Ysyrapqorlyqtan oıly tutynýǵa

Seısenbi, 26 maýsym 2012 7:17

JETÝ JOLDARYN  ALDYMEN BIýDJETTIK BAǴDARLAMALAR ÁKIMShILERI OILASTYRǴAN ABZAL

Búgingideı  daǵdarys saldaryn eńserý jáne  ekonomıkalyq jań­ǵyrý tusynda qatal  qarjy tárti­bi aýadaı qajet ekenin eshkim joqqa shyǵara qoımas.  Halyq ıgiligine, ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalatyn qarajat salyqtar­dan, basqa da kiris kózderinen quralatynyn eskersek, bıýdjet­tiń barlyq shyǵyndyq baptary boıynsha qatań únemdeý búgingi ýaqyt talabynan týyndap otyr­ǵanyn ańǵarý qıyn emes.  Elimiz boıynsha byltyr 288 jobanyń paıdalanýǵa berilip,  30 myńnan astam turaqty jumys oryndary­nyń ashylýyna 970 mıllıard teń­geden asatyn qarjy jumsal­ǵan eken. 

Seısenbi, 26 maýsym 2012 7:17

JETÝ JOLDARYN  ALDYMEN BIýDJETTIK BAǴDARLAMALAR ÁKIMShILERI OILASTYRǴAN ABZAL

Búgingideı  daǵdarys saldaryn eńserý jáne  ekonomıkalyq jań­ǵyrý tusynda qatal  qarjy tárti­bi aýadaı qajet ekenin eshkim joqqa shyǵara qoımas.  Halyq ıgiligine, ál-aýqatyn jaqsartýǵa baǵyttalatyn qarajat salyqtar­dan, basqa da kiris kózderinen quralatynyn eskersek, bıýdjet­tiń barlyq shyǵyndyq baptary boıynsha qatań únemdeý búgingi ýaqyt talabynan týyndap otyr­ǵanyn ańǵarý qıyn emes.  Elimiz boıynsha byltyr 288 jobanyń paıdalanýǵa berilip,  30 myńnan astam turaqty jumys oryndary­nyń ashylýyna 970 mıllıard teń­geden asatyn qarjy jumsal­ǵan eken.  Bul – bir ǵana ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý sheń­berinde júzege asyrylǵan áleý­mettik jobalar.  Orasan qarjy­ny qajet etetin mundaı  mańyz­dy baǵdarlamalardyń  basqa salalarda  da kóptep kezdesetini  aıtpasa da túsinikti.   Olaı bolsa, básekege qabiletti, áleýeti zor, ekonomıkasy qýatty memleket qurýǵa umtyla otyryp  orynsyz qarjy shyǵyndaryn boldyrmaý­dyń, ońdy-soldy ysyrapqa berik tosqaýyl qoıýdyń mańyzy zor. Alaıda, qarjylyq-baqylaý or­gan­darynyń málimetterine kóz jibersek, bıýdjet shyǵyndaryn ońtaılandyrýdyń ornyna bere­ke­siz jumsaý, maqsatty túrde ıger­meý úırenshikti jáıtke  aı­nalǵandaı áser qaldyrady. Ási­rese, memlekettik  baǵdarlama­lar men jobalardyń  oryndaýshylary «teńgeniń tıynnan qurala­tynyn» eskere bermeıtini óki­nishti. Elbasynyń «qaýyrt ósý kezeńinde úırenshikti bolyp ketken ysyrapqorlyq oıly tutyný­men jáne únemdeýmen aýystyrylýy tıis» degen talabyn  umyt­qan tárizdi. Aralarynda óte ózekti baǵdarlamalar men jobalar úshin bıýdjetten qarastyry­latyn qarajattar men trans­fert­terdi sarqylmastaı, suraýy, qaıtarymy joqtaı kóretinderi de az emes. Mundaı súreńsiz mysaldar Qyzyljar óńirinde de jetip artylady. Oblystyq tekserý komıssııasynyń taldaýlary memlekettik satyp alý, býhgal­ter­lik esep júrgizý zańnamala­rynyń buzylýy, bıýdjet qarjy­syn tıimsiz jumsaý, negizsiz paıdalaný, shyǵysty  durys josparlamaý, jabdyqtaýshylarmen shart­tyq mindettemelerdi oryndamaý, asyryp kórsetilgen jumys kóle­min jalaqyǵa qosý sekildi olqylyqtardyń jıi qaıtalana­tynyn kórsetip berdi. Munyń bári bıýdjettik qarjylandyrýdy shamadan tys kóbeıtip, orynsyz ysyrapshyldyqqa soqtyryp otyr. Bıýdjettik baǵdarlama ákimshi­leri memlekettik tapsyrystardy oryndaýda zań talaptaryn bur­malap, belgilengen normatıvter men shekti  lımıtterdi saqtaı ber­meıdi. 42 mekemeden ǵana 851,7 mıllıon teńgeniń zań buzý­shylyqtarynyń anyqtalýy osy sózimizdiń dáleli bolsa kerek.

Oblystyq qarjy baqylaý ınspeksııasynyń málimetteri de  bıýdjet qarjysyn tegin shúlen taratqandaı  ońdy-soldy  ysy­rap­syz­dyqpen jumsaýshylar qa­ta­rynyń azaımaı otyrǵanyn baıqatady. Byltyr  15.851 mıllıon teńgeniń zań buzýshylyǵy áshkerelense, onyń  jartysyna jýyǵy  bıýdjettik uıymdarǵa tıe­sili.  2010  jylǵa qaraǵanda  zań­dy belinen basý 1,9 esege artqan.  Qoldanylǵan sharalar­dyń arqasynda 387,9 mıllıon teńge qaıtarylǵan. Qumǵa  sińgen sý  sekildi izim-qaıym joǵalǵan qalǵan somanyń suraýy joq pa degen tóńirekte áńgime qozǵasaq, bıýdjettiń  aqshasyn saýyn sıyrdaı kórip, jemsaýy búlkildep otyratyn soltústikqazaqstandyq nebir jebirler eriksiz eske túsedi. 296 laýazymdy tulǵanyń tártiptik jaýapkershilikke tartylýyna, 13 qylmystyq is qozǵa­lyp, 4 sheneýniktiń sottalǵanyna qaramastan qarjylyq buzýshy­lyq­tyń jolyn kesý óz nátıjesin berer emes. Osy jyldyń birinshi toqsanynda qarjy tártibin bur­malaýshylyq somasy 2,6   mıllıard teńgeni quraǵan. О́ndirilip alýǵa tıis qarjynyń  úshten biri ǵana qaıtarylǵan. 2010-2011 jyldar aralyǵynda  «Balapan» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa bólingen  respýblıkalyq trans­fert­ti  paıdalaný boıynsha 860,4 mıllıon teńgeniń  zańsyzdyq­tary  jalǵannyń jalpaǵyna shy­ǵa­rylǵan. Bıýdjettik  baǵdarla­malar ákimshileri tarapynan ji­berilgen  kemshilikter kózge bir­den shalynady.

Respýblıkalyq qazynadan bó­linetin maqsatty transfertterdi tıimdi paıdalaný dárejesi de qanaǵattandyra bermeıdi. Tıisti qadaǵalaýdyń álsizdiginen jekelegen áleýmettik jáne mádenı maqsattaǵy ınvestısııalyq jobalardy keıinge ysyrý faktileri jıi kezdesedi. «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly», «Memlekettik satyp alý týraly» Zańdar óreskel buzyla­dy.  Bir tańqalarlyǵy, memle­kettik saraptama qorytyndysy, bekitilgen jumys jospary, jo­balyq-smetalyq qujattar joq­ty­ǵyna qaramastan qarjy­lan­dyrý úrdisiniń jalǵasqany baı­qalady. «Memlekettik mekemelerge bólingen bıýdjettik qara­jatty, onyń ishinde, respýblıka­lyq jáne oblystyq bıýdjetterden berilgen nysanaly trans­fertterdi paıdalanýdyń baqy­laý­lyq is-sharalary» aıasynda tekserilgen 3 mekemede ǵana 200 mıllıon teńgeniń zań buzýshy­lyǵyna jol berilgen. Al, jekelegen ákimshilerdiń bıýdjet shy­ǵyndaryn ıgere almaýy  memle­kettik baǵdarlamalardyń oryndalmaýyna, kesheýildeýine ákep soqtyrǵan. Mysaly, kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasy  ká­sip­kerler tarapynan ótinish­ter­diń túspeýin syltaýratyp, «Bız­nestiń jol kartasy-2020»  baǵ­darlamasy boıynsha  jobalardy qarjylandyrýǵa qarastyrylǵan jarty mıllıard teńgeni ıgere almaǵan. «Jumyspen qamtý- 2020» baǵdarlamasynyń ekinshi baǵyty boıynsha  jobalyq-smetalyq qujattardyń keshigýi sebepti 46,1 mıllıon teńge qoz­ǵalyssyz qalǵan. Atalmysh baǵdarlamanyń úshinshi baǵyty sheńberinde bólingen 310,8 mıllıon teńge maqsatty transfert­tiń tórtten biri ıgerilmegen. Al, bıýdjettik ótinishterge dáıekti esepterdiń jasalmaýy, shyǵyn­dardy esh taldaýsyz josparlaý, belgilengen normalar men lımıtter sheginen aýytqyp ketý 369,3 mıllıon teńgeniń zańsyzdyq­taryna uryndyrǵan.

Jekelegen maqsattardyń, túp­ki nátıjelerdiń, sapalyq ólshem­derdiń naqty saralanbaýy strategııalyq josparlarǵa  ortaq kemshilikter deýge bolady. Nysanaly ındıkatorlar kóbine aqsha­laı baǵammen kórsetilgendikten, salalardaǵy keshendi ózgerister men betburystardy boljaý qıyn. 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan ınvestısııalyq jobalarǵa  bilim basqarmasy usynǵan 7 baǵdarla­ma­nyń jarty jylǵa keıin she­gerilýin iske jaýapty adamdar­dyń  nemquraıdylyǵy men sal­ǵyrttyǵy demeske lajymyz joq. Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shylyq salasy boıynsha  oryndalýy tıis 13 jobanyń 8-i daıyn bolmaı shyqqan. Energetıka já­ne kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan sýmen qamtamasyz etý, taratý jelilerin qalpyna keltirý jáne jańǵyrtý baǵdarlamasy baryn bile tura óz mindetterine júrdim-bardym qaraǵan. Osyndaı jaýapsyzdyq saldarynan «Aq bulaq» baǵdarlamasy arqy­ly 2013 jylǵa qarastyrylǵan maqsatty transfertke ilikpeı qalý qaýpi bar. Mundaı túıtkildi jáıtter jurtshylyqtyń  syn sadaǵyna jıi iligip júrgen joldardy jóndeý boıynsha da týyndap otyr. Oblys jabyndysy joq avtomobıl  joldary jaǵynan elimizde aldyńǵy oryndardyń birinde tur. Ásirese, jergilikti  mańyzdaǵy joldardyń sapasy tómen. Osyǵan qaramastan 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan óńir aýmaǵyn damytý baǵdarlamasy sheńberinde 8 mıllıard teńgeniń jobalyq-smetalyq qujattary jasalǵanymen, áli kúnge deıin respýblıkalyq arnaıy baǵdarla­ma tizimine  enbegen.  «Avtomobıl joldarynyń qyzmetin qam­tamasyz etý» baǵdarlamasy boıynsha 354,6 mıllıon teńge mól­sherinde qarjylyq burmalaýshy­lyqtyń tabylýy biraz jáıtti ańǵartsa kerek. Saıyp kelgende, josparly ındýstrııalyq-ınnova­sııalyq jobalardyń keıinge qal­dyrylýy aımaqtyń  áleýmettik-ekonomıkalyq damý úrdisin kúr­delendirip jibereri anyq.  Sonda bul qalaı,  salalyq vedom­stvo­lardyń jobalyq-smetalyq qu­jat­tary bar baǵdarlamalardy ǵana qabyldaıtynyn kópe-kórineý elemeýshilik pe, álde jaýapty laýazym ıeleriniń  sal­ǵyrt­tyǵy ma? Qalaı desek te,  túzetilýi qıyn soǵatyn ári qo­sym­sha qomaqty qarjyny talap etetin jobalardy josparlaýdaǵy olqylyqtar kózge shyqqan súıel­deı anyq ańǵarylady. О́ńirdiń jyldyq bıýdjeti, shamamen alǵanda 92 mıllıard teńgeni qurap júr. Onyń ishinde 2011 jyly respýblıkalyq transfert­terdiń úlesi 75 paıyzǵa jetti. Osyǵan qarap-aq, jergilikti bıýd­jetti tolyqtyrýda, úles salma­ǵyn arttyrýda ishki múmkindikter men qoldaǵy rezervterdi áli de utymdy uıymdastyra almaı otyrǵanyn baıqaýǵa bolady.  Osy oraıda,  kóp qarjyny jáne erekshe  qajyr-qaıratty qajet etetin memlekettik jobalar men baǵdarlamalardy oryndaýshylar men iske asyrýshylar  qarjylyq tártipti arttyrý, bıýdjettik rá­simderdi jaqsartý,  jergilikti bıýdjet qarajatyn tıimdi paıdalaný joldaryn únemshil, oıly  tutynýshylyq pıǵylmen shesh­ken­deri abzal.

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan».

Soltústik Qazaqstan oblysy.