Zamanyń túlki bolsa tazy bop shal…

Sársenbi, 26 jeltoqsan 2012 7:27

Qazir soǵym ýaqyty. Qazaq basqadan qalsa da etten qalmaıdy, soǵym almaq bolyp bazarǵa barasyń. Astananyń tóńireginen nemese sál alys jerlerden 150-160 myń teńgege alyp kelgen taı, jabaǵylardy jastar tutasymen 180-200 myń teńgege satyp jatyr. Durys olardiki. Ákelgeni, júrgen-turǵany – bári eńbek. Sondyqtan da, baıaǵydaı «alypsatarsyń» dep olardy eshkim kinálamaıdy, kerisinshe, eńbek etip, otbasyn asyrap jatqanyna qýanasyń.

Sársenbi, 26 jeltoqsan 2012 7:27

Qazir soǵym ýaqyty. Qazaq basqadan qalsa da etten qalmaıdy, soǵym almaq bolyp bazarǵa barasyń. Astananyń tóńireginen nemese sál alys jerlerden 150-160 myń teńgege alyp kelgen taı, jabaǵylardy jastar tutasymen 180-200 myń teńgege satyp jatyr. Durys olardiki. Ákelgeni, júrgen-turǵany – bári eńbek. Sondyqtan da, baıaǵydaı «alypsatarsyń» dep olardy eshkim kinálamaıdy, kerisinshe, eńbek etip, otbasyn asyrap jatqanyna qýanasyń.

Meniń aıtpaǵym, osy arada týǵan bir kásip týraly edi. Deldaldyq degen bul tásil ejelden bar. Biz sııaqty qalam qamshylaǵan nemese keńsede otyryp qalǵan she­neýnik, ǵylym jolyna túsip ketken zııaly qaýym ókil­deriniń negizgi bóligi, jasyratyny joq, mal tanymaımyz. Sonymen birge, saýdalasýǵa da joqpyz. Bizge máshıneniń qorabynda jatqan mal etiniń bári birdeı sekildi. Tek qaısysy arzandatar eken dep aralap júresiń. Al del­dalǵa bir myń teńge berseń, ol jaqsy maldy tańdap beredi, sen úshin saýdalasyp, satýshynyń osal jerinen ustap, baǵasyn da túsirtedi. Máselen, qabyrǵanyń arasyna qoldy salyp jiberip, «oıbý, ish maıdan túk te joq qoı» dep aıtýdy biz bilemiz be? Al deldal sony nemese taǵy birdeńeni syltaý qylyp, baǵany 10 myń teńgege deıin túsirte alady. Endeshe, manaǵy bergen 1 myń teńgeńiz 9 myń teńge paıdamen qaıtty degen sóz emes pe?Sondyqtan, deldaldyń qyzmetinen qashýǵa bolmaıdy. Al keńestiń tek «qoqıyp», janyńa eshkimdi jolatpaı, «taza júrý» degen qaǵıdasyn boıymyzǵa sińirgen bizder olardy alaıaqqa sanap, asa jaqyndata qoımaımyz. Sol deldaldaryńyz et satýmen endi aınalysyp júrgen jastarǵa da mólsherli baǵaǵa bazardyń qyr-syryn úıretip, taýaryn qalaı ótkizýdiń ádisin kórsetedi eken. Aqyldy bala ákelgen etin ózdiginen ótkize almaı kúni boıy turǵansha deldalǵa 1 myń teńge berip, alýshymen qalaı sóılesýdi úırenip alady. Al deldal alýshynyń da osal tusyn dál ustaıdy. «Sizge syıly qonaqtar kóp keletin sııaqty», dep qııalap kelip ózińe de kópshik qoıyp ketetin olar «tabaqtyń sáni durys bolý úshin myna etten alsańyz» dep ári qaraı aýyzdan bal tamyzyp áńgimelep ketkende, rasynda, solaı eken-aý, alsam durysyn alaıynshy dep qaltańyzdy sıpalaı bastaǵanyńyzdy ózińiz de sezbeı qalasyz… Saıyp kelgende, osy ádispen deldaldar bazar ataýlynyń negizgi qojaıyndary bolyp alǵan. О́ıtkeni, olar alýshyǵa da, satýshyǵa da aqyl­shy. Eki jaqqa da sózin ótkizip, eki jaqty da razy qylyp jatady. Bazarǵa kóp baratyn aǵaıyndar kelgen boıda olardy kózben izdeı bastaıdy nemese telefonmen habarlasyp alyp, kezdesip jatady.Bul deldaldyqtyń óte qarapaıym túri. Al osy kásipti ábden, eń joǵarǵy shektegi sheberligine jetkizgen evreı qaýymynyń ókilderi búkil álemdi ustap otyrǵanyn bilemiz be? Aı, bile qoımaımyz ǵoı. Endeshe tyńdańyz.Evreıler álemdegi eń kúshti memleket – Amerıkany qulaǵynan ustamasa da, qoltyǵynan ustap turǵany shyndyq. Sondyqtan da, Amerıka Izraıldiń sózin sóılep, Taıaý Shyǵysta sonyń soıylyn soǵyp otyr. Al olar Amerıkany qandaı jolmen ustap otyr degenge aıtatyn jalǵyz sebebimiz, «baılyqtyń arqasynda» degenge ǵana saıady. Keıbireýler, tipti Amerıka ult­tyq baılyǵynyń 80 paıyzy evreılerdiń qolynda eken degendi de aıtady. Joq, tipti de olaı emes. Amerıka halqynyń 1 paıyzy mıllıonerler (mıllıarderi de sonyń ishinde), olar jeke menshiktegi ulttyq baılyq­tyń 25 paıyzyna ıelik etedi. Al amerıkalyq mıl­lıonerlerdiń 20 paıyzy evreıler. Endeshe, óte baı­lar­dyń qolyndaǵy ulttyq baılyqtyń 5 paıyzy ǵana olarǵa tıesili. Al amerıkalyq orta tap ulttyq baı­lyqtyń 60 paıyzyna ıelik etedi. Bular dáriger, advokat, orta jáne usaq kásipkerler jáne t.b. Amerıka halqynyń 2,5 paıyzy evreı bolǵanda osy taptaǵy evreılerdiń úlesi 5 paıyzdaı. Demek, olar osyndaǵy baı­l­yqtyń 5 paıyzyna da ıelik etetin kórinedi. Sóı­tip, barlyǵyn qosqanda uly memlekettiń ulttyq baılyǵynyń 10 paıyzy ǵana evreı ulty ókilderiniń qolynda. Bul «Amerıkanyń barlyq baılyǵy evreı­lerdiń qolynda» degen túsinikti teriske shyǵarady. Endeshe, olar Amerıka ekonomıkasyn qalaı bılep otyr?Sóıtse, olar Amerıkanyń barlyq ınvestısııalyq bıznesine ıelik etip otyr eken. Sonyń ishinde, ataǵy jer jaratyn Nıý-Iorktiń qor bırjasy da tutasymen solardyń qolynda. Investısııalyq bıznes degen bizdiń elde jańa ǵana boı kótere bastady. Onyń negizgi maqsaty – halyqtyń qolyndaǵy baılyqty jınastyryp, ónerkásipke quıý degenge saıady. Halyqtyq IRO degenimiz, sol. Qazir bizdegi úlken kompanııa­lar­dyń aksııalary halyqqa satylatyn boldy, al túsken aqsha sol kompanııany damytýǵa salynady. Bul ádis Amerıka ekonomıkasynda HIH ǵasyrdan beri damyp, jaqsy jolǵa qoıylǵan. Investısııalyq qor­lardy qarapaıym tilmen aıtqanda, deldaldar deýge bolady. Olar ha­lyqqa ózderiniń aksııalaryn satady, al túsken qarajatqa ózderi iri korpo­rasııalardyń aksııalaryn satyp alady. Qymbattaǵan kezde olardy qaıta satyp, ózderi arzandaǵan aksııalar izdep otyrady. Qys­qasy, osyndaı alypsatarlyqtyń arqasynda ın­ves­tısııalyq qorlar barlyq aksııalardyń satýshysy nemese satyp alýshysy bola otyryp, olarǵa ıelik etetin shyn qojaıynǵa aınalǵan. Sol opera­sııalar­dyń nátıje­sinde túsken mıllıardtaǵan tabys osy qojaıyn­dardyń qaltasynda. Bul bıznesti halyq na­ǵyz «evreı­lik bıznes» deıtin kórinedi. Shyn máninde, dúnıege ebi kúshti osy halyqtyń ókilderi ǵana ózde­rinde aqsha bolmasa da basqanyń qarajatyn qalta­syna shoǵyrlan­dyra otyryp, bireýdiń menshigin ıelene alǵan. Osynda akkýmýlıasııalanǵan ulan-ǵaıyr baı­lyqtyń arqasynda olar Amerıka ekonomıkasyna da ózi­niń yqpalyn júr­gizip otyr. Bul baılyq, árıne, to­lyǵymen qorlardiki emes, biraq, ony basqaratyn solar.Osy jerde halyq korporasııalardyń aksııalaryn deldaldarsyz-aq týra ózderinen nege satyp almaıdy, degen bir zańdy suraq týýy múmkin. Bul oryndy suraq. Asa iri ónerkásip korporasııalary jaı da solaı etedi. Biraq orta tabysty satyp alýshy qor bırjasyndaǵy baǵanyń turaqsyzdyǵynan qorqady. Al ınvestısııalyq qorlar olardyń qarajattarynyń joıylyp ketpeýine jáne jaqsy túsim alýyna kepildik beredi, sonymen birge, saqtandyrý qyzmetin de jasap otyrady. Sondyqtan, halyq aksııany qor bırjasynan ǵana alýǵa qushtar.Mine, deldaldyq degen kásiptiń eń joǵarǵy shyńǵa jetildirilgen túri osy. Sondyqtan, deldaldyqqa ke­ńestik kertartpa kózqarasty tastap, perspektıvasy óte joǵary kásip dep qaraý qajet. Ol adamnyń menedjerlik yńǵaıyn ushtap, adamdarmen til tabysý, olardy óz paıdasyna kóndirý sekildi ebin arttyrady. Jalpy, qazaqqa «saýdanyń tegin» evreı halqy ókilderinen úırenip, olardyń osy saladaǵy ónerin zerttegen durys.Jaqsybaı SAMRAT,«Egemen Qazaqstan».ASTANA.