Quqyqtyq óris báıteregi

Juma, 7 qyrkúıek 2012 7:45

Konstıtýsııany quqyqtyq óristegi báıterek deýge bolady. Ushar basyna samuryq qus uıa salsa, berik dińi men keń jaıylǵan butaqtarynyń kóleń­kesi­nen halyqqa saıa shashylady.Qazaq uǵymynda El sózi memleket jáne Otan, jurt, halyq degen uǵymdy aıǵaqtaıdy. El Táýelsizdigin alyp, Elbasy memleket tizginin ustaǵan talaıly za­manda eń muqtaj mindet Eldiń Negizgi Zańyn jazý bolatyn. Sondaı alma­ǵaı­yp zamanda elimizdiń eń bilgir, eń kemel zańgerleri Elbasy tóńiregine toptasa bildi. S.Zımanov, Ǵ.Saparǵalıev,

Juma, 7 qyrkúıek 2012 7:45

Konstıtýsııany quqyqtyq óristegi báıterek deýge bolady. Ushar basyna samuryq qus uıa salsa, berik dińi men keń jaıylǵan butaqtarynyń kóleń­kesi­nen halyqqa saıa shashylady.Qazaq uǵymynda El sózi memleket jáne Otan, jurt, halyq degen uǵymdy aıǵaqtaıdy. El Táýelsizdigin alyp, Elbasy memleket tizginin ustaǵan talaıly za­manda eń muqtaj mindet Eldiń Negizgi Zańyn jazý bolatyn. Sondaı alma­ǵaı­yp zamanda elimizdiń eń bilgir, eń kemel zańgerleri Elbasy tóńiregine toptasa bildi. S.Zımanov, Ǵ.Saparǵalıev, S.Sartaev jáne basqa da akademıkter bas­ta­ǵan juldyzdy shoǵyr keleli istiń basy-qasynda bolyp, dittegen mindet bıi­gi­nen kó­rindi. Joǵarǵy Keńes qabyldaǵan alǵashqy Konstıtýsııadan soń búgingi kún­gi memleket, qoǵam jáne adam qundylyqtaryn zamanalyq turǵydan qu­qyq­tyq retteýdiń qazaqstandyq úlgisin kórsetip otyrǵan Ata Zań dúnıege keldi.

Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» jeti má­seleni qarastyrǵan, jeti aqylman bıdiń jetesinen shyqqan dúnıe bolsa, toǵyz taraýly búgingi Konstıtýsııamyz toqsan toǵyz máse­leni tolaǵaı bıiginde, shalqar keńdiginde qarastyrǵan, búkil eldiń barsha azamaty myń oılanyp, san tolǵanyp búkilhalyqtyq referendýmda qabyldaǵan, Prezıdenttiń joǵary dárgeıimen bekigen qujat.Búgingi mindetter turǵysynan Konstıtýsııa normalary men jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy ıdeıasy qalaı ushtasady? Konstıtýsııa árkimniń eńbek etý bostandyǵyn, qyzmet pen kásip túrin erkin tańdaý quqyǵyn bekitken. Al shyn máninde, eńbek etý bostan­dy­ǵynyń ózeginde eresek adamnyń erikti eńbek etý mindeti, ózin, áýletin asyraý paryzy tur. Bul tabıǵı mindet. Onsyz adam ózin eshbir ortamen baılanystyra almaıdy, áleýmettik baılanys qura almaıdy. Eńbek etý bostan­dy­ǵy adamǵa ózin ózi tanýǵa, ishki rýhanı áleýetin júzege asyrýǵa múmkindik beredi. Jumys isteýdiń ýtılıtarlyq qyry basym. Eńbek etýdiń adamgershilik, ımandylyq, quqyqtyq, aqparattyq jáne t.b. alýan túrli qyry men syry ashyla túsýde. Eńbekti taný arqyly adam ózin ózi taný sheńberin keńitedi, tuńǵıyǵyn tereńdetedi.Intellektýaldyq qoǵam qurýǵa bet alǵan zamanda ustaz eńbegin, ǵylymı zertteýshilik eńbekti laıyqty qurmetteýge basymdyq berý qajet. Bolashaq maman daıarlaýdy sapaly etemiz desek, bilim men ǵylym salasyndaǵy tolassyz júrgizilip jatqan reformalardyń eń quryǵanda bireýin oqytýshynyń eńbek­aqy­sy men jaǵdaıyn, áleýmettik-quqyqtyq mártebesin shynaıy kóterýge naqty baǵyt­taýymyz kerek. «Bapkerdiń baby kelispese, báıgetorynyń baǵy ashylmas». Báıge tory – bul stýdent.Memlekettik qyzmet júıesindegi sybaı­las­tyqty joıýdyń bir joly retinde jalaqy deńgeıin iskerlik ortadaǵy tabyspen te­ńes­tirý talaby eshýaqytta orynsyz sanalǵan emes. Ustaz, dáriger, ǵylym sanatynda júr­gen myńdaǵan adal da kónbis «eńbektoryǵa» qatysty bul másele óz deńgeıinde qoıylmaı júr. Olaı dese, bilim, medısına, ǵylym júıe­sinde jemqorlyqtyń bar ekendigin janama moıyndaǵandaı bolamyz ba degen jal­ǵan uıat sezimi oıanatyndaı. Bul salalardaǵy jemqorlyq deńgeıi týraly áleýmettik saýalnamalar men baıqaýlardan barshaǵa málim emes pe?!Laıyqty jalaqy, jaıly jumys orny, álemdik standarttarǵa sáıkes basqa da áleýmettik-quqyqtyq tetikter iske qosylsa, talaı bilikti jan joǵary bilikti maman daıarlaý isine qulshyna kiriser edi. Eń áýeli ózin ózi shyńdaý jolynan ótip nátıjeli eńbek etedi. Laıyqty jalaqy qandaı bolýy tıis? Eldiń IJО́ mólsherin ólshem etý kerek. Tómengi jalaqynyń ózi otbasyndaǵy úsh adamdy asyraýǵa jetýi tıis. Ǵylymı zertteý­ler osyny negizdeıdi. Bul qııal emes, elimizdiń adamdyq qoryn azdyryp almaýdyń ýaıymynan týǵan oı.Qazirgi joǵary tehnologııaly kúrdeli óndiriste eńbek etý quqyǵyna tek joǵary bilimdi adam ǵana ıe bola alady. Sondaı-aq eńbek adamynyń bilim alýyna óndiris kedergi bolmaýy kerek. Qaıta óndiris soǵan múddeli bolýy tıis. Adamnyń oqýǵa qabileti jas kezinde erekshe bolady. Jas kelgen soń adam fızıologııasy bir jaǵynan, turmys ekinshi jaǵynan tusap, oqýǵa múmkindik kúrt azaıady. Sondyqtan jastardyń oqýyna meılinshe múmkindik ashylýy tıis. Oqý da eńbek­tiń bir túri. Jáne eń bir qıyny bolýy kerek. Oqý ınemen qudyq qazǵandaı deıdi qazaq. Tereńine úńilip kórińiz. Áýeli qudyqty qaıla, shot, kúrek tárizdi quraldarmen qazatyny belgili. Sonyń ózi ońaı emes. Qazǵanyńnan sý shyǵa qoısa jaqsy. Tushy sý shyqsa, tipti ǵajap. Ekinshiden ınemen qudyq qazý degenniń ózi qanshalyqty durys. Inemen qudyq qazatyn adam kim sonda? Ne júrek jutqan batyl, ne eren qajyrly, tózimdi, shydamdy. Qaı jerden qansha qazý­dy biletin bilgiri. Nemese naǵyz aqymaqtyń, ne kózboıaýshynyń ózi.Qazekem beker aıtpaıdy. Oqýmen aına­lysa­tyn adam qaptaǵan manýskrıpten kóz maıyn taýysa otyryp, keregin tabady. Hal­qynyń qolyn zárý dúnıege jetkizedi. Qazir «ınemen qudyq qazý» qymbattap ta ketti. Memleket bekitken oqý baǵasyn ortasha otbasy kótere almaıdy.Eńbek tek jumysty bildirmeıdi. Eńbek – zeınet. Jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy qara jumys qoǵamy emes. Ol «Qytaı qorǵanyn» salýdy kózdemeıdi. Nátıjeli jumysty, elge paıdaly jumysty eńbek deıdi. Jumysaqy degen sóz joq, eńbekaqy degen sóz bar. Jumysty fızıkalyq birliktermen mólsher­leýge boldy. Al eńbek áleýmettik-quqyqtyq tetikter arqyly retteýdi qajet etedi. Elge paıdasy tıetin, keleshek urpaqtarǵa yrys juqtyratyn eńbek qoǵamy. Qadirli, ter tógilgen, qurmetti jumysty, halyqqa qyz­met kórsetetin, qut ákeletin jumysty eńbek deıdi. Erlerin el eńbegi sińgen dep áspet­teıdi. Eńbek – Eń Bek degen sóz. Eńbek túr­lendiredi, baılanystyrady, qatystyrady. Eńbektengendi, tókken ter men jumsaǵan kúshti qurmettesek, shapqannan ozarmyz, shashqannan jomart bolarmyz. Eńbektenip tapqanyn eshkim de esepsiz shashpas.Jas balalardyń (10 jasqa deıingi), jasóspirimderdiń (10-13 jas) eńbektik qanalýyna jol bermeýdiń quqyqtyq tetikterin jetildirý kerek. Jetkinshekterdiń, ıaǵnı kámeletke tolmaǵandardyń (14-17 jas), bozbala men boıjetken jastardyń (18-21 jas), zeınet jasyndaǵylar men áıelderdiń eńbek quqyqtary meılinshe saqtalatyn, qorǵala­tyn jaǵdaı kerek. Jasamys adamdardyń salada jınaqtalǵan ótilin eskere otyryp, zeınet jaqyndaǵanda jalaqysyn saqtaı oty­ryp, jeńildeý jumystarǵa aýystyrý tetigin qarastyrý, túrli sanattaǵy eńbekkerlerdiń eńbegin ajyratymdy túrde quqyqtyq retteý, áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etý órkenıettik talap, gýmanıstik mindet.Konstıtýsııa eldiń negizgi zańy, negizgi tetikterdi quraýshy retinde erekshe mańyzǵa ıe. Eshbir zań Konstıtýsııa bekitken qu­qyq­tyq úlgi-qalyptardan tómen túsip kete al­maıdy. Alaıda zańnamalyq kesimde Konstıtýsııadan da góri joǵary jaǵdaılar jasaý múm­kindigi qarastyrylsa, ol quptarlyq jaǵdaı bolyp tabylady.Sonymen birge, zamanalyq jaǵdaıda jastardyń áleýmettený úderisi tym sozy­lyp bara jatqany, kóp jastyń masyldyǵyn búrkemelep bir bakalavrıattan soń, ekinshi, úshinshi mamandyq dep, odan assa magıstratýra, doktorantýra dep sozbalaqtap, «máńgi stýdent» sanatyn toltyryp júretini ras. Ondaılarǵa toqtaý bergen abzal. Bir basynda úsh-tórt dıplomy bar, otyzdyń o jaq, bu jaǵyndaǵy ár salaǵa, bar salaǵa bılik etetin menedjerlerdiń, sheneýnikterdiń «talantyna» óz basym onsha senbeımin.Masyldyq boıymyzǵa qanshalyqty sińgen? Taksıst bolý sonshalyqty tartymdy ma, álde tabysty ma? Jastar jalqaý emes. Mamandyǵy boıynsha da eńbek etip júrgen, sonymen qatar nesıe qamytynan qutylý úshin qoly qalt etkende taksıst bolyp júr­gender bar. О́lermendenip birneshe jumys istep júrgender jeterlik. Jumys bólek, eń­bek bólek. Jumysty mashına da, qultemir de, kúsh kólik te atqarady.Eńbek etý – tek adamǵa tán qasıet. Adam burap qoısa júre beretin robot emes. Ýaqytyly tynyqpasa, qaljyraıdy, seıiletin múmkindigi bolmasa, qajıdy. Merziminen buryn úziledi. Jumys pen úzilis ýaqyty, demalys merzimi, jumystyń túri men sanatyna baılanysty júkteme mólsherleri naqtylanýy, sol qalyptar qatań saqtalýy quqyqtyq tetiktermen retteledi. Adamdyq qazyna ortaısa, tolyqtyrý qıynǵa soǵady. Tozǵan tehnıkany jańadan ózimizde jasap shyǵarýǵa, bolmasa, shetelden satyp alýǵa bolar. Al adam tozsa, sheteldik arzan jumys kúshine ıek artý qymbat ta, qaýipti bolmaq.Keńseler men qoǵamdyq oryndarda kún­diz-túni janyp turatyn elektrshamdar, monshalarda bir qosylsa toqtamaı sý aǵyzatyn shúmekter, kólik jýýǵa orynsyz jumsalatyn aýyz sýlar – quntsyzdyq kórinisi. Sýdyń da suraýy bar, qazaq joly – qanaǵat, toqtamy – obal men saýap. Búgingi ysyrapty, ynsapsyz tutynýdyń artynda kúni erteń-aq balala­ry­myz ben nemerelerimizdiń shólirkegen júzi, kebirsigen erni turǵanyn paıymdaýǵa asqan aqyldyń qajeti joq. Endeshe, nege, nelikten quntsyzdyqqa, ynsapsyzdyqqa, týra aıtqanda, jyrtqyshtyqqa jol beremiz? Bul – jeke tulǵaǵa da, alyp kompanııalarǵa da qatysty talap. Ulyqtar ustanatyn, zańdar qatal jazalaıtyn talap.Qazaq qatal tyıymdar arqyly ómir súrgen. Kókti japyrmaǵan. Kóldi lastama­ǵan. Soqpaqty saqtaǵan. Jeti ataǵa deıin qyz alyspaǵan. Jeti ózenniń ar jaǵynan izdegen qalyńdyqty. Qan tazalyǵy úshin, tekti tozdyrmaý úshin. Bes qarýy saı bolmasa, jıynǵa qatystyrmaǵan. Jasyna qaraı jilik ustap, jaǵyna qaraı sóılegen. Sózdi basynan asyrmaǵan. О́ner aldy – qyzyl til dep bilgen. Alaıda bir zamanda osy dástúrdi úzip aldyq. Jeridik, jerittik.Halyq qansha dana bolsa da, kósh­bas­shyǵa qaraılaıdy. Onyń talaı mysaly bar. Sıngapýr kósemi oqyǵan jigit oqyǵan qyzben ǵana otbasyn qursyn dep zańǵa bergisiz sheshim shyǵarǵan. Áskerge barǵan bozbala salmaǵy qalpyna kelgenshe sapta júrsin degen. Qatal bolsa da, qajetti sharalar ekeni sózsiz. Kemal Atatúrik túrik tiline reforma jasap, ony araptyq, parsylyq sózderden arshyǵan, tipti joq sózderdi sonydan engizgen. Bizdiń Elbasynyń árbir Joldaýy men únqatýlarynan osy baǵ­dar­da­ǵy reforma­lyq, evolıýsııalyq kózqarasty kóremiz.Sózimizdi Prezıdent túzeıdi, ysyrap shúmekterin Elbasy toqtatady deýge bolmaıdy. О́zimiz túzeıik, ózimiz qunttaıyq.Eńbek elenýden qalyp, qarabaıyr jumys retinde tanylǵanda adam de erinshektenedi. Saly sýǵa ketedi, erik-jigerden aırylady. Eńbekke degen jalpy qoǵamnyń kózqarasy túzelse, erler de serpiledi. Eline, erteńine qyzmet etedi.Táýelsizdiktiń bizge bar bergeni de, bar bereri de erkindik, derbestik ári óz taǵdyrymyzǵa degen zor jaýapkerlik. О́z taǵdyrymyzdy ózimiz sheshýimiz kerek. Sonda syrttan qaýip-qater endep kire almaıdy.Elbasy jarııalaǵan tujyrymdy oılarǵa meniń qosarym osy pikirler. Prezıdent jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy degende eńbek adamdary týraly aıtyp otyr. Elbasy oıynyń órnekti ózeginde adamdar tur. Erkindik kezeńiniń buǵan deıingi satylarynyń alǵashqy jyldarynda jansaqtaý, táýelsiz­dik týyn ózgelerge tanytý, qapylysta qol­dan shyǵaryp almaý maqsattary tursa, buǵan deıin jekelegen keregeleri (komponentteri) kórinip kelgen tujyrymdama derbestiktiń úshinshi onjyldyǵy bas­talǵanda óziniń tabıǵı tutastyǵynda boı kóterip, Er men Elge, Halyq pen Úkimetke naqty is-qımyl baǵdarlamasy retinde usynylyp otyr.Mine, Elbasy Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna bastaǵanda osy bastaýlar men shyrqaýlarǵa jol salyp turǵandaı.

Bolat SYZDYQ,zań ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, Qaraǵandy «Bolashaq» ýnıversıtetiniń professory.