdegi ahýaldy tereń túsine bilýin qadir tutamyn. Onymen ekijaqty damýdyń barlyq máselelerinde kózqarasymyz ortaq. Bul óte mańyzdy. Bizdiń aramyzda oryn alǵan senimdi ári turaqty baılanystar baýyrlas qazaq-ózbek qarym-qatynasyn odan ary tereńdete túsýge septigin tıgizerine senimim mol.
- Qazaqstandaǵy О́zbekstan jylynyń qorytyndysyna sáıkes qandaı nátıjelerdi ataýǵa bolady?
- Osynaý ataýly oqıǵany ótkizý týraly sheshim ekijaqty qarym-qatynas jylnamasynyń jarqyn betine aınaldy. Qazaqstandaǵy О́zbekstan jyly óte joǵary deńgeıde ótti. Bizdiń elimizde ǵylym, mádenıet, bilim adamdary, mekemeleri, kásipkerlik qurylymdar arasyndaǵy baılanystardy keńeıtýge jáne nyǵaıtýǵa septigin tıgizgen 200-den astam is-shara uıymdastyryldy. Birinshi qazaqstandyq-ózbekstandyq óńiraralyq yntymaqtastyq forýmy tabysty ótkizildi. Onyń qorytyndysynda eki eldiń óńiraralyq baılanystaryn odan ary damytýdy kózdeıtin mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy.
Mundaı formattaǵy yntymaqtastyq shekaralas oblystardyń ózara is-qımylynyń artýynda mańyzdy faktorǵa aınalyp, bıznestiń eki eldiń naryǵyna shyǵýyn jedeldetetindigine, ekijaqty saýdany aıtarlyqtaı jandandyrýǵa múmkindik beretindigine senimim mol. Máselen, ótken jyly elderimiz arasyndaǵy taýar aınalymy shamamen 50 paıyzǵa ulǵaıyp, 3 mlrd dollardy qurady. Eki memlekettiń bir-birine jaqyndaı túsýin halyqtyń jigerlene qabyldap otyrǵandyǵyn basa aıtqym keledi. Sondyqtan baýyrlas elge meniń alǵashqy memlekettik saparymnyń О́zbekstandaǵy Qazaqstan jylynyń ashylýymen tuspa-tus kelýiniń sımvoldyq máni bar.
- Al О́zbekstandaǵy Qazaqstan jylynan ne kútesiz?
- Eń aldymen О́zbekstandaǵy Qazaqstan jyly aıasynda ótetin sharalarǵa ózbekstandyqtardyń kóptep qatysyp, jyly pikir bildiretindigine úmittenemiz. Biz úshin О́zbekstannyń árbir turǵyny osynaý ulan-ǵaıyr oqıǵadan ózine qajetti dúnıeni alyp, júrekterinde Qazaqstannyń bir bólshegin máńgi saqtaýy óte mańyzdy. Sondyqtan biz Qazaqstan jyly baǵdarlamasyn barysynsha san alýan ári mazmundy jasaýǵa tarystyq. Eger bıznesmender men saıasatkerlerge bıznes-forýmdar jáne konferensııalar aıryqsha qyzyqty bolsa, stýdentterge bilim kórmeleri qarastyrylǵan. Buǵan qosa, kóptegen mádenı, sporttyq jáne týrıstik sharalar josparlanǵan. Qazaqstan jylynyń geografııalyq qamtýyna erekshe mán beriledi. Is-sharalar О́zbekstannyń barlyq óńirinde ótetin bolady. Osylaısha biz óńiraralyq kooperasııany kúsheıtýge, adamı baılanystardy nyǵaıtýǵa úmit artamyz.
Saýda, shekara mańy yntymaqtastyǵy, týrızm, kólik jáne mádenıet salalaryndaǵy buǵan deıin halyqqa jarııa etilgen bastamalar men jobalar boıynsha júıeli jumystar jalǵasyn tabatyn bolady. Sonymen qatar bizdiń baqylaý-ótkizý beketterimizdi jańǵyrtýdy aıaqtaýǵa nıettimiz. Bul memlekettik shekarany kesip ótý ýaqytyn aıtarlyqtaı qysqartýǵa múmkindik beredi. Bizdiń maqsatymyz - zamanaýı shekaralyq jáne kedendik ınfraqurylymdy qalyptastyrý. Bul qarapaıym azamattarǵa, bızneske qajet. Buǵan qosa, mundaı jumys bizdiń elderimizdiń týrıstik áleýetin nyǵaıtýǵa septigin tıgizedi. Bir sózben aıtqanda, О́zbekstanmen ekonomıkalyq jáne áleýmettik-gýmanıtarlyq yntymaqtastyqtyń barlyq baǵytynda jumysty jalǵastyrýǵa daıynbyz. Munyń barlyǵy ózara túsinistik pen yntymaqtastyqtyń jańa kópirin salýǵa múmkindik beredi. Jaqyn kórshi - nıettes kórshi" («Ion qўshnım - jon qўshnım») degen ózbek maqaly bar. О́zbekstandaǵy Qazaqstan jyly bizdiń halqymyzdyń arasyndaǵy kóp ǵasyrlyq dostyq ári tatý kórshilik dánekerin nyǵatýǵa qyzmet etetindigine túbegeıli senimdimin.
- 1990 jyldardan bastap saıasattanýshylar Ortalyq Azııadaǵy faktorlar jaıynda jazyp keledi. Bul rette Bjezınskııdiń jáne basqalardyń jazǵandaryn eske túsirsek te jetkilikti. Siz álemdik saıasattaǵy Ortalyq Azııany qalaı elestetetsiz?
- Shyndyǵynda da Táýelsizdik alǵan jyldary kóptegen sarapshylar men baıqaýshylar Ortalyq Azııa damýy teris ssenarıımen júretindigin boljaǵan edi. Bizdi ydyrap, lańkestik qaterdiń artatyndyǵyn, qandaı da bir "halıfattyń" qurylatyndyǵyn, ishki janjal órship, ekonomıkalyq jáne áleýmettik kúıreýdiń oryn alatyndyǵyn dolbarlady. Biraq Ortalyq Azııanyń "balqandanatyndyǵyna" qatysty boljam júzege asqan joq. Egemendi damý jyldaryndaǵy Ortalyq Azııanyń ár memleketiniń syndarly ustamy men sheshimi óńirdegi turaqtylyqty saqtap qalýǵa múmkindik berip, uzaqmerzimdi qaryshty damýdyń myǵym irgetasyn qalady.
Búginde Ortalyq Azııa óz qalyptasýynyń jańa kezeńin bastan keshirýde. Memleketaralyq yntymaqtastyq nyǵaıtý, ózekti máselelerdiń barlyq spektri boıynsha ózara qolaıly sheshimderin shynaıy izdeý tendensııasy baıqalady. Bul úshin eń bastysy óńirdiń barlyq kóshbasshylarynyń saıası erik-jigeri, tatý kórshilik jáne ózara múddelik ustanymy negizinde yntymaqtastyqty damytýǵa daıyndyq bar. 2018 jyldyń naýryzynda Qazaqstannyń elordasynda Ortalyq Azııa memleketteri basshylarynyń birinshi konsýltatıvtik kezdesýi ótti. Bul oqıǵa óńirlik yntymaqtastyqtyń jańa kezeńine aınalǵany asyra aıtqandyq emes. Kezdesý barysynda besjaqty yntymaqtastyqtyń bazalyq basymdyqtary aıqyndalyp, keleshekke josparlar túzildi. Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy saıası dıalog deńgeıi aıtarlyqtaı kóterildi, óńirishilik jáne halyqaralyq kúntártiptegi máselelerdiń basym bóligi boıynsha ustanymdardyń jaqyndyǵy nemese sáıkestigi naqtylandy.
Yntymaqtastyqtyń jańa dınamıkasy qazirdiń ózinde óz jemisin berip otyr. Ortalyq Azııada taýar aınalymy aıtarlyqtaı artty, avıa, avtomobıl jáne temir jol baǵdarlary ashyldy. О́tkizý beketterdi jańǵyrtylyp, ınfraqurylymdyq jobalar júzege asyrylyp jatyr. О́ńirishilik ekonomıkalyq baılanystar nyǵaıyp, sý resýrstary men ekologııany tıimdi paıdalaný máseleleri birge sheshilýde.
Aımaqtaný men kooperasııa tendensııasy qazirgi álem damýynyń ajyramas bóligi sanalady. Tipti iri jáne baqýatty elderdiń ózi seriktesterimen tyǵyz ózara is-qımyldy jolǵa qoıady. Álemdik tájirıbe kórsetip otyrǵandaı, shaǵyn jáne orta memleketterge yntymaqtastyqtyń tıimdi tuǵyrnamasyn qurý jáne kooperasııalyq baılanystardy keńeıtý ómirlik qajettilik. Onsyz uzaqmerzimdi jáne turaqty damý múmkin emes. Bul rette bizdiń elderimizdiń tabıǵı jaqyndasýyn qandaı da bir "bloktyq mental" arnasynda túsindirýge bolmaıdy. Ortalyq Azııadaǵy qazirgi oń prosester bizge ǵana tıimdi emes, sonymen birge óńirdiń dástúrli seriktesteriniń múddesine de saı keledi. Qazaqstan múddelik tanytqan memleketterdiń kez kelgenimen yntymaqtastyqtyń barlyq formasy úshin ashyq.
- Suhbatyńyzǵa úlken rahmet!